Czy teorie spiskowe mogą wpływać na Twoje zdrowie?

Teorie spiskowe wokół przemysłu farmaceutycznego są dość powszechnym zjawiskiem, które może zniechęcać ludzi do szczepień, korzystania z usług zdrowotnych, a także prowadzić do braku zaufania do instytucji medycznych. Ciekawe badanie przeprowadzone w Polsce miało na celu sprawdzenie, jak duża część społeczeństwa wierzy w takie teorie i co może wpływać na takie przekonania. Wiara w teorie spiskowe często wiąże się z postrzeganiem świata jako niebezpiecznego i nieprzewidywalnego miejsca. Osoby wierzące w spiski często czują się wyizolowane, bezradne i wrogie wobec otoczenia. Co ciekawe, badania pokazują, że osoby o niższym poziomie wykształcenia są bardziej skłonne wierzyć w teorie spiskowe. Edukacja rozwija umiejętności krytycznego myślenia, co zmniejsza podatność na takie przekonania. Również posiadanie dzieci może wpływać na wiarę w teorie spiskowe – rodzice, troszcząc się o zdrowie swoich pociech, mogą być bardziej podejrzliwi, zwłaszcza wobec szczepionek.

Pandemia COVID-19 stworzyła idealne środowisko dla rozprzestrzeniania się dezinformacji. Różne teorie spiskowe związane z wirusem SARS-CoV-2 były badane wśród Polaków, w tym pomysły, że COVID-19 jest bronią biologiczną, oszustwem, środkiem do zmniejszenia populacji, czy że szczepionki zawierają mikroczipy. Inna popularna teoria sugeruje, że przemysł farmaceutyczny ukrywa lek na raka. Niektórzy twierdzą też, że choroby są celowo tworzone, a wirusy uwalniane z laboratoriów, aby zwiększyć sprzedaż leków. Takie teorie opierają się często na błędnym założeniu “kto korzysta”, sugerującym, że ci, którzy czerpią korzyści z nieszczęścia, muszą być za nie odpowiedzialni. Mimo że internet i media społecznościowe sprzyjają szybkiemu rozprzestrzenianiu się teorii spiskowych, dają również bezprecedensowy dostęp do wiedzy naukowej. Przemysł farmaceutyczny regularnie dostarcza dowodów na swoją kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia publicznego poprzez produkcję skutecznych leków. Warto przypomnieć, że średnia długość życia wzrosła o 30 lat w krajach o wysokich dochodach w ciągu ostatniego stulecia, a śmiertelność z powodu raka zmniejszyła się o 20% w ciągu ostatnich 20 lat, częściowo dzięki nowoczesnym lekom.

Co ujawniają badania nad teoriami spiskowymi?

Jednak przemysł farmaceutyczny spotkał się również z uzasadnioną krytyką dotyczącą kilku aspektów swojej działalności, związanej z dążeniem do zysków. Obejmuje to wpływ na testowanie i badania kliniczne nowych leków, kontrolę nad procesami naukowymi, nacisk na organy regulacyjne, czy zawyżanie cen leków. W Polsce problemy etyczne związane z marketingiem przemysłu farmaceutycznego pojawiły się na początku XXI wieku. Z czasem teorie spiskowe na temat Big Pharma zaczęły zakorzeniać się w umysłach ludzi, a ruch antyszczepionkowy zaczął zyskiwać na sile. Polskie społeczeństwo ma jeszcze jedną cechę, która przyczynia się do rozprzestrzeniania się teorii spiskowych: problemy z zaufaniem społecznym. Badania CBOS konsekwentnie ujawniały utrzymujące się niskie poziomy zaufania społecznego w Polsce. Co ciekawe, podczas pandemii COVID-19 Polska była jedynym krajem, w którym pracownicy służby zdrowia nie cieszyli się największym zaufaniem – to rodzina i przyjaciele cieszyli się najwyższym poziomem zaufania wśród Polaków.

Badanie przeprowadzone w Polsce na próbie 1057 osób miało na celu identyfikację najpopularniejszych teorii spiskowych związanych z przemysłem farmaceutycznym oraz charakterystykę osób, które w nie wierzą. Próba została starannie dobrana, aby odzwierciedlać demograficzny skład kraju. Wyniki pokazały, że Polacy są podzieleni w swoich przekonaniach na temat teorii spiskowych dotyczących przemysłu farmaceutycznego. Średnia wartość indeksu teorii spiskowych dla całej próby wynosiła 5,40 (w skali od 1 do 10), co sugeruje, że Polacy są nieco bardziej skłonni nie wierzyć w badane teorie spiskowe niż w nie wierzyć. Analiza wykazała, że osoby wierzące w teorie spiskowe dotyczące przemysłu farmaceutycznego miały na ogół niższy poziom wykształcenia, miały co najmniej jedno dziecko w gospodarstwie domowym, mieszkały w mniejszych miejscowościach i – co ciekawe – postrzegały swoją sytuację finansową bardziej korzystnie. Wiara w teorie spiskowe była znacznie wyższa wśród osób wierzących i niezdecydowanych niż niewierzących.

Dlaczego Polacy są bardziej narażeni na teorie spiskowe?

Badanie wykazało również, że im wyższa wiara w teorie spiskowe, tym niższe zaufanie zarówno do lekarzy, jak i przemysłu farmaceutycznego. Jednak te współczynniki były zaskakująco małe. Interesujące jest to, że w przypadku zaufania do rządu korelacja była w przeciwnym kierunku: im wyższa wiara w teorie spiskowe, tym wyższe zaufanie do rządu. Analiza wykazała również, że osoby korzystające z prywatnej opieki zdrowotnej miały znacznie niższe wyniki w indeksie teorii spiskowych niż osoby korzystające z usług publicznych. Podobnie nieregularne i regularne szczepienia były związane z niższymi wynikami w indeksie teorii spiskowych. Dla kontekstu, badanie z 2005 roku przeprowadzone w USA wykazało, że 27,3% uczestników wierzyło, że istnieje lekarstwo na raka, ale przemysł medyczny zataja je dla zysków. W naszym badaniu 46,2% uczestników zgodziło się z podobnym stwierdzeniem, że firmy farmaceutyczne ukrywają lek na raka. W badaniu ponad jedna trzecia (38,1%) wierzyła, że firmy farmaceutyczne były odpowiedzialne za uwolnienie koronawirusa, a 37,9% stwierdziło, że ruch antyszczepionkowy ma rację w wielu kwestiach.

Dlaczego Polacy są podatni na teorie spiskowe związane z przemysłem farmaceutycznym? W Polsce większość oryginalnych leków, w tym szczepionek na COVID-19, jest opracowywana przez międzynarodowe firmy; polski rynek składa się głównie z leków generycznych. Dlatego nie jest zaskakujące, że sceptycyzm pojawia się w kraju, gdzie nowe, drogie leki pochodzą od bogatych międzynarodowych korporacji o czasem wątpliwej reputacji. Ceny leków w Polsce są często omawiane w mediach, zwykle podkreślając obawy dotyczące ich wysokiego poziomu. Dodatkowo, historyczne podziały społeczne między “swoimi” a “obcymi” od dawna mają wpływ w Polsce, przyczyniając się do rozwoju teorii spiskowych. Ponieważ większość firm farmaceutycznych ma siedzibę za granicą, mogą być postrzegane jako “obcy” działający wbrew interesom narodu polskiego. Niedawna pandemia COVID-19 była dodatkowym katalizatorem teorii spiskowych, obok czynników historycznych. Szybkie rozprzestrzenianie się dezinformacji przez media społecznościowe podczas pandemii stworzyło żyzny grunt dla rozwoju takich teorii.

Wyniki badania wskazują na potrzebę ukierunkowanych interwencji dostosowanych do konkretnych grup społeczno-demograficznych, w tym osób z obszarów wiejskich, osób o niższym poziomie wykształcenia, osób wierzących i praktykujących oraz rodzin z dziećmi. Jednak badanie ujawniło również intrygujące odkrycie: osoby w lepszej sytuacji finansowej były bardziej skłonne wierzyć w teorie spiskowe związane z przemysłem farmaceutycznym. Ten wynik przeczy wcześniejszym badaniom, które zazwyczaj sugerują, że niższy status społeczno-ekonomiczny jest związany z wyższą wiarą w teorie spiskowe. Związek między posiadaniem dzieci w gospodarstwie domowym a skłonnością do wierzenia w teorie spiskowe również pozostaje niejasny i wymaga dalszych badań. Logiczne byłoby założenie, że posiadanie dzieci sprawiłoby, że ludzie myśleliby bardziej racjonalnie. Jednak możliwe jest również, że zwiększa to niepokój o przyszłość i zdrowie dzieci, prowadząc do większych podejrzeń. Ponadto jedna z największych debat dotyczących szczepień dotyczy szczególnie szczepienia dzieci, co również mogłoby odgrywać rolę.

Podsumowanie

Przeprowadzone w Polsce badanie na grupie 1057 osób analizowało stosunek społeczeństwa do teorii spiskowych związanych z przemysłem farmaceutycznym. Średni wskaźnik wiary w teorie spiskowe wyniósł 5,40 w skali 1-10. Wykazano, że osoby o niższym wykształceniu, mieszkające w mniejszych miejscowościach oraz posiadające dzieci są bardziej podatne na wiarę w teorie spiskowe. Zaskakującym odkryciem było to, że osoby w lepszej sytuacji finansowej również wykazywały większą skłonność do wierzenia w teorie spiskowe. Pandemia COVID-19 znacząco przyczyniła się do rozpowszechnienia dezinformacji, z 38,1% badanych wierzących w celowe uwolnienie koronawirusa przez firmy farmaceutyczne. Badanie ujawniło także, że 46,2% uczestników wierzy w ukrywanie leku na raka przez przemysł farmaceutyczny. Niskie zaufanie społeczne w Polsce, historyczne podziały oraz postrzeganie międzynarodowych firm farmaceutycznych jako “obcych” dodatkowo wpływają na podatność Polaków na teorie spiskowe.