Co to jest PCOS i podkliniczna niedoczynność tarczycy?

Zespół policystycznych jajników (PCOS) to najczęstsze zaburzenie hormonalne i metaboliczne dotykające 5-15% kobiet w wieku rozrodczym. Aby zdiagnozować PCOS, kobieta musi spełniać przynajmniej dwa z trzech warunków: mieć zaburzenia owulacji, podwyższony poziom męskich hormonów lub torbiele na jajnikach widoczne w USG. Warto wiedzieć, że według najnowszych wytycznych z 2023 roku, badanie hormonu anty-Müllerowskiego może zastąpić USG w diagnostyce. PCOS to nie tylko problem z płodnością – aż 70% kobiet z tym zespołem ma insulinooporność, co znacznie zwiększa ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 w przyszłości. Pacjentki często zmagają się również z otyłością i nieprawidłowym poziomem tłuszczów we krwi.

Podkliniczna niedoczynność tarczycy (SCH) to łagodniejsza forma niedoczynności tarczycy, która występuje u 4-10% dorosłych, częściej u kobiet. Charakteryzuje się podwyższonym poziomem hormonu TSH przy normalnym poziomie tyroksyny. Choć często przebiega bezobjawowo, wpływa negatywnie na profil lipidowy, wrażliwość na insulinę i zdrowie reprodukcyjne. Badania na zwierzętach pokazały, że niedoczynność tarczycy może prowadzić do zwiększenia poziomu męskich hormonów i tworzenia torbieli jajników – czyli głównych cech PCOS. Hormony tarczycy wpływają również na produkcję białka wiążącego hormony płciowe (SHBG) w wątrobie, a jego niski poziom może nasilać problemy związane z PCOS.

Czy PCOS i niedoczynność tarczycy zwiększają ryzyko insulinooporności?

Najnowsze badania, obejmujące analizę danych z 29 badań obserwacyjnych i łącznie 5765 kobiet z PCOS, pokazały, że aż 19,7% kobiet z PCOS ma jednocześnie podkliniczną niedoczynność tarczycy. To znacznie więcej niż w ogólnej populacji. Co ciekawe, częstość występowania SCH zależała od przyjętej górnej granicy TSH – w badaniach z niższą granicą (2,5-4 mIU/L) wynosiła 28,6%, a przy wyższej granicy (4-5,5 mIU/L) – 16,1%. Kobiety cierpiące jednocześnie na PCOS i SCH miały znacząco wyższy wskaźnik insulinooporności oraz wyższy poziom insuliny na czczo w porównaniu do pacjentek tylko z PCOS. Nie zaobserwowano natomiast istotnych różnic w poziomie glukozy na czczo ani w pomiarze glukozy po posiłku.

Mechanizmy, przez które PCOS i SCH przyczyniają się do insulinooporności, różnią się od siebie. W PCOS dochodzi do zaburzeń w ścieżkach sygnałowych insuliny, a podwyższony poziom męskich hormonów może bezpośrednio upośledzać działanie insuliny w mięśniach i tkance tłuszczowej. Z kolei w SCH insulinooporność wynika głównie ze zmniejszonego wykorzystania glukozy przez komórki i zmniejszonej syntezy glikogenu. Oba schorzenia wiążą się również z przewlekłym stanem zapalnym o niskim nasileniu, co dodatkowo upośledza działanie insuliny. Obniżone poziomy SHBG występujące w obu chorobach prowadzą do wyższych ilości wolnych androgenów, co jest kluczowym czynnikiem przyczyniającym się do insulinooporności u kobiet z PCOS.

Jakie są opcje leczenia PCOS i niedoczynności tarczycy?

W leczeniu PCOS stosuje się różne podejścia, zależnie od nasilenia objawów i planów dotyczących ciąży. Dla większości pacjentek złożone doustne środki antykoncepcyjne są lekiem pierwszego wyboru. Gdy są one przeciwwskazane lub niepreferowane, metformina staje się alternatywą. Ten lek zwiększający wrażliwość na insulinę jest szczególnie korzystny dla kobiet z PCOS, które mają insulinooporność, cukrzycę typu 2 lub czynniki ryzyka metabolicznego. Co ciekawe, badania wykazały, że metformina może znacząco obniżać poziom TSH bez zauważalnych zmian w poziomach hormonów tarczycy. W przypadku SCH, gdy stężenie TSH przekracza 10 mIU/L, zaleca się terapię zastępczą tarczycy. Przy łagodniejszej formie (TSH < 10 mIU/L) nie ma jednoznacznego konsensusu co do leczenia, choć rozważa się je dla osób z dodatkowymi czynnikami ryzyka.

Chociaż obecnie PCOS nie jest uznawane za wskazanie do leczenia SCH, wiele kobiet z tym zespołem ma otyłość, zaburzenia lipidowe i insulinooporność – główne czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Badania wykazały, że leczenie lewotyroksyną u pacjentów z SCH powoduje znaczące zmniejszenie poziomu LDL i cholesterolu całkowitego, nawet w łagodnych przypadkach SCH. Podobnie jak w jawnej niedoczynności tarczycy, pacjentki z SCH mają zwiększone ryzyko hiperprolaktynemii (podwyższonego poziomu prolaktyny), która jest znaną przyczyną dysfunkcji owulacji i niepłodności. Szacuje się, że około 20-30% osób z SCH doświadcza hiperprolaktynemii, która często ustępuje po terapii zastępczej tarczycy.

Podsumowując, około jedna na pięć kobiet z PCOS ma jednocześnie podkliniczną niedoczynność tarczycy, co podkreśla znaczenie regularnego badania funkcji tarczycy u tych pacjentek. Kobiety z obiema chorobami mają wyższe wskaźniki insulinooporności, co może zwiększać ryzyko cukrzycy i chorób sercowo-naczyniowych w przyszłości. Potrzebne są dalsze badania, aby ocenić długoterminowe ryzyko zdrowotne u tych pacjentek oraz ustalić, czy PCOS powinno być uważane za wskazanie do leczenia SCH. Aktualnie nie ma jednoznacznych wytycznych w tej kwestii, ale biorąc pod uwagę potencjalne korzyści z leczenia, warto rozważyć indywidualne podejście do każdej pacjentki, uwzględniając jej objawy, plany dotyczące ciąży i ogólny stan zdrowia.

Podsumowanie

Badania wykazują, że około 19,7% kobiet z zespołem policystycznych jajników (PCOS) cierpi również na podkliniczną niedoczynność tarczycy (SCH). Częstość występowania SCH zależy od przyjętej górnej granicy TSH – przy niższej granicy (2,5-4 mIU/L) wynosi 28,6%, a przy wyższej (4-5,5 mIU/L) – 16,1%. Pacjentki z obiema chorobami wykazują wyższy wskaźnik insulinooporności i wyższy poziom insuliny na czczo w porównaniu do osób tylko z PCOS. Mechanizmy rozwoju insulinooporności w obu schorzeniach są różne, ale wzajemnie się uzupełniają. W leczeniu PCOS stosuje się głównie doustne środki antykoncepcyjne lub metforminę, natomiast w przypadku SCH terapię lewotyroksyną zaleca się przy TSH powyżej 10 mIU/L. Współwystępowanie obu schorzeń może zwiększać ryzyko cukrzycy typu 2 i chorób sercowo-naczyniowych, co podkreśla znaczenie regularnego monitorowania funkcji tarczycy u pacjentek z PCOS.