Choroby odkleszczowe w Polsce – co musisz wiedzieć o profilaktyce?

Gdzie występują kleszcze i dlaczego stanowią zagrożenie?

Kleszcze to drobne pajęczaki odżywiające się krwią zwierząt oraz ludzi. Na terenie naszego kraju odnotowano 19 gatunków tych pasożytów, które na stałe wchodzą w skład krajowej fauny, przy czym zdecydowanie najpowszechniejszy i najbardziej istotny z punktu widzenia zdrowia publicznego jest kleszcz pospolity (Ixodes ricinus) [1]. Wbrew powszechnemu przekonaniu, że kleszcze zamieszkują wyłącznie gęste lasy, spotykamy je w bardzo różnorodnych środowiskach. Kleszcz pospolity najchętniej zasiedla wilgotne siedliska, takie jak lasy liściaste i mieszane z bogatym podszytem, ich obrzeża oraz polany śródleśne, ale w ostatnich latach coraz częściej pojawia się również na terenach zieleni miejskiej: w parkach, na skwerach, w ogrodach przydomowych czy na placach zabaw [1,2].

Wyniki badań realizowanych w polskich aglomeracjach wskazują, że prawdopodobieństwo kontaktu z kleszczem w miejskich terenach zielonych bywa zbliżone do tego obserwowanego w typowych siedliskach leśnych [1]. Przykładowo w stolicy za szczególnie obfite w kleszcze uznaje się między innymi Las Bemowski, Las Bielański, Las Kabacki oraz tereny Kampinoskiego Parku Narodowego, jednak pasożyty te zasiedlają także mniejsze skwery i parki w różnych dzielnicach Warszawy [2]. Dane ankietowe pokazują, że zdecydowana większość (ponad dziewięć na dziesięć osób) zgłasza kontakt z kleszczem w najbliższym otoczeniu swojego domu, choćby w trakcie codziennego spaceru z dziećmi lub psem albo podczas prac ogrodowych [3].

Kleszcze rozpoczynają aktywność, gdy temperatura otoczenia przekroczy około 5°C, a ich sezon trwa zazwyczaj od przełomu marca i kwietnia aż do listopada [4]. Łagodne zimy obserwowane w ostatnich latach sprawiają, że pierwsze osobniki pojawiają się niekiedy już w lutym [2]. Eksperci podkreślają, że przeobrażenia klimatyczne, które wydłużają okres aktywności kleszczy, należą do kluczowych przyczyn narastającej liczby przypadków chorób przenoszonych przez te pajęczaki, zarówno w Polsce, jak i na całym kontynencie europejskim [3,5].

Główne niebezpieczeństwo związane z kleszczami polega na ich zdolności do przenoszenia rozmaitych drobnoustrojów chorobotwórczych: wirusów, bakterii oraz pierwotniaków, które mogą wywoływać poważne schorzenia u ludzi i zwierząt [2,6].

Jakie choroby przenoszą kleszcze?

Wśród chorób odkleszczowych najczęściej diagnozowanych w Polsce wymienia się [4,6]:

• Boreliozę (chorobę z Lyme) – dominującą chorobę przenoszoną przez kleszcze zarówno w naszym kraju, jak i w całej Europie, której sprawcą są bakterie z kompleksu Borrelia burgdorferi sensu lato;
• Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) – neuroinfekcję wirusową mogącą skutkować ciężkimi i długotrwałymi następstwami neurologicznymi;
• Anaplazmozę – zakażenie bakteryjne powodowane przez Anaplasma phagocytophilum, drobnoustrój atakujący granulocyty (białe krwinki);
• Babeszjozę – inwazję pierwotniakową wywoływaną przez organizmy z rodzaju Babesia, stanowiącą zagrożenie przede wszystkim dla psów, choć sporadycznie rozpoznawaną także u ludzi.

Należy pamiętać, że nie każdy kleszcz jest zakażony. Według dostępnych szacunków mniej więcej 10-30% kleszczy w Polsce może być nosicielami krętków odpowiedzialnych za boreliozę, natomiast odsetek osobników przenoszących wirusa KZM jest znacznie niższy i w zależności od badanego terenu waha się od 0,1% do nawet 5% [7]. Niemniej każde ukłucie niesie ze sobą potencjalne ryzyko zakażenia, co sprawia, że działania zapobiegawcze i szybka reakcja po zauważeniu pasożyta na skórze mają fundamentalne znaczenie.

Borelioza – najczęstsza choroba odkleszczowa w Polsce

Borelioza stanowi bezsprzecznie najczęściej rozpoznawaną chorobę przenoszoną przez kleszcze w naszym kraju i na kontynencie europejskim. W 2022 roku zarejestrowano w Polsce 17 367 nowych przypadków, a w okresie przed pandemią COVID-19 liczba ta regularnie przekraczała 20 tysięcy rocznie [8]. Sprawcami choroby są krętki z rodzaju Borrelia, które przedostają się do organizmu człowieka w trakcie pobierania krwi przez pasożyta.

