Wierzba biała

Co to jest wierzba biała i skąd pochodzi jej działanie lecznicze?

Wierzba biała (Salix alba) to drzewo liściaste, którego kora od tysięcy lat jest stosowana jako środek przeciwbólowy i przeciwgorączkowy. Do celów leczniczych używa się wyłącznie kory – zbieranej z młodych gałęzi wiosną lub jesienią – w postaci wyciągu z kory wierzby lub suszonego surowca⁸. Najstarszy pisemny zapis o jej stosowaniu pochodzi z egipskiego papirusu Ebersa sprzed ok. 3500 lat⁹.

Głównym składnikiem czynnym jest salicyna – glikozyd fenolowy, który działa jak prodrug. Po spożyciu ulega hydrolizie w jelitach do saligeniny, a następnie utlenieniu w wątrobie do kwasu salicylowego – tej samej substancji, która leży u podstaw działania aspiryny¹. Stężenie salicyny w korze może sięgać do 10%, a fenolowych glikozydów łącznie do 11%⁴. Kora zawiera ponadto garbniki (do 20% masy, w tym katechiny i procyjanidyny), flawonoidy (do 4%, m.in. kwercetyna, kemferol, luteolina, katechina, ampelopsin), kwasy fenolowe (m.in. kwas chlorogenowy, kawowy, p-kumarowy) oraz salicortin i tremulacynę⁴⁵¹⁰. Nowoczesna analiza LC-MS zidentyfikowała w korze łącznie ok. 40 związków fenolowych¹¹.

Dlaczego sam wyciąg działa silniej, niż wynikałoby z ilości salicyny? Naukowcy wskazują, że flawonoidy i polifenole wzmacniają efekt przeciwzapalny, hamując m.in. czynnik martwicy nowotworów TNF-α, interleukinę-1 i -6 oraz czynnik transkrypcyjny NF-κB¹⁰¹². Stężenie salicyny w surowcu jest zmienne między partiami i gatunkami wierzby, dlatego standaryzowane preparaty podają zawartość salicyny na etykiecie – to ważna wskazówka przy wyborze produktu¹³.

Na co stosuje się korę wierzby białej? Co mówią badania?

Kora wierzby białej jest stosowana przede wszystkim przy bólach mięśniowo-szkieletowych, bólu kręgosłupa i chorobie zwyrodnieniowej stawów. Tradycyjnie sięgano po nią też przy gorączce, bólach głowy, reumatyzmie i bolesnym miesiączkowaniu¹⁹.

Wyniki badań klinicznych są niejednoznaczne. W czterotygodniowym, kontrolowanym placebo badaniu z udziałem 210 osób z bólem pleców, 39% uczestników otrzymujących 240 mg salicyny dziennie zgłosiło ustąpienie bólu przez co najmniej 5 z 7 ostatnich dni; w grupie z dawką 120 mg odsetek ten wyniósł 21%, a w grupie placebo – 6%³. Oddzielne badanie z 78 pacjentami hospitalizowanymi z powodu choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego lub biodrowego wykazało istotne zmniejszenie bólu w grupie wierzby w porównaniu z placebo²⁰. Metaanaliza sześciu badań z udziałem 329 pacjentów z artretyzmem potwierdziła statystycznie istotną poprawę w zakresie bólu i sprawności fizycznej przy dawce 240 mg salicyny dziennie²¹.

Jednocześnie dwa kolejne badania kontrolowane placebo nie wykazały przewagi wierzby nad placebo – jedno u 127 osób z chorobą zwyrodnieniową stawu kolanowego lub biodrowego (gdzie diklofenak okazał się istotnie skuteczniejszy, a wierzba nie), drugie u 26 pacjentów z czynnym reumatoidalnym zapaleniem stawów⁶. Pilotażowe badanie z 2020 roku nie wykazało korzyści w zakresie opóźnionej bolesności mięśniowej po treningu siłowym⁶; inne badanie (RCT, n=25) sugerowało jednak zmniejszenie subiektywnej bolesności 24–72 godziny po ćwiczeniach²². W małym badaniu nad reumatoidalnym zapaleniem stawów po sześciotygodniowym stosowaniu wierzby ból zmniejszył się średnio o 15%, wobec 4% w grupie placebo, ale autorzy zastrzegli, że różnica może być dziełem przypadku²³.

Działanie przeciwgorączkowe wierzby nie zostało dotąd potwierdzone w badaniach klinicznych u ludzi – jedyne dostępne dane pochodzą z badania na zwierzętach, w którym wyciąg z kory obniżył temperaturę po 6 godzinach od podania²⁴.

