Metformini hydrochloridum

Wskazania do stosowania

Metformina jest wskazana w leczeniu cukrzycy typu 2, szczególnie u pacjentów z nadwagą lub otyłością, u których dieta i ćwiczenia fizyczne nie zapewniają odpowiedniej kontroli glikemii⁶.

Zastosowanie u dorosłych

• Monoterapia lub w skojarzeniu z innymi doustnymi lekami przeciwcukrzycowymi lub insuliną⁷.
• Zmniejszenie ryzyka powikłań cukrzycy u pacjentów z nadwagą⁸.

Zastosowanie u dzieci i młodzieży

• Monoterapia lub w skojarzeniu z insuliną u dzieci powyżej 10. roku życia⁹.

Zapobieganie cukrzycy typu 2

Metformina może być stosowana w zapobieganiu cukrzycy typu 2 u pacjentów ze stanem przedcukrzycowym¹⁰.

Stan przedcukrzycowy

Metformina jest również stosowana w zapobieganiu cukrzycy typu 2 u pacjentów ze stanem przedcukrzycowym, gdy dieta i ćwiczenia fizyczne nie są wystarczające do kontroli glikemii⁵.

Zespół policystycznych jajników (PCOS)

Metformina jest również wskazana w leczeniu zespołu policystycznych jajników (PCOS)⁶.

Czynność nerek

Przed rozpoczęciem leczenia metforminą należy oznaczyć wartość GFR (glomerular filtration rate). Metformina jest przeciwwskazana u pacjentów z GFR < 30 ml/min i należy ją tymczasowo odstawić w przypadku pogorszenia czynności nerek⁸.

Zalecenia:

• Regularne monitorowanie GFR podczas leczenia⁹.
• Przerwanie stosowania metforminy przed zabiegami z użyciem środków kontrastowych zawierających jod i wznowienie po 48 godzinach, pod warunkiem stabilnej czynności nerek¹⁰.

Inne środki ostrożności

Dieta i styl życia:

• Pacjenci powinni przestrzegać diety z regularnym rozkładem spożycia węglowodanów. Pacjenci z nadwagą powinni stosować dietę niskokaloryczną¹¹.

Badania laboratoryjne:

• Regularne wykonywanie badań laboratoryjnych w celu kontroli cukrzycy¹².

Witamina B₁₂:

• Metformina może zmniejszać stężenie witaminy B₁₂ w surowicy. Ryzyko niedoboru wzrasta wraz z długotrwałym stosowaniem i wyższymi dawkami. W przypadku podejrzenia niedoboru (np. niedokrwistość, neuropatia) należy monitorować stężenie witaminy B₁₂¹³.

Hipoglikemia:

• Metformina w monoterapii nie powoduje hipoglikemii, ale należy zachować ostrożność przy stosowaniu z insuliną lub innymi lekami przeciwcukrzycowymi¹⁴.

Sposób podawania

Metforminę należy przyjmować podczas posiłku. Tabletki należy połykać w całości, nie należy ich żuć, dzielić ani kruszyć⁷.

Grupy pacjentów

Pacjenci w podeszłym wieku

Z uwagi na ryzyko zaburzeń czynności nerek, dawkę metforminy należy ustalić na podstawie parametrów czynności nerek. Konieczna jest regularna kontrola czynności nerek⁸.

Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek

Wartość GFR należy oznaczyć przed rozpoczęciem leczenia, a następnie co najmniej raz na rok. U pacjentów ze zwiększonym ryzykiem dalszego pogorszenia czynności nerek oraz u pacjentów w podeszłym wieku czynność nerek należy oceniać częściej, np. co 3–6 miesięcy⁹.

Dzieci i młodzież

Z powodu braku odpowiednich danych, metforminy nie należy stosować u dzieci¹⁰.

Zaburzenia czynności nerek

• Częsta niewydolność nerek (GFR < 30 ml/min)⁴.
• Ostre stany chorobowe, które mogą wpływać na czynność nerek, takie jak:
  • Odwodnienie⁵.
  • Ciężkie zakażenie⁶.
  • Wstrząs⁷.

Choroby powodujące niedotlenienie

• Niewyrównana niewydolność serca⁸.
• Niewydolność oddechowa⁹.
• Niedawno przebyty zawał mięśnia sercowego¹⁰.
• Wstrząs¹¹.

Inne przeciwwskazania

• Niewydolność wątroby¹².
• Ostre zatrucie alkoholem¹³.
• Alkoholizm¹⁴.

Interakcje ze środkami kontrastowymi

Stosowanie metforminy musi być przerwane przed badaniem lub podczas badania obrazowego z użyciem środków kontrastowych zawierających jod. Nie wolno wznawiać jej stosowania przez co najmniej 48 godzin po badaniu, po czym można wznowić podawanie metforminy pod warunkiem ponownej oceny czynności nerek i stwierdzeniu, że jest ona stabilna².

Interakcje z lekami wpływającymi na nerki

Pewne produkty lecznicze mogą wywierać niekorzystne działanie na czynność nerek, co może zwiększać ryzyko kwasicy mleczanowej. Należą do nich niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), w tym selektywne inhibitory cyklooksygenazy (COX) II, inhibitory ACE, antagoniści receptora angiotensyny II i leki moczopędne, w szczególności pętlowe. W razie rozpoczynania stosowania lub stosowania takich produktów w skojarzeniu z metforminą, konieczne jest dokładne monitorowanie czynności nerek³.

Interakcje z lekami hiperglikemizującymi

Produkty lecznicze o wewnętrznej aktywności hiperglikemicznej, takie jak glikokortykosteroidy (podawane ogólnie i miejscowo) i sympatykomimetyki, mogą wymagać częstszej kontroli stężenia glukozy we krwi, szczególnie na początku leczenia. W razie konieczności należy dostosować dawkę metforminy podczas leczenia skojarzonego z tymi produktami leczniczymi i po ich odstawieniu⁴.

Interakcje z transporterami OCT

Metformina jest substratem obu nośników OCT1 i OCT2. Stosowanie metforminy jednocześnie z inhibitorami OCT1 (np. werapamil) może zmniejszyć skuteczność metforminy, podczas gdy induktory OCT1 (np. ryfampicyna) mogą zwiększyć jej absorbcję z przewodu pokarmowego i skuteczność. Inhibitory OCT2 (np. cymetydyna, dolutegrawir, ranolazyna, trymetoprim, wandetanib, izawukonazol) mogą zmniejszyć wydalanie metforminy przez nerki, prowadząc do zwiększenia jej stężenia w osoczu. Inhibitory OCT1 i OCT2 (np. kryzotynib, olaparyb) mogą wpłynąć na skuteczność i wydalanie metforminy przez nerki. Zaleca się zachowanie ostrożności, szczególnie u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek⁵.

Przenikanie do mleka matki

Metformina przenika do mleka ludzkiego. U noworodków/niemowląt karmionych piersią nie obserwowano żadnych działań niepożądanych⁶.

Zalecenia

Z uwagi na dostępność jedynie ograniczonych danych, nie zaleca się karmienia piersią w czasie leczenia metforminą. Decyzję o tym, czy przerwać karmienie piersią, należy podjąć po rozważeniu korzyści wynikających z karmienia piersią i potencjalnego ryzyka występowania działań niepożądanych u dziecka⁷.

Wpływ na płodność

Nie stwierdzono wpływu metforminy na płodność samców ani samic szczura stosując metforminę w dawkach nawet do 600 mg/kg/dobę, czyli w dawkach około 3 razy większych od maksymalnej zalecanej dawki dobowej u człowieka, porównując dawki w przeliczeniu na powierzchnię ciała⁸.

Badania kliniczne

Niektóre badania kliniczne sugerują, że metformina może zwiększać płodność u kobiet z zespołem policystycznych jajników (PCOS). Jednak do tej pory nie ma dowodów na to, że metformina zwiększa liczbę żywych urodzeń u kobiet z PCOS⁹.

Zaburzenia metaboliczne

Metformina może wpływać na metabolizm, prowadząc do niedoborów witaminowych oraz rzadko do poważnych zaburzeń kwasowo-zasadowych.

Często (≥1/100 do <1/10):

• Zmniejszenie stężenia/niedobór witaminy B₁₂ (patrz punkt 4.4 Charakterystyki Produktu Leczniczego)².

Bardzo rzadko (<1/10 000):

• Kwasica mleczanowa (patrz punkt 4.4 Charakterystyki Produktu Leczniczego)³.

Inne działania niepożądane

Metformina może również powodować działania niepożądane ze strony innych układów, w tym układu nerwowego, wątroby i skóry.

Zaburzenia układu nerwowego:

• Często (≥1/100 do <1/10): Zaburzenia smaku⁴.

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych:

• Bardzo rzadko (<1/10 000): Nieprawidłowe wyniki badań czynności wątroby lub zapalenie wątroby, ustępujące po odstawieniu metforminy⁵.

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej:

• Bardzo rzadko (<1/10 000): Reakcje skórne, takie jak rumień, świąd skóry, pokrzywka⁶.

Postępowanie w przypadku przedawkowania

Najskuteczniejszą metodą usuwania mleczanów i metforminy z organizmu jest hemodializa⁴.

Hemodializa

Hemodializa jest zalecana jako najskuteczniejsza metoda leczenia w przypadku przedawkowania metforminy, szczególnie gdy występuje kwasica mleczanowa⁵.