Warto wiedzieć, że ryzyko transmisji krętków wzrasta istotnie dopiero po dłuższym czasie utrzymywania się kleszcza w skórze. Prawdopodobieństwo zakażenia staje się wyraźnie większe, gdy pasożyt żeruje dłużej niż 24 godziny, ponieważ bakterie Borrelia rezydują w przewodzie pokarmowym kleszcza i muszą najpierw przedostać się do jego gruczołów ślinowych, zanim trafią do organizmu żywiciela [8,9].

Jakie są objawy boreliozy?

Najbardziej rozpoznawalnym wczesnym sygnałem boreliozy jest rumień wędrujący – powiększająca się zmiana skórna, nierzadko o pierścieniowatym kształcie, przekraczająca 5 cm średnicy, która pojawia się w okolicy ukłucia między 3. a 30. dniem od kontaktu z kleszczem [8]. Trzeba jednak mieć na uwadze, że rumień ten rozwija się jedynie u części zakażonych, szacunkowo u 40-60% pacjentów [9].

W miarę postępu choroby mogą się ujawnić [8]:

• dolegliwości przypominające przeziębienie lub grypę: uczucie rozbicia, bóle stawowe, mięśniowe oraz głowy;
• bolesny obrzęk stawów, zwłaszcza kolanowych;
• zaburzenia neurologiczne – najczęściej porażenie nerwu twarzowego, będące typowym przejawem neuroboreliozy;
• nieprawidłowości w pracy serca, w tym bloki przedsionkowo-komorowe różnego stopnia.

Możliwe powikłania nieleczonej boreliozy

Borelioza, której nie podjęto leczenia lub którą rozpoznano z opóźnieniem, może skutkować poważnymi konsekwencjami zdrowotnymi [4,8]:

• długotrwałym zapaleniem stawów o charakterze nawrotowym;
• neuroboreliozą – zajęciem układu nerwowego objawiającym się zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych, zapaleniem mózgu czy porażeniami nerwów obwodowych;
• powikłaniami kardiologicznymi, w tym zapaleniem mięśnia sercowego;
• przewlekłym zanikowym zapaleniem skóry kończyn.

Pomyślną wiadomością jest to, że u pacjentów, u których wdrożono właściwe leczenie, rokowanie jest korzystne, gdyż odsetek wyleczeń sięga ponad 90% [4]. Terapia opiera się na antybiotykoterapii, przy czym zgodnie z aktualnymi zaleceniami czas jej trwania nie powinien przekraczać 28 dni [8]. Istotną różnicą w porównaniu z kleszczowym zapaleniem mózgu jest fakt, że przeciwko boreliozie nie opracowano dotychczas szczepionki, dlatego tak ogromną rolę odgrywają zapobieganie ukłuciom oraz sprawne usuwanie kleszczy ze skóry [4,8].

Kleszczowe zapalenie mózgu – groźna choroba wirusowa

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) to ostra neuroinfekcja wirusowa, zaliczana do najczęściej identyfikowanych zakażeń wirusowych ośrodkowego układu nerwowego w naszym kraju [10]. W 2023 roku rozpoznano w Polsce 659 przypadków tej choroby, co stanowi wyraźny wzrost względem 265 zachorowań zarejestrowanych w 2019 roku [3]. Przypadki KZM notowane są na terenie całego kraju i żaden region nie może być uznany za wolny od tego zagrożenia, choć zdecydowanie najwięcej zachorowań (sięgających nawet 80% ogółu przypadków w danym roku) koncentruje się w województwach północno-wschodnich [10,11].

Zasadnicza różnica między KZM a boreliozą dotyczy lokalizacji patogenu w ciele kleszcza. Wirus KZM zasiedla gruczoły ślinowe pasożyta, a nie jego przewód pokarmowy, co oznacza, że może zostać wprowadzony do organizmu człowieka praktycznie od razu po wkłuciu się kleszcza w skórę [3,10]. W konsekwencji nawet błyskawiczne usunięcie pajęczaka nie eliminuje ryzyka zakażenia tym wirusem.

Przebieg choroby ma najczęściej charakter dwuetapowy [2,10]:

• Etap pierwszy manifestuje się objawami zbliżonymi do grypy: podwyższoną temperaturą ciała, ogólnym osłabieniem, bólami głowy oraz dolegliwościami mięśniowymi – część pacjentów wraca do zdrowia już na tym etapie;
• Etap drugi (neurologiczny) rozwija się po kilkudniowym okresie pozornej poprawy i oznacza wciągnięcie w proces chorobowy ośrodkowego układu nerwowego. Może przybrać postać zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenia mózgu, a w najcięższych przypadkach – zapalenia rdzenia kręgowego z towarzyszącymi porażeniami kończyn.