Jakie dawki i formy wyciągu z wierzby białej są stosowane?

Standaryzowane preparaty doustne powinny dostarczać 120–240 mg salicyny dziennie, zwykle w 2–3 dawkach podzielonych²⁵. Jest to dawka najczęściej stosowana w badaniach klinicznych i wykazująca działanie zależne od dawki – wyższe dawki przynoszą lepszy efekt przeciwbólowy²⁶. Stosowanie przez okres do 6 tygodni jest uznawane za bezpieczne w zalecanych ilościach²⁷.

Przy wyborze suplementu warto sprawdzić, czy etykieta podaje zawartość salicyny – to gwarancja, że produkt zawiera powtarzalną ilość substancji czynnej²⁸. Efekt przeciwbólowy pojawia się wolniej niż po syntetycznych NLPZ – niekiedy dopiero po kilku dniach regularnego stosowania²⁹.

Kto nie powinien stosować kory wierzby i jakie są możliwe działania niepożądane?

Kora wierzby białej jest generalnie dobrze tolerowana w zalecanych dawkach i przez krótki czas, jednak ze względu na zawartość salicynopodobnych związków dzieli część przeciwwskazań z aspiryną⁷.

Bezwzględne przeciwwskazania to przede wszystkim uczulenie na aspirynę lub salicylany (ryzyko anafilaksji), a także wiek dziecięcy – u dzieci i młodzieży z infekcjami wirusowymi salicylany mogą wywołać rzadki, ale groźny zespół Reye’a, prowadzący do uszkodzenia wątroby i mózgu³³. Preparatu nie należy stosować w ciąży (szczególnie w trzecim trymestrze) ani podczas karmienia piersią ze względu na przenikanie salicylanów do mleka³².

Szczególnej ostrożności wymagają osoby z chorobą wrzodową żołądka lub dwunastnicy, zaburzeniami krzepnięcia (hemofilia, żylaki przełyku), chorobą nerek lub wątroby, astmą oskrzelową lub nietolerancją NLPZ, a także przed planowanymi zabiegami chirurgicznymi (odstawić co najmniej 2 tygodnie wcześniej)³²³³.

Najczęstsze działania niepożądane to dolegliwości żołądkowo-jelitowe – biegunka, zgaga, nudności, wymioty i ból brzucha. Mogą pojawić się też reakcje skórne (wysypka, świąd). Poważniejsze powikłania, takie jak krwawienie z przewodu pokarmowego czy ciężka reakcja alergiczna, opisywano w pojedynczych przypadkach³⁴³⁵. Odnotowano też przypadek śmiertelnej niewydolności wątroby u małego dziecka, które jednocześnie otrzymało wywar z kory wierzby i paracetamol³⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed rozpoczęciem stosowania kory wierzby białej, jeśli:

• przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe (warfaryna, heparyna, klopidogrel) lub inne NLPZ,
• leczysz się metotreksatem, fenytoiną, kwasem walproinowym lub spironolaktonem,
• masz chorobę wrzodową, zaburzenia krzepnięcia, chorobę nerek lub wątroby,
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią,
• masz astmę lub wcześniej źle tolerowałaś/eś aspirynę bądź inne NLPZ⁷³².

Przerwij stosowanie i niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem lub udaj się na izbę przyjęć, gdy:

• pojawią się objawy krwawienia z przewodu pokarmowego (smolisty stolec, krew w wymiocinach, silny ból brzucha),
• wystąpią objawy ciężkiej reakcji alergicznej (obrzęk twarzy, trudności z oddychaniem, pokrzywka),
• u dziecka z infekcją wirusową pojawią się wymioty i zaburzenia świadomości po podaniu jakiegokolwiek preparatu zawierającego salicylany,
• po długotrwałym stosowaniu odczuwasz narastający ból brzucha lub niepokojące objawy ze strony wątroby (żółtaczka, ciemny mocz)³⁴³⁵.

Pamiętaj, że kora wierzby białej to suplement diety – nie zastępuje leczenia farmakologicznego i nie powinna być stosowana jako jedyna metoda kontroli przewlekłego bólu czy choroby zapalnej stawów bez nadzoru specjalisty. Jeśli ból utrzymuje się mimo regularnego stosowania preparatu przez 2–4 tygodnie, warto porozmawiać z lekarzem o dalszej diagnostyce i leczeniu.