Werbena

Co to jest werbena i co zawiera jej ziele?

Werbena pospolita (Verbena officinalis L.) to wieloletnia roślina zielna z rodziny werbenowatych, od stuleci stosowana w ziołolecznictwie europejskim, chińskim i północnoamerykańskim. Do celów leczniczych używa się części nadziemnych – ziela, czyli łodyg, liści i kwiatów. Wyciąg z ziela werbeny, wyciąg z ziela werbeny pospolitej oraz ziele werbeny w postaci suszonej to najczęściej spotykane formy w aptekach i sklepach zielarskich.

Za aktywność biologiczną rośliny odpowiadają przede wszystkim glikozydy irydoidowe – werbenalina, aukubina i hastatozyd – oraz glikozydy fenylopropenoidowe, z werbaskozydą (akteozydem) na czele¹. Uzupełniają je flawonoidy: luteolina, apigenina i kwercetyna, kwasy fenolowe (kwas kawowy, kwas rozmarynowy, kwas chlorogenowy), triterpenoidy (kwas ursolowy, lupeol) oraz lotne olejki eteryczne zawierające cytral i monoterpeny²⁹. Garbniki nadają roślinie właściwości ściągające, a saponiny – potencjalnie wykrztuśne i moczopędne¹⁰¹¹.

Jak werbena działa na organizm?

Główny mechanizm działania werbeny polega na hamowaniu procesów zapalnych – zawarte w niej substancje czynne wykazują aktywność wobec cyklooksygenazy (enzymu kluczowego dla powstawania stanu zapalnego) i zmiatają wolne rodniki¹²¹³. Werbaskozyd chroni komórki śródbłonka naczyń przed stresem oksydacyjnym, co potwierdzono w badaniach laboratoryjnych¹⁴.

Wyciąg z ziela werbeny działa też rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego (działanie antyspazmolityczne) oraz moczopędnie¹⁵. W badaniach na zwierzętach wykazano, że ekstrakt z werbeny oddziałuje na receptory benzodiazepinowe i opioidowe, co może tłumaczyć obserwowane efekty przeciwdrgawkowe i uspokajające¹⁶. Werbenalina – iridoid obecny w kwiatach w stężeniu nawet 5000 ppm – jest uważana za jeden z kluczowych składników odpowiedzialnych za działanie uspokajające¹⁷.

Na co stosuje się wyciąg z werbeny – co mówią badania?

Klinicznie najlepiej udokumentowane zastosowanie werbeny dotyczy zapalenia zatok przynosowych. W badaniach preparat złożony zawierający 36 mg werbeny, 12 mg korzenia gencjany oraz po 36 mg kwiatu czarnego bzu, szczawiu i kwiatu pierwiosnka, stosowany trzy razy dziennie, skuteczniej łagodził objawy i skracał czas trwania zapalenia zatok niż sama standardowa terapia (antybiotyki i leki obkurczające śluzówkę)³²⁰. Werbena sama w sobie jest tylko jednym ze składników tej mieszanki – jej izolowane działanie w tej wskazaniu nie zostało oddzielnie potwierdzone.

Drugie klinicznie udokumentowane zastosowanie to zapalenie dziąseł (gingivitis). W podwójnie zaślepionym, randomizowanym badaniu wieloośrodkowym płukanie jamy ustnej wywarem z werbeny pospolitej u pacjentów z przewlekłym zapaleniem dziąseł wyraźnie zmniejszyło płytkę nazębną i zaczerwienienie dziąseł w porównaniu z grupą kontrolną⁴¹⁶. Naturalne właściwości ściągające garbników i przeciwzapalne werbaskozydu mogą wyjaśniać ten efekt.

W obszarze badań przedklinicznych (na zwierzętach i in vitro) uzyskano wyniki sugerujące potencjalne działanie:

• Przeciwlękowe i uspokajające – myszy otrzymujące 100 mg/kg ekstraktu z werbeny wykazywały największy efekt anksjolityczny w teście labiryntowym; wyższe dawki (300 mg/kg) działały bardziej uspokajająco⁵.
• Nasenne – w tym samym badaniu myszy zasypiały szybciej i spały dłużej; efekt był zależny od dawki (50–300 mg/kg)⁶.
• Przeciwdrgawkowe – dawki 100–500 mg/kg opóźniały wystąpienie i skracały czas trwania drgawek toniczno-klonicznych u myszy, z udziałem receptorów benzodiazepinowych i opioidowych¹⁶²¹.
• Przeciwdepresyjne – szczury otrzymujące 200 mg/kg ekstraktu doustnie wykazywały efekty antydepresyjne w testach behawioralnych²².
• Przeciwbakteryjne – ekstrakty z werbeny hamowały wzrost Staphylococcus aureus, Citrobacter freundii i Bacillus subtilis w warunkach laboratoryjnych²³.

