Roślinne alkaloidy wykorzystywany w medycynie – jak działają?

Data publikacji:

Ostatnia aktualizacja:

Alkaloidy w lecznictwie – czy nadal są stosowane?

Alkaloidy od wieków budzą ogromne zainteresowanie nie tylko wśród naukowców, ale także ze względu na swój potencjał odurzający wśród osób szukających silnych wrażeń. Są to silnie działające substancje, które mogą stanowić zagrożenie dla życia ludzkiego. Ich możliwości w dzisiejszych czasach wykorzystujemy w medycynie.
Alkaloidy w lecznictwie – czy nadal są stosowane?

Czym są alkaloidy?

Alkaloidy są grupą substancji pochodzenia naturalnego, które wywierają wyraźny wpływ na ośrodkowy układ nerwowy. Chemicznie większość z nich ma atom azotu wbudowany w pierścień, jednak jest spora ilość alkaloidów, które charakteryzują się zupełnie inną budową. Większość alkaloidów jest pozyskiwana z roślin. Są od tego wyjątki jak na przykład salamandryna pochodzenia zwierzęcego od Salamandry z gatunku Salamandra maculosa, czy ergotamina pochodzenia grzybiczego z przetrwalników buławinki czerwonej [1].

Jakie alkaloidy wykorzystujemy w lecznictwie?

Alkaloidy są od wieków pozyskiwane z roślin i wykorzystywane w leczeniu różnych dolegliwości. Wyróżniamy następujące grupy alkaloidów:

Alkaloidy tropanowe

Alkaloidy tropanowe należą do jednych z najbardziej rozpoznawalnych alkaloidów. Należą do nich:

Atropina — alkaloid stosowany przez okulistów

Jest to roślinny alkaloid wykorzystywany w medycynie w celu zabezpieczenia pacjenta przed wpływem nerwu błędnego na serce, na przykład w narkozach, aby utrzymać akcję serca pacjenta. Atropina działa, także rozluźniająco na mięśnie przewodu pokarmowego. To działanie jest wykorzystywane w kolkach. Atropina to alkaloid, który był stosowany przez okulistów.  Po zastosowaniu jej zewnętrznie na oko rozszerza źrenicę, dzięki czemu można zbadać dno oka. Jej działanie jest bardzo długie, w związku z tym obecnie używa się związków, które działają na oko nieco krócej [2].

Hioscyjamina — alkaloid z wilczej jagody

Jest to alkaloid z wilczej jagody. Działa tak samo jak atropina, tylko z dużo większą siłą. Stąd obecnie nie jest wykorzystywana w lecznictwie. Kiedyś była stosowana jako preparat na kolki oraz w okulistyce.

Skopolamina

Ma działanie podobne do atropiny, jednak w dużo niższych dawkach powoduje senność i otępienie, co było wykorzystywane jako serum prawdy w przesłuchaniach. Obecnie skopolamina nie jest wykorzystywana w lecznictwie [3].

Alkaloidy indolowe

Alkaloidy indolowe to liczna grupa substancji chemicznych. Niestety część z nich charakteryzuje się wysoką toksycznością, łatwo je przedawkować, bo dają mocne działanie w bardzo niskich dawkach. W związku z tym w dzisiejszych terapiach odeszło się od stosowania takich substancji jak strychnina, czy rezerpina. W dzisiejszych czasach wykorzystujemy:

Winkrystyna

Jest to alkaloid, który pozyskujemy z barwinka. Ma działanie cytostatyczne, co wykorzystujemy w terapii przeciwnowotworowej między innymi na białaczkę, złośliwe chłoniaki, szpiczaki czy raka piersi [4].

Ergotamina

Jest pozyskiwana z przetrwalników buławinki czerwonej. Powoduje skurcz naczyń krwionośnych w obrębie mózgu, co jest wykorzystywane w terapii migren i bóli klasterowych [5].

Alkaloidy purynowe

Do alkaloidów purynowych zaliczamy substancje, z którymi większość z nas spotyka się na co dzień, czyli:

Kofeina

Jest to alkaloid występujący w kawie arabskiej. W medycynie jest wykorzystywany w migrenowych bólach głowy. Znajdziesz kofeinę w preparatach takich jak: Solpadeine, Coffepirine [6].

Teofilina

Teofilinę znamy jako alkaloid w liściach herbaty. Jest stosowana w leczeniu dychawicy oskrzelowej, dzięki rozkurczaniu mięśni gładkich oskrzeli. Znajdziesz ją w preparatach dostępnych z przepisu lekarza pod nazwami: Euphyllin long, Theospirex [6].

Czy wszystkie alkaloidy są bezpieczne?

Nie wszystkie alkaloidy nadają się do wykorzystania w medycynie. Część z nich jest bardzo toksyczna, przykładem takich alkaloidów są:

Alkaloidy pirolizydynowe

Alkaloidy pirolizydynowe są wytwarzane przez często używane w medycynie rośliny takie jak żywokost, ogórecznik czy podbiał. Są to substancje działające silnie toksycznie, mogące powodować mutacje. Co gorsza, łatwo przechodzą przez łożysko i mleko matki, działając przede wszystkim hepatotoksycznie na dziecko. Rośliny wytwarzają je w celu ochrony przed zwierzętami roślinożernymi. Dlatego nigdy nie powinno się stosować preparatów z wyżej wymienionych roślin na otwarte rany, ze względu na ryzyko przedostania się alkaloidów pirolizydynowych do organizmu [7].

Bibliografia

  1. Heinrich M, Mah J, Amirkia V. Alkaloids Used as Medicines: Structural Phytochemistry Meets Biodiversity-An Update and Forward Look. Molecules. 2021 Mar 25;26(7):1836. doi: 10.3390/molecules26071836. PMID: 33805869; PMCID: PMC8036335.
  2. Charakterystyka produktu leczniczego, Atropinum Sulfuricum WZF.
  3. Nowe metody odurzania się. Cz. IX. Skopolamina – nienowy lek wkomponowywany w nowe preparaty stosowane w celach przestępczych: „oddech diabła”. Probl Hig Epidemiol 2015, 96(4): 839-844, Marek Motyka, Jerzy T. Marcinkowski
  4. Charakterystyka produktu leczniczego, Vincristine Teva
  5. Charakterystyka produktu leczniczego, Ergotaminum Filofarm
  6. Substancje biologicznie aktywne pozyskiwane z herbaty, kawy i kakao oraz ich zastosowanie w kosmetykach. Post Fitoter 2016; 17(2): 139-144. Marlena Matysek-Nawrocka, Paulina Cyrankiewicz
  7. Alkaloidy pirolizydynowe – źródła i zagrożenie dla zdrowia ludzi. Małgorzata Kania-Dobrowolska, Justyna Baraniak, Radosław Kujawski, Marcin Ożarowski. Postępy Fitoterapii 3/2018, s. 195-202

Powiązane produkty

Omawiane substancje

  • Ergotamina

    Ergotamina jest alkaloidem występującym naturalnie w grzybach z rodzaju Claviceps. Jest stosowana w leczeniu migreny.
    substancje syntetyczne
  • Kofeina

    Kofeina to organiczny związek chemiczny, który pobudza układ nerwowy i poprawia koncentrację. Można ją znaleźć w kawie, herbacie, napojach energetyzujących oraz niektórych lekach.
    Substancje Syntetyczne i Biologiczne
  • Teofilina

    Teofilina jest alkaloidem występującym naturalnie w roślinach, stosowanym w leczeniu astmy i innych chorób układu oddechowego. Teofilina działa rozszerzająco na oskrzela i poprawia przepływ powietrza do płuc.
    substancje syntetyczne
  • Winkrystyna

    Winkrystyna to naturalna substancja o właściwościach przeciwnowotworowych. Jest stosowana w leczeniu różnych typów nowotworów.
    Substancje Syntetyczne i Biologiczne

Omawiane schorzenia

  • Migrena

    Migrena to choroba neurologiczna, charakteryzująca się nawracającymi, silnymi bólami głowy, często towarzyszącymi nudnościom i światłowstrętowi. Migrena może mieć różne przyczyny, takie jak stres, zmiany hormonalne, nieprawidłowe odżywianie, brak snu czy czynniki genetyczne, i może wpływać na jakość życia pacjenta.
  • Skurcz

    Schorzenie skurczu to stan, w którym mięśnie ciała kurczą się niekontrolowanie, powodując ból i dyskomfort. Może on wystąpić w różnych częściach ciała i być spowodowany różnymi czynnikami, takimi jak stres, zmęczenie, brak ruchu czy choroby układu nerwowego.
  • Zmęczenie

    Zmęczenie jest powszechnym schorzeniem, które może mieć różne przyczyny i objawy. Może wpływać na jakość życia i funkcjonowanie codzienne.

Więcej poradników

Wyświetlane poradniki pochodzą z kategorii czytanego artykułu: .