Trwałe następstwa neurologiczne dotykają od 35% do 58% pacjentów, u których doszło do zajęcia ośrodkowego układu nerwowego, a około 1 na 100 chorych umiera z powodu zakażenia [2,11]. Medycyna nie dysponuje lekiem zwalczającym bezpośrednio wirusa KZM, możliwe jest jedynie łagodzenie objawów choroby [10]. Jedynym naprawdę skutecznym sposobem ochrony pozostaje profilaktyczne szczepienie, które po przyjęciu pełnego cyklu trzech dawek zapewnia odporność u ponad 95% zaszczepionych osób [7,11].

Jak chronić się przed kleszczami?

Skuteczna ochrona przed kleszczami wymaga zarówno odpowiedniego przygotowania przed wyjściem na tereny zielone, jak i starannego przeglądu ciała po powrocie do domu. Warto mieć świadomość, że spotkanie z kleszczem jest możliwe nawet podczas krótkiego spaceru czy zwykłej pracy w przydomowym ogrodzie [3].

Do kluczowych zasad zapobiegania ukłuciom możemy zaliczyć [2,4,12]:

• Właściwy ubiór – koszula lub bluza z długimi rękawami, długie spodnie, obuwie zakrywające kostki. Warto zadbać o ściągacze przy rękawach i nogawkach. Odzież w jasnych kolorach ułatwia wypatrzenie kleszcza na materiale;
• Preparaty odstraszające kleszcze – najczęściej polecane są środki z DEET (nakładane na skórę i odzież) lub permetryną (wyłącznie na ubrania) [2,4];
• Omijanie miejsc o bujnej roślinności – wysokiej trawy, gęstych krzewów, szczególnie w wilgotnych partiach lasu;
• Systematyczna kontrola skóry po powrocie z zielonych terenów – ze szczególnym zwróceniem uwagi na okolice zgięć stawowych, pachwin, szyi, przestrzeni za uszami oraz owłosionej skóry głowy (zwłaszcza u dzieci);
• Sprawdzanie skóry dzieci i zwierząt domowych, które mogą nieświadomie przynieść kleszcze do mieszkania;
• Szczepienie przeciwko KZM – rekomendowane osobom zamieszkującym lub odwiedzającym regiony o podwyższonym ryzyku, a także wszystkim spędzającym czas na świeżym powietrzu [10,11].

Dlaczego szybkie usunięcie kleszcza jest tak ważne?

Czas, przez jaki kleszcz pozostaje przyczepiony do skóry, ma bezpośredni wpływ na prawdopodobieństwo przeniesienia chorobotwórczych drobnoustrojów. W odniesieniu do boreliozy ryzyko transmisji krętków wyraźnie narasta po upływie doby od momentu wkłucia się pasożyta [8,9]. Z kolei wirus kleszczowego zapalenia mózgu, obecny w ślinie kleszcza, może przedostać się do organizmu gospodarza niemal natychmiast po rozpoczęciu żerowania [3,10]. Dlatego równie istotne jest szybkie wykrycie pasożyta na ciele, jak i jego poprawne, bezpieczne usunięcie.

Niewłaściwe metody usuwania kleszcza mogą paradoksalnie zwiększyć zagrożenie zakażeniem. Zdecydowanie odradzane jest pokrywanie kleszcza tłuszczem, benzyną, wazeliną, olejkami czy lakierem do paznokci, gdyż poddany takiemu stresowi pasożyt może wydalić zawartość przewodu pokarmowego do rany, wprowadzając w ten sposób patogeny do krwiobiegu żywiciela [8,12]. Równie niebezpieczne jest zgniatanie kleszcza lub próby wyrywania go gwałtownymi szarpnięciami.

Jak prawidłowo usunąć kleszcza?

Bezpieczne pozbycie się kleszcza sprowadza się do trzech podstawowych kroków [4,8,12]:

• Chwycenie pasożyta możliwie blisko powierzchni skóry tak, aby nie uciskać jego tułowia;
• Wyciągnięcie go pewnym, równomiernym ruchem prostopadle do skóry (dopuszczalne jest delikatne obracanie), bez nagłego szarpania;
• Odkażenie miejsca po ukłuciu odpowiednim środkiem dezynfekcyjnym.

Po usunięciu kleszcza wskazana jest obserwacja okolicy ukłucia przez kolejne tygodnie. Jeśli pojawi się powiększająca się plama rumieniowa, gorączka lub ogólne pogorszenie samopoczucia, należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem [8,12]. W codziennej praktyce prawidłowe usunięcie kleszcza bywa problematyczne, szczególnie w przypadku małych dzieci, u których pasożyty często przyczepią się w miejscach trudno dostępnych, takich jak owłosiona skóra głowy czy okolice szyi [9].

Do usuwania kleszczy najlepiej posłużyć się pęsetą (szczypczykami) o cienkich końcówkach, specjalnym przyrządem bądź kartą do usuwania kleszczy – tego typu narzędzia są powszechnie dostępne w aptekach i sklepach zoologicznych. Chwytanie kleszcza gołymi palcami powinno być jedynie rozwiązaniem awaryjnym, gdy nie dysponujemy żadnym przyrządem, ponieważ przy tej metodzie łatwiej o przypadkowe zgniecenie pasożyta i uwolnienie potencjalnie zakaźnych płynów [9].

Zestaw Kick the Tick Expert – wsparcie w bezpiecznym usuwaniu kleszczy

Innym skutecznym rozwiązaniem może być specjalny zestaw łączący zamrażanie pasożyta z jego mechanicznym usunięciem – tego typu podejście pozwala dodatkowo ograniczyć wydzielanie potencjalnie zakaźnej śliny jeszcze przed wyciągnięciem kleszcza ze skóry. W powyższy sposób działa zestaw Kick the Tick Expert – wyrób medyczny, w którym aplikator zamrażający uzupełniony jest o precyzyjny przyrząd do usuwania kleszczy [12].

Jak działa zestaw?

Procedura usuwania kleszcza z wykorzystaniem zestawu Kick the Tick Expert obejmuje trzy etapy [12]:

• Etap 1 – Zamrażanie: Za pomocą aplikatora zamraża się pasożyta, co blokuje wydzielanie potencjalnie zakaźnej śliny. Liczbę dawek preparatu dobiera się odpowiednio do wielkości kleszcza – jedna dawka przy małym osobniku, dwie przy większym;
• Etap 2 – Usuwanie: Przy użyciu przyrządu z odpowiednio dobraną końcówką chwyta się kleszcza tuż przy powierzchni skóry, a następnie wyciąga go delikatnym ruchem obrotowym ku górze;
• Etap 3 – Dezynfekcja: Po usunięciu kleszcza, miejsce ukłucia należy odkazić oraz upewnienie się, że w skórze nie pozostały żadne fragmenty aparatu gębowego pasożyta.

Zastosowana w zestawie opatentowana technologia APRF™ (Anti-Parasite Removal Film) powoduje utworzenie na powierzchni kleszcza trwałej warstwy ochronnej, która zabezpiecza przed rozerwaniem ciała pasożyta w trakcie zabiegu. Ogranicza to ryzyko uwolnienia potencjalnie zakaźnych płynów ustrojowych kleszcza [12].

Dlaczego warto mieć taki zestaw?

Posiadanie gotowego zestawu do usuwania kleszczy Kick the Tick Expert ma praktyczne znaczenie, szczególnie gdy kleszcza trzeba usunąć szybko:

• pozwala na natychmiastową interwencję po wykryciu kleszcza, niezależnie od miejsca pobytu;
• redukuje prawdopodobieństwo błędów przy usuwaniu i zetknięcia się z materiałem zakaźnym pasożyta;
• nadaje się do stosowania zarówno u osób dorosłych, jak i u dzieci począwszy od 3. roku życia;
• aplikator funkcjonuje niezależnie od kąta nachylenia, a zawartość jednego opakowania pozwala na usunięcie około 40 kleszczy;
• preparat jest wolny od pestycydów, oparty jest na fizycznym sposobie działania [12].

Podsumowanie

Kleszcze stanowią realne zagrożenie zdrowotne nie tylko na terenach leśnych, lecz również w miejskich parkach, ogrodach i na skwerach. Przenoszone przez nie choroby, przede wszystkim borelioza oraz kleszczowe zapalenie mózgu, mogą prowadzić do poważnych, długotrwałych konsekwencji zdrowotnych. Filary skutecznej profilaktyki to odpowiedni strój chroniący przed kontaktem z pasożytem, regularne stosowanie preparatów odstraszających, sumienne sprawdzanie skóry po każdym pobycie wśród zieleni oraz sprawne i poprawne usuwanie kleszcza w razie jego wykrycia. Świadomość zagrożeń i właściwe przygotowanie, w tym posiadanie zestawu do bezpiecznego usuwania kleszczy jak Kick the Tick Expert, pozwalają w znacznym stopniu zmniejszyć ryzyko zachorowania na choroby odkleszczowe.

Najczęściej zadawane pytania