Menu

Surowce roślinne

Wrośniak różnobarwny

Wrośniak różnobarwny (Trametes versicolor, dawniej Coriolus versicolor) to grzyb leczniczy stosowany od stuleci w tradycyjnej medycynie chińskiej i japońskiej. Jego najważniejsze składniki aktywne to polisacharydy związane z białkiem – PSK (polisacharyd-K, znany też jako krestin) i PSP (polisacharydopeptyd) – oraz beta-glukany, polifenole i triterpenoidy. PSK jest od lat 70. XX wieku zatwierdzony w Japonii jako uzupełnienie leczenia onkologicznego. Badania kliniczne wskazują, że stosowany obok chemioterapii może nieznacznie poprawiać przeżywalność pacjentów z rakiem jelita grubego i żołądka. Grzyb wykazuje też właściwości immunomodulujące, antyoksydacyjne i prebiotyczne. Suplementy dostępne są w postaci kapsułek, proszku i ekstraktów. Ważne zastrzeżenie: wrośniak może wchodzić w interakcje z lekami onkologicznymi, przeciwcukrzycowymi i antykoagulantami – stosowanie podczas leczenia wymaga konsultacji lekarskiej.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie składniki aktywne zawiera wrośniak różnobarwny i jak działają na organizm?
Co mówią badania kliniczne na temat wrośniaka i leczenia nowotworów?
Jak stosować suplementy z wrośniakiem i w jakich dawkach?
Z jakimi lekami wrośniak może wchodzić w niebezpieczne interakcje?
Kto powinien unikać wrośniaka lub skonsultować jego stosowanie z lekarzem?

Czym jest wrośniak różnobarwny i co zawiera?

Wrośniak różnobarwny (Trametes versicolor, dawniej Coriolus versicolor) to grzyb nadrzewny z rodziny Polyporaceae, rosnący na martwym drewnie liściastym w strefach umiarkowanych – w Azji, Europie i Ameryce Północnej. W tradycyjnej medycynie chińskiej i japońskiej bywa nazywany „Yun Zhi” i stosowany od ponad 2000 lat jako środek wzmacniający odporność i wspomagający leczenie chorób płuc⁹.

Skład chemiczny tego grzyba jest wyjątkowo bogaty. Najważniejsze grupy substancji aktywnych to¹¹⁰:

PSK (polisacharyd-K, krestin) – białkowo-polisacharydowy kompleks wyizolowany ze szczepu CM-101 w 1971 roku, zatwierdzony do użytku klinicznego w Japonii w 1977 roku¹¹
PSP (polisacharydopeptyd) – pokrewna struktura, wyizolowana ze szczepu COV-1 w latach 80.; zatwierdzony w Chinach w 1987 roku, objęty ponad 45 badaniami klinicznymi i przedklinicznymi¹²
Beta-glukany (1,3- i 1,6-powiązane polimery glukozy) – stanowią ponad 30% standaryzowanych ekstraktów¹³
Polifenole i flawonoidy – zidentyfikowano ponad 35–38 różnych związków, w tym kwercetynę, bajkaleinę, daidzeninę, katechinę i apigeninę¹⁴
Triterpenoidy i sterole – m.in. ergosterol, ergosterol peroksyd, kwas trametenolowy B¹⁵
Ergotioneina – aminokwas o właściwościach antyoksydacyjnych i neuroprotekcyjnych¹⁰
Melanina – barwnik o działaniu immunostymulującym i radioprotekcyjnym¹⁶

Zarówno PSK, jak i PSP mają masę cząsteczkową około 100 kDa i zaliczane są do biologicznych modyfikatorów odpowiedzi immunologicznej¹⁷. PSK dominuje w owocnikach grzyba, PSP jest natomiast głównie składnikiem grzybni (mycelium)¹⁸.

Jak wrośniak działa na układ odpornościowy?

Wrośniak różnobarwny działa jako niespecyficzny modulator układu odpornościowego – jego składniki aktywują zarówno odporność wrodzoną, jak i nabytą, nie atakując konkretnego patogenu¹⁹. PSK i PSP pobudzają komórki NK (naturalni zabójcy), makrofagi, komórki dendrytyczne i monocyty, zwiększają ekspresję CD69 oraz stymulują wydzielanie cytokin, w tym interferonu-γ²⁰.

Beta-glukany są rozpoznawane przez receptory immunologiczne jako sygnał „obcy” – bez wywoływania stanu zapalnego mobilizują układ odpornościowy do gotowości²¹. Kwercetyna obecna w ekstrakcie hamuje enzymy prozapalne cyklooksygenazę (COX) i lipooksygenazę (LOX), a jednocześnie pobudza wydzielanie interferonu-γ²². PSP zwiększa też produkcję prostaglandyn i cytokin sygnalizujących odpowiedź przeciwzapalną²³.

Ważne zastrzeżenie: wyniki badań laboratoryjnych i na zwierzętach są obiecujące, ale nie każdy efekt in vitro przekłada się automatycznie na korzyść kliniczną u człowieka. Mechanizm działania wrośniaka jest złożony, bo grzyb zawiera tysiące substancji aktywnych, a nie jeden wyizolowany związek²⁴.

Wrośniak a terapia onkologiczna – co mówią badania: PSK jest od dekad stosowany w Japonii jako uzupełnienie chemio- i radioterapii w raku piersi, płuc, żołądka, trzustki i wątroby²⁵. Przeglądy systematyczne i metaanalizy wskazują na skromną, ale mierzalną poprawę przeżywalności w raku jelita grubego i żołądka, gdy PSK stosowany jest obok standardowej chemioterapii⁴. W niewielkim badaniu fazy 1 u pacjentek z rakiem piersi (stadia 1–3) przyjmujących 3–9 g ekstraktu dziennie przez 6 tygodni po standardowym leczeniu odnotowano wzrost poziomu komórek immunologicznych walczących z nowotworem – jednak próba była mała i potrzebne są większe badania²⁶. Wrośniak nie jest samodzielnym leczeniem nowotworów – to terapia uzupełniająca, stosowana wyłącznie pod nadzorem lekarza onkologa.

Wrośniak i zdrowie jelit – działanie prebiotyczne

Beta-glukany i polisacharydy zawarte w wrośniaku pełnią funkcję prebiotyku – stanowią pożywkę dla korzystnych bakterii jelitowych. Badania wykazały, że ekstrakty z tego grzyba zwiększają populacje Bifidobacterium i Lactobacillus, jednocześnie ograniczając wzrost Clostridium i Staphylococcus⁵. PSP działa jako prebiotic modulujący skład mikrobioty jelitowej, co ma znaczenie nie tylko dla trawienia, ale pośrednio wspiera też funkcje odpornościowe²⁷.

Grzyb zawiera też błonnik pokarmowy wspomagający prawidłową perystaltykę²⁸. Randomizowane badanie kliniczne z 2014 roku wykazało wyraźne i powtarzalne zmiany mikrobioty u zdrowych ochotników przyjmujących PSP z wrośniaka, spójne z działaniem prebiotycznym²⁹.

Właściwości antyoksydacyjne i przeciwzapalne

W ekstraktach z wrośniaka różnobarwnego zidentyfikowano ponad 35 związków polifenolowych³⁰. Najobficiej występują flawonoidy – kwercetyna i bajkaleina – które neutralizują wolne rodniki i zmniejszają stres oksydacyjny w komórkach³¹. Dodatkowo ergotioneina, ergosterol, terpenoidy i melanina wzmacniają tę ochronę antyoksydacyjną³².

PSK i PSP obniżają stres oksydacyjny u szczurów z nowotworem i u pacjentów z rakiem jelita grubego i żołądka poddawanych chemioterapii³³. W badaniach laboratoryjnych triterpenoidy – m.in. kwas trametenolowy B – hamowały szlaki prozapalne (TRIF-zależne, inflammasom)³⁴. Wyniki te są jednak uzyskane głównie in vitro i na modelach zwierzęcych, więc nie należy ich bezpośrednio przekładać na efekty u człowieka.

Aktywność przeciwdrobnoustrojowa – co wiemy z badań?

Metanolowe i etanolowe ekstrakty z wrośniaka wykazują w warunkach laboratoryjnych aktywność przeciwbakteryjną wobec szeregu drobnoustrojów, w tym Staphylococcus aureus (w tym MRSA), Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa, Klebsiella pneumoniae i Listeria³⁵³⁶. Odnotowano też aktywność przeciwgrzybiczą wobec Candida albicans³⁶.

