Co to jest HPV?

HPV (Human Papillomavirus) — to inaczej wirus brodawczaka ludzkiego. Na świecie występuje około 100 odmian HPV i nie wszystkie są niebezpieczne dla zdrowia i życia ludzkiego. Niestety około 40 typów powoduje kłopoty, które dotykają układ moczowo-płciowy. Natomiast 14 z nich, uznaje się za odmiany wywołujące nowotwory. HPV typu 16 i 18 są szczególnie niebezpieczne, gdyż odpowiadają za 70% nowotworów szyjki macicy, ale również prącia, pochwy, odbytu lub jamy ustnej i gardła. Istnieją również typy nieonkogenne (niskiego ryzyka), np. 6 i 11, które powodują brodawki narządów płciowych i układu oddechowego [1-2].

Zakażenie wirusem

Najczęściej zakażenie wirusem następuje po rozpoczęciu aktywności seksualnej. Co więcej, uważa się, że każda osoba aktywna seksualnie zarazi się w pewnym okresie życia. Zakażenie HPV może nastąpić poprzez:

• seks waginalny, oralny lub analny,
• jakikolwiek skórny kontakt genitaliów,
• współdzielenie zabawek erotycznych [3].

Warto pamiętać, że na infekcję narażone są nie tylko kobiety, ale również mężczyźni.

Wirus brodawczaka ludzkiego — diagnoza

Istnieją testy, które pozwalają zdiagnozować onkogenne infekcje HPV. Wykonuje się je podczas badań przesiewowych w kierunku raka szyjki macicy oraz podczas nieprawidłowych wyników cytologii i histologii szyjki macicy. Badanie w kierunku obecności wirusa powinno być przeprowadzane głównie u kobiet. Natomiast mężczyźni mogą badać się w kierunku infekcji HPV, gdyż u nich wirus prowadzi do rozwoju, np. raka odbytu [1,3].

Badania przesiewowe kobiet powinny być przeprowadzane od 21. do 65. roku życia. Jednak aktualnie nie zaleca się wykonywania ich co roku. Wytyczne CDC zalecają następujące interwały czasowe:

• U kobiet od 21. do 29. roku życia powinno się wykonywać badanie cytologiczne (test Pap) co 3 lata.
• Od 30. roku życia zaleca się przeprowadzanie testu Pap co 3 lata lub testu Pap razem z testem HR-HPV co 5 lat [4].

Badania polegają na stwierdzeniu obecności niebezpiecznych odmian HPV w komórkach. Ich celem nie jest wykrycie nowotworu. Jeśli obecność zostanie potwierdzona, to następnie komórki są testowane w kierunku ewentualnych zmian, które mogą doprowadzić do rozwoju raka szyjki macicy [5].

Czynniki ryzyka HPV

Nie każda infekcja wirusem brodawczaka ludzkiego jest niebezpieczna. Większość z nich przemija samoczynnie. Dzieje się tak nawet ze zmianami, które poprzedzają wystąpienie nowotworu. Niestety zdarza się również, że stosunkowo łagodne zmiany mogą doprowadzić do rozwoju raka szyjki macicy. U osób zdrowych rak rozwija się nawet do 20 lat od zakażenia. Czynniki ryzyka są następujące:

• zakażenie onkogennymi odmianami wirusa,
• niedobory odporności, np. w wyniku HIV,
• jednoczesna infekcja HSV, rzeżączką lub chlamydiami,
• wielorództwo oraz wczesny wiek zajścia w pierwszą ciążę,
• palenie tytoniu,
• częsta zmiana partnerów seksualnych [2].

Jak ochronić się przed HPV?

Niestety nie ma 100% metody ochrony przed HPV, gdyż nawet posiadanie jednego partnera seksualnego przez całe życie może być niewystarczające. Używanie prezerwatyw podczas stosunku seksualnego znacznie zmniejsza ryzyko zakażenia, jednak nie eliminuje go całkowicie, gdyż nadal niektóre części genitaliów są odsłonięte. Największą skuteczność prezentuje szczepionka przeciw HPV [3].

Rodzaje szczepionek przeciw HPV

W Polsce dostępne są 3 szczepionki przeciw HPV, które można stosować od 9. roku życia (czytaj także: Nieobowiązkowe szczepienia — na co warto dodatkowo zaszczepić swoje dziecko?). Zawierają wirusopodobne cząstki VLP składające się z głównego białka kapsydu L1 [6]. Wyróżniamy następujące rodzaje:

1. Szczepionka dwuwalentna (Cervarix) — skierowana jest przeciwko HPV-16 i HPV-18.
   1. Jeżeli szczepienie rozpoczynamy u dzieci od 9. do 14. roku życia włącznie, to wystarczy podać dwie dawki. Drugą dawkę podaje się od 5. do 13. miesięcy po pierwszej. Jeśli drugą dawkę podamy w odstępie krótszym niż 5 miesięcy, to należy dodatkowo zastosować 3 dawkę szczepienia.
   2. Natomiast od 15. roku życia zalecany jest schemat trójdawkowy, w którym drugą dawkę podaje się po miesiącu a trzecią po 6 miesiącach od przyjęcia pierwszej dawki [7].
2. Szczepionka czterowalentna (Gardasil) — skierowana przeciwko HPV-16, HPV-18, HPV-6, HPV-11.
   1. Podaje się ją w schemacie 0-2-6, co należy rozumieć, że drugą dawkę podaje się 2 miesiące, a trzecią 6 miesięcy po podaniu pierwszej dawki [8].
3. Szczepionka dziewięciowalentna (Gardasil 9) — skierowana przeciwko HPV-16, HPV-18, HPV-6, HPV-11, HPV-31, HPV-33, HPV-45, HPV-52, HPV-58.
   1. Jeżeli szczepienie rozpoczynamy u dzieci od 9. do 14. roku życia włącznie, to wystarczy podać dwie dawki. Drugą dawkę podaje się od 5 do 13 miesięcy po pierwszej. Jeśli drugą dawkę podamy w odstępie krótszym niż 5 miesięcy, to należy dodatkowo zastosować 3 dawkę szczepienia.
   2. Inny schemat szczepienia w powyższym przedziale wiekowym opiera się na podaniu 3 dawek preparatu. Drugą dawkę podajemy co najmniej miesiąc po pierwszej, a trzecią co najmniej 3 miesiące po drugiej, np. schemat 0-2-6. Cykl szczepienia należy zakończyć w ciągu jednego roku. Możemy go również zastosować przy szczepieniu osoby od 15. roku życia [9].

Czy warto się szczepić?

Szczepionki są bezpieczne dla zdrowia i chronią przed rakiem szyjki macicy w około 90%. Największą skuteczność osiąga się, jeśli szczepienie zostanie wykonane przed zakażeniem HPV. Sugeruje się rozpoczynanie cyklu szczepień w wieku 11 lub 12 lat [6]. Zaleca się również szczepienie osób do 26. roku życia. W późniejszym wieku jest ono również możliwe, jednak powinno zostać przedyskutowane z lekarzem [10].

Problem raka szyjki macicy dotyczy kobiet, jednak mężczyźnie nie powinni zapominać o wirusie brodawczaka ludzkiego, który może prowadzić do nowotworów męskich narządów płciowych.

Czy szczepienie przeciw HPV jest bezpieczne u kobiet w ciąży?

Charakterystyka Produktu Leczniczego szczepionek nie zaleca podawania ich kobietom w ciąży ze względu na brak odpowiednich badań. Zalecenia są następujące:

• Podczas ciąży szczepienie należy odłożyć w czasie.
• Jeśli kobieta zaszła w ciążę w trakcie cyklu szczepień, to kolejne dawki powinny zostać przesunięte na termin po porodzie.

HPV — leczenie

Szczepienia chronią przed infekcją wirusem brodawczaka ludzkiego, jednak nie leczą już istniejących zmian. Jeśli szczepienie nastąpi w późniejszym okresie życia, to dana osoba może być już zarażona — nawet o tym nie wiedząc, gdyż wczesne stadia nowotworu dają niejednoznaczne objawy, takie jak:

• nieregularne miesiączki oraz niewielkie krwawienia pomiędzy miesiączkami,
• krwawienie pomenopauzalne,
• krwawienie po stosunku płciowym oraz nadprodukcja wydzieliny w pochwie, często o nieprzyjemnym zapachu [2].

Zaawansowane stadium objawia się natomiast:

• ciągły ból pleców, nóg oraz okolic miednicy,
• nagły spadek masy ciała i utrata apetytu,
• chroniczne zmęczenie,
• obrzęk kończyn dolnych [2].

Brodawki narządów płciowych, które są nieleczone, często mogą zniknąć same, jednak istnieje ryzyko ich powiększenia. Do terapii najczęściej wykorzystuje się substancje stosowane miejscowo, takie jak:

• imikwimod – 3,75% krem Zyclara lub 5% krem Aldara;
• podofilotoksyna – Condyline, Wartec;
• pochodne katechiny, np. sinekatechina – Veregen;
• 80% – 90% roztwór kwasu trichlorooctowego (TCA) lub bichlorooctowego (BCA).

Brodawki i inne poważne zmiany powinny być leczone za pomocą krioterapii, ablacji termicznej, kolonizację szyjki macicy pętlą elektrochirurgiczną (LEEP) lub innych zabiegów chirurgicznych [2,11].

Terapia zmian nowotworowych polega na chirurgicznym usuwania zmienionej tkanki, chemioterapii lub radioterapii [12].