Ostrokrzew paragwajski

Co to jest ostrokrzew paragwajski i co zawierają jego liście?

Ostrokrzew paragwajski (Ilex paraguariensis) to wiecznie zielone drzewo z rodziny ostrokrzewowatych (Aquifoliaceae), rosnące naturalnie w Ameryce Południowej. Surowcem leczniczym są liście – zarówno suszone liście, jak i wyciąg z liści (w tym wyciąg z yerba mate) – które od stuleci służą rdzennym mieszkańcom Brazylii i Paragwaju jako napar pobudzający¹⁰.

Liście zawierają kilka klas substancji aktywnych działających synergistycznie. Ksantynowe alkaloidy – kofeina (0,2–2% suchej masy), teobromina (0,1–0,9%) i teofilina (śladowe ilości) – to główne substancje pobudzające¹¹¹. Typowy napar (ok. 250 ml) dostarcza od 50 do 100 mg kofeiny, co plasuje go między herbatą a kawą¹². Polifenole, w tym kwasy chlorogenowe (ok. 92 mg/g, głównie kwas 5-O-kafeilochinowy i jego dichloro­genowe izomery), kwas kawowy, kwercetyna, rutyna i kemferol, stanowią ok. 10% suchej masy liścia i odpowiadają za silne właściwości przeciwutleniające¹¹³. Saponiny triterpenowe (matesaponiny, kwas ursolowy, β-amyryna) osiągają stężenie ok. 6–7 mg/g i wykazują działanie przeciwzapalne oraz wpływ na metabolizm cholesterolu¹¹⁴. W liściach obecne są też witaminy (C, beta-karoten, witaminy z grupy B), minerały (wapń, magnez, potas, żelazo, cynk) i 15 aminokwasów¹⁵.

Jak działa ostrokrzew paragwajski na organizm?

Kofeina i teobromina blokują receptory adenozynowe w mózgu i pobudzają układ adrenergiczny, zwiększając czujność i zmniejszając uczucie zmęczenia. Teofilina działa dodatkowo jako łagodny bronchodylatator i stