Szczeć pospolita

Co to jest szczeć pospolita i co zawiera jej korzeń?

Szczeć pospolita (Dipsacus fullonum) to dwuletnia roślina zielarska rosnąca dziko na nieużytkach, łąkach i przydrożach w Europie, zachodniej Azji i północnej Afryce. W ziołolecznictwie wykorzystuje się niemal wyłącznie korzeń – zbierany pod koniec pierwszego roku wegetacji, kiedy roślina tworzy jeszcze przyziemną rozetę liściową. W drugim roku korzeń drewnieje i traci właściwości lecznicze⁹.

Pod względem fitochemicznym korzeń szczeci jest bogaty w kilka grup związków aktywnych. Najlepiej poznane to glikozydy irydoidowe (m.in. loganina, swerozyd), saponiny, flawonoidy (luteolina, apigenina), kwasy fenolowe (kwas chlorogenowy, kwas kawowy), garbniki oraz triterpeny (kwas oleanolowy, hederagenina)¹². Niektóre źródła wymieniają też inulinę – naturalny prebiotyk¹⁰. Pełen profil fitochemiczny rośliny nie jest jeszcze wyczerpująco zbadany¹¹.

Jakie właściwości przypisuje się szczeci w badaniach laboratoryjnych?

Badania laboratoryjne (in vitro oraz na zwierzętach) wskazują na kilka kierunków aktywności biologicznej ekstraktów ze szczeci. Nie są to jednak dowody na skuteczność u ludzi – stanowią jedynie punkt wyjścia do dalszych badań klinicznych.

• Przeciwzapalne: glikozydy irydoidowe i triterpeny hamują w warunkach laboratoryjnych wydzielanie prozapalnych cytokin¹².
• Antyoksydacyjne: flawonoidy i kwasy fenolowe wykazują zdolność do neutralizowania wolnych rodników; szczególnie silne działanie antyoksydacyjne stwierdzono w ekstraktach z liści¹³.
• Przeciwbakteryjne: ekstrakty ze szczeci mogą hamować wzrost niektórych bakterii¹⁴¹⁵.
• Hepatoprotekcyjne: kwas oleanolowy i glikozydy irydoidowe wykazują w badaniach przedklinicznych ochronne działanie na komórki wątroby¹²¹⁶.
• Osteogenne (kościotwórcze): wstępne badania przedkliniczne sugerują, że glikozydy irydoidowe mogą wspierać regenerację tkanki kostnej¹⁶.
• Neuroprotekcyjne: loganina, luteolina i apigenina mogą chronić neurony przed stresem oksydacyjnym – dane wyłącznie przedkliniczne¹².

Ważne zastrzeżenie: żadna z wymienionych aktywności nie została potwierdzona w rzetelnych badaniach klinicznych z udziałem ludzi. Solidne próby kliniczne dotyczące szczeci pospolitej po prostu nie istnieją⁵.

Na co szczeć jest stosowana tradycyjnie i współcześnie?

Tradycyjne zastosowania szczeci pospolitej obejmują kilka obszarów. W ziołolecznictwie europejskim korzeń ceniono przede wszystkim za działanie moczopędne, napotne i żołądkowe – odwar z 30 g suszonego korzenia na litr wody, pity w 3 filiżankach dziennie, był tradycyjnie polecany przy zatrzymaniu płynów, przeziębieniu z gorączką i braku apetytu³. Zewnętrznie maść z korzenia stosowano na brodawki i owrzodzenia²⁰.

Współcześnie szczeć pojawia się głównie w kontekście dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego: bólu dolnego odcinka kręgosłupa, sztywności i bólu stawów, urazów ścięgien i więzadeł oraz rekonwalescencji po złamaniach⁴²¹. Zielarze stosują ją też jako środek wspomagający funkcje wątroby i nerek oraz w protokołach detoksykacyjnych²².

Szczeć a borelioza – co naprawdę wiadomo?

Szczeć zyskała popularność jako zioło wspomagające leczenie boreliozy, szczególnie w środowiskach zielarskich w Ameryce Północnej. Teoria głosi, że „rozgrzewające” działanie korzenia ma „wypłaszać” bakterie Borrelia z kryjówek w tkankach do krwiobiegu, gdzie mogą być skuteczniej zwalczane przez układ odpornościowy lub antybiotyki²³²⁴. Efektem ubocznym tego procesu może być reakcja Herxheimera – przejściowe nasilenie objawów (zmęczenie, bóle mięśni, dreszcze, „mgła mózgowa”) spowodowane masowym uwalnianiem endotoksyn z ginących bakterii²³.

Jednak ta koncepcja nie ma potwierdzenia w badaniach klinicznych. Dowody na skuteczność szczeci w boreliozie mają wyłącznie charakter anegdotyczny – nie przeprowadzono żadnych kontrolowanych prób klinicznych weryfikujących to zastosowanie⁵⁶. Szczeć nie zastępuje antybiotykoterapii i nie powinna być traktowana jako samodzielne leczenie boreliozy.

Interakcje z lekami – co warto wiedzieć przed zastosowaniem?

Szczeć może wchodzić w umiarkowanie istotne interakcje z dwiema grupami leków⁸:

• Leki antycholinergiczne (atropina, skopolamina, niektóre leki przeciwhistaminowe i antydepresanty, leki na jaskrę czy pęcherz nadreaktywny) – szczeć może osłabiać ich działanie.
• Leki cholinergiczne (pilokarpin, donepezil, takryna stosowane m.in. w chorobie Alzheimera) – szczeć może nasilać ich działanie i zwiększać ryzyko działań niepożądanych.

Jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki przewlekle, przed sięgnięciem po preparaty ze szczeci koniecznie skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Szczeć pospolita nie jest lekiem i nie powinna zastępować leczenia konwencjonalnego. Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Jesteś w ciąży – ekstrakt wodny ze szczeci wykazał toksyczność dla płodów myszy w badaniach laboratoryjnych; stosowanie w ciąży jest bezwzględnie odradzane⁷¹⁹.
• Karmisz piersią – brak danych dotyczących bezpieczeństwa; zachowaj ostrożność i skonsultuj się ze specjalistą²⁶.
• Przyjmujesz leki antycholinergiczne lub cholinergiczne (patrz wyżej) – ryzyko interakcji⁸.
• Masz choroby wątroby lub nerek – brak danych dotyczących bezpieczeństwa długotrwałego stosowania²⁶.
• Po zastosowaniu szczeci pojawią się: silne dolegliwości żołądkowo-jelitowe, wysypka, trudności z oddychaniem lub inne objawy alergiczne²⁶.
• Podejrzewasz boreliozę – to choroba wymagająca diagnozy lekarskiej i antybiotykoterapii; szczeć nie zastępuje leczenia⁵.
• Planujesz stosować szczeć długotrwale lub w dużych dawkach – dane dotyczące bezpieczeństwa takiego stosowania są bardzo ograniczone²⁶.

Szczeć pospolita może być interesującym uzupełnieniem ziołowej apteczki, ale – jak każdy suplement roślinny – wymaga rozsądnego podejścia. Korzeń, wyciąg alkoholowy lub odwar warto stosować tylko po konsultacji z lekarzem albo doświadczonym zielarzem, zaczynając od małych dawek i obserwując reakcję organizmu. Nie zastępuj nią leków przepisanych przez lekarza i nie rezygnuj z diagnozy, jeśli Twoje dolegliwości są poważne lub przewlekłe.