W badaniach in vitro ekstrakty z wrośniaka hamowały replikację HIV-1 i HIV-2, wirusa opryszczki (HSV-1/2) oraz HPV³⁵. Są to jednak dane wyłącznie laboratoryjne – nie przeprowadzono wystarczających badań klinicznych potwierdzających te efekty u ludzi. Wrośniak nie może zastępować leczenia infekcji ani terapii antywirusowej.

Formy i dawkowanie – praktyczny przewodnik:

Ekstrakt PSK: najczęściej stosowana dawka w badaniach klinicznych to 3 g dziennie doustnie, przez okres do 36 miesięcy³⁷
Cały grzyb (proszek/kapsułki): w badaniach stosowano 2,4 g dziennie przez maksymalnie 12 tygodni³⁷
Ogólne wytyczne suplementacyjne: 1–3 g proszku dziennie dla wsparcia odporności; wyższe dawki (do 9 g) stosowane są wyłącznie w onkologii pod nadzorem lekarza³⁸
Ekstrakt wodny zawiera wyższe stężenie korzystnych związków fenolowych niż alkoholowy; ekstrakcja podwójna (woda + alkohol) zapewnia szersze spektrum składników aktywnych³⁹
Przy wyborze suplementu warto sprawdzić, czy pochodzi z owocników grzyba (nie tylko z grzybni), czy jest standaryzowany pod kątem zawartości beta-glukanów i przebadany przez niezależne laboratorium⁴⁰

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Wrośniak różnobarwny to suplement, który może wpływać na działanie leków i organizm w sposób wymagający nadzoru medycznego. Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem, jeśli:

Przyjmujesz leki onkologiczne – PSP może zmieniać szybkość usuwania cyklofosfamidu z organizmu, co może nasilać jego działania niepożądane⁷; PSP może też zmieniać wchłanianie tamoksyfenu⁴¹
Przyjmujesz leki przeciwcukrzycowe – wrośniak może obniżać poziom glukozy we krwi, co w połączeniu z insuliną lub doustnymi lekami przeciwcukrzycowymi grozi hipoglikemią⁶
Stosujesz leki przeciwzakrzepowe lub antyagregacyjne – wrośniak może wpływać na liczbę płytek krwi (trombocytopenia) i nasilać działanie leków rozrzedzających krew⁴²
Przyjmujesz leki metabolizowane przez enzym CYP2C9 (np. warfaryna, fluwastyna, niektóre NLPZ) – PSP może zmieniać tempo ich rozkładu w wątrobie⁴³
Stosujesz leki immunosupresyjne po przeszczepie lub w chorobach autoimmunologicznych – stymulacja układu odpornościowego może być niepożądana
Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak danych dotyczących bezpieczeństwa, dlatego stosowanie jest odradzane⁴⁴
Masz alergię na grzyby lub pleśnie – istnieje ryzyko reakcji anafilaktycznej⁴⁵
Masz zaburzenia krzepnięcia krwi lub chorobę wątroby – działania niepożądane mogą obejmować podwyższenie enzymów wątrobowych i obniżenie liczby białych krwinek⁴⁶

Do możliwych łagodnych działań niepożądanych należą: wzdęcia, nudności, biegunka, ciemne zabarwienie stolca lub paznokci, a w rzadkich przypadkach kołatanie serca lub obniżenie ciśnienia krwi⁴⁷. Jeśli pojawią się takie objawy, przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem. Dzieci nie powinny przyjmować suplementów z wrośniakiem ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa w tej grupie wiekowej⁸.

Jeśli decydujesz się na suplementację wrośniakiem, wybieraj produkty standaryzowane i przebadane przez niezależne laboratoria – grzyby mogą akumulować metale ciężkie z zanieczyszczonej gleby⁴⁸. Nie zbieraj wrośniaka samodzielnie z lasu – ryzyko pomylenia z gatunkami trującymi i zanieczyszczeń środowiskowych jest realne. Pamiętaj, że wrośniak jest suplementem diety, a nie lekiem – nie zastępuje terapii zaleconej przez lekarza.

Pytania i odpowiedzi

Czym jest PSK i czym różni się od PSP?

PSK (polisacharyd-K, krestin) i PSP (polisacharydopeptyd) to dwa rodzaje białkowo-polisacharydowych kompleksów z wrośniaka. PSK pochodzi głównie z owocników grzyba i jest zatwierdzony do stosowania klinicznego w Japonii od 1977 roku; PSP wyizolowano z grzybni i zatwierdzono w Chinach w 1987 roku¹¹. Oba mają masę cząsteczkową ok. 100 kDa i działają jako immunomodulatory, ale różnią się budową chemiczną i profilem aktywności¹⁷.

Czy wrośniak różnobarwny pomaga w leczeniu raka?

Wrośniak nie leczy raka samodzielnie. PSK stosowany jako uzupełnienie chemioterapii może nieznacznie poprawiać przeżywalność pacjentów z rakiem jelita grubego i żołądka⁴. Jest to terapia komplementarna, stosowana wyłącznie obok leczenia standardowego i pod nadzorem onkologa. Nie należy zastępować nim żadnego elementu leczenia konwencjonalnego⁴⁹.

Jaką dawkę wrośniaka stosuje się w badaniach klinicznych?

W badaniach klinicznych PSK podawano najczęściej w dawce 3 g dziennie doustnie, przez okres do 36 miesięcy. Cały grzyb w formie proszku stosowano w dawce 2,4 g dziennie przez do 12 tygodni³⁷. Przy wsparciu terapii onkologicznej stosowano niekiedy dawki 3–9 g dziennie, zawsze pod nadzorem lekarza⁵⁰.

Czy wrośniak różnobarwny może wchodzić w interakcje z lekami?

Tak – i to jest istotna kwestia bezpieczeństwa. PSP może zmieniać szybkość usuwania cyklofosfamidu z organizmu oraz spowalniać metabolizm leków rozkładanych przez CYP2C9 w wątrobie⁴³. Wrośniak może też nasilać działanie leków obniżających cukier i zmieniać wchłanianie tamoksyfenu⁶⁴¹.

Czy wrośniak jest bezpieczny dla każdego?

Ogólnie jest dobrze tolerowany przez dorosłych przy zalecanych dawkach. Nie powinny go stosować kobiety w ciąży i karmiące piersią, dzieci, osoby z alergią na grzyby oraz pacjenci z zaburzeniami krzepnięcia⁸. Osoby przyjmujące leki onkologiczne, immunosupresyjne lub przeciwcukrzycowe powinny bezwzględnie skonsultować stosowanie z lekarzem⁴⁶.

Jakie działania niepożądane może powodować wrośniak?

Najczęstsze działania niepożądane to łagodne dolegliwości żołądkowo-jelitowe: wzdęcia, nudności, biegunka. Rzadziej odnotowywano ciemne zabarwienie stolca lub paznokci⁵¹. W badaniach klinicznych z PSK u pacjentów onkologicznych obserwowano sporadycznie obniżenie liczby białych krwinek (leukopenię), małopłytkowość i podwyższenie enzymów wątrobowych⁴⁶.

Jak wrośniak wpływa na jelita i mikrobiom?

Beta-glukany i polisacharydy wrośniaka działają prebiotycznie – stymulują wzrost korzystnych bakterii z rodzaju Bifidobacterium i Lactobacillus, jednocześnie ograniczając namnażanie się szkodliwych szczepów Clostridium⁵. PSP moduluje skład mikrobioty jelitowej, co wykazało randomizowane badanie kliniczne z 2014 roku²⁹.

Czy można spożywać surowy lub świeży wrośniak?

Owocniki wrośniaka są twarde i trudne do strawienia ze względu na chitynę i celulozę. Aby uwolnić składniki aktywne, konieczna jest długa dekokcja (gotowanie przez 45–90 minut) lub przygotowanie ekstraktu⁵². Nie należy zbierać grzyba samodzielnie – ryzyko pomylenia z gatunkami trującymi i zanieczyszczeń metalami ciężkimi jest realne⁴⁰.

Czy ekstrakt z grzybni i z owocnika mają takie samo działanie?

Nie – skład różni się. Grzybnia zawiera wyższe stężenia PSK i PSP, natomiast owocniki są bogatszym źródłem beta-glukanów i związków fenolowych. Oba surowce zawierają beta-glukany, lecz w różnych proporcjach⁵³. Część ekspertów zaleca wybór suplementów opartych wyłącznie na owocnikach, bez wypełniaczy skrobiowych⁵⁴.

Czy wrośniak różnobarwny wpływa na poziom cukru we krwi?

Badania na zwierzętach wykazały, że ekstrakty z wrośniaka mogą obniżać poziom glukozy i poprawiać wrażliwość na insulinę poprzez szlaki PI3K/Akt i p38 MAPK⁵⁵. U osób z cukrzycą przyjmujących leki hipoglikemizujące ryzyko nadmiernego obniżenia cukru jest realne – konieczna jest konsultacja lekarska i monitorowanie glikemii⁶.

Czy wrośniak ma właściwości przeciwbakteryjne?

W warunkach laboratoryjnych ekstrakty z wrośniaka wykazywały aktywność przeciwbakteryjną wobec S. aureus (w tym MRSA), E. coli, P. aeruginosa i Listeria³⁵. Są to jednak wyniki badań in vitro – nie przeprowadzono wystarczających badań klinicznych u ludzi, by rekomendować wrośniak jako środek przeciwbakteryjny. Nie może zastępować antybiotyków³⁶.

W jakiej postaci dostępne są suplementy z wrośniakiem?

Preparaty z wrośniakiem dostępne są jako kapsułki z proszkiem z grzyba, ekstrakty wodne, ekstrakty alkoholowe, nalewki oraz herbatki. Ekstrakcja podwójna (woda + alkohol) zapewnia szerszy zakres składników aktywnych³⁹. Przy wyborze warto sprawdzić standaryzację pod kątem zawartości beta-glukanów i certyfikat niezależnych badań laboratoryjnych⁴⁰.

Historia PSK: od japońskiego laboratorium do kliniki onkologicznej

PSK (polisacharyd-K) został wyizolowany ze szczepu CM-101 wrośniaka różnobarwnego w 1971 roku przez japońską firmę Kureha Chemicals. W 1977 roku japoński Ministerstwo Zdrowia zatwierdziło go do stosowania klinicznego jako uzupełnienie terapii onkologicznej – to jeden z pierwszych na świecie przypadków oficjalnej akredytacji preparatu grzybowego w onkologii¹¹. Od tamtej pory PSK jest stosowany w Japonii obok chemio- i radioterapii w raku piersi, płuc, żołądka, trzustki i wątroby²⁵. PSP wyizolował w latach 80. profesor Qing-yao Yang ze szczepu COV-1 – preparat zatwierdzono w Chinach w 1987 roku i objęto ponad 45 badaniami klinicznymi⁵⁶. W XXI wieku Bastyr University uzyskał zgodę FDA na badanie kliniczne ekstraktu PSK w połączeniu z docetakselem u pacjentów z zaawansowanym rakiem prostaty – był to jeden z pierwszych federalnie finansowanych trials na preparacie grzybowym w USA⁵⁷.

Skład odżywczy wrośniaka – więcej niż tylko polisacharydy

Poza polisacharydami wrośniak różnobarwny zawiera kompletny profil aminokwasów – w tym leucynę (72 mg/100 g s.m.), izoleucynę (60 mg/100 g s.m.) i metioninę (53 mg/100 g s.m.)⁵⁸. Grzyb dostarcza też witamin z grupy B: kwasu nikotynowego (26,5 mg/100 g s.m.) i nikotynamidu (12,2 mg/100 g s.m.)⁵⁹. Wśród kwasów tłuszczowych dominują kwas linolowy (omega-6), oleinowy (omega-9) i palmitynowy⁶⁰. Związki fenolowe obejmują m.in. kwas p-hydroksybenzoesowy (113 µg/g s.m.) i kwas protokatechowy (10 µg/g s.m.)⁶¹. Tak bogaty profil chemiczny sprawia, że wrośniak jest jednym z najintensywniej badanych grzybów leczniczych na świecie.

Wrośniak w tradycyjnej medycynie – od Chin po rdzennych Amerykanów

Trametes versicolor pojawia się w chińskiej Materia Medica już ponad 2000 lat temu, gdzie był stosowany jako środek tonizujący i wspomagający leczenie chorób płuc⁹. W tradycyjnej medycynie japońskiej grzyb był parzony jako herbata i uznawany za środek wzmacniający odporność oraz pomagający w rekonwalescencji po poważnych chorobach⁶². Rdzenni Amerykanie używali wrośniaka do leczenia infekcji, przeziębień i grypy⁶³. Dziś tradycyjne zastosowania znajdują potwierdzenie w badaniach naukowych – choć mechanizmy działania okazują się znacznie bardziej złożone, niż dawni zielarze mogli przypuszczać²⁴.