Wszystkie powyższe efekty wymagają potwierdzenia w kontrolowanych badaniach klinicznych u ludzi.

Jakie tradycyjne zastosowania ma werbena?

Tradycja ziołolecznicza przypisuje werbenie szeroki zakres zastosowań, choć dla większości z nich brakuje mocnych dowodów klinicznych. Historycznie zioło to stosowano jako tonik trawienny – ze względu na gorzki smak pobudzało wydzielanie soków żołądkowych, łagodziło wzdęcia, skurcze jelitowe i niestrawność²⁴²⁵. W ziołolecznictwie zachodnim werbena uchodzi za roślinę nerwową (nervine) – stosowano ją przy nerwowym wyczerpaniu, długotrwałym stresie, bezsenności i stanach lękowych²⁶.

Kobiety sięgały po werbenę przy bolesnym miesiączkowaniu, nieregularnych cyklach i objawach menopauzy (uderzenia gorąca, drażliwość, zaburzenia snu)²⁷. Przypisywano jej też zdolność pobudzania laktacji, choć i tu brakuje wiarygodnych badań klinicznych²⁸. Zewnętrznie – jako okład lub płukanka – zioło stosowano na rany, owrzodzenia, stany zapalne gardła i dziąseł²⁹.

Jak stosować werbenę – dawkowanie i formy

Nie ustalono oficjalnych, opartych na mocnych dowodach klinicznych dawek terapeutycznych dla werbeny stosowanej w monoterapii. Dostępne źródła podają następujące orientacyjne zakresy:

Dawki powyższe podano za źródłami opisującymi tradycyjne stosowanie i badania kliniczne³³⁰³¹. Zawsze stosuj się do zaleceń na etykiecie konkretnego produktu i skonsultuj dawkowanie z farmaceutą lub lekarzem – zwłaszcza przy długotrwałym użyciu.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Werbena jest uważana za stosunkowo bezpieczne zioło przy spożyciu w ilościach zbliżonych do kulinarnych, jednak przy stosowaniu w dawkach leczniczych jej bezpieczeństwo nie zostało wystarczająco zbadane³⁵. Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, zanim sięgniesz po werbenę, jeśli:

• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak wiarygodnych danych o bezpieczeństwie, stosowanie niezalecane⁷³⁶,
• masz ciężką chorobę wątroby lub nerek – bezpieczeństwo w tych grupach nie zostało ustalone⁸,
• jesteś dzieckiem lub stosujesz zioło u dziecka³⁷,
• przyjmujesz leki immunosupresyjne lub cytotoksyczne (np. cyklofosfamid, ifosfamid), barbiturany lub leki uspokajające – ryzyko interakcji z enzymem CYP2B1 i nasilenia działania tych preparatów³²³⁴.

Przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem, jeśli po przyjęciu werbeny wystąpią: nasilone dolegliwości żołądkowo-jelitowe (nudności, bóle brzucha, biegunka), wysypka skórna lub inne objawy reakcji alergicznej (zaczerwienienie, świąd, obrzęk)³⁸. Choć ciężkie reakcje alergiczne (anafilaksja) zdarzają się rzadko, wymagają natychmiastowej pomocy medycznej³⁸.

Werbena pospolita to zioło o interesującym profilu fitochemicznym i obiecujących właściwościach potwierdzonych przynajmniej częściowo w badaniach. Jeśli chcesz stosować wyciąg z ziela werbeny na zatoki – szukaj preparatów złożonych, które były przedmiotem badań klinicznych. Przy dolegliwościach trawiennych lub nerwowym napięciu napar z werbeny może być pomocnym uzupełnieniem codziennej rutyny, ale nie zastąpi konsultacji lekarskiej przy poważniejszych problemach zdrowotnych. Zawsze sprawdź skład preparatu i omów z farmaceutą ewentualne interakcje z przyjmowanymi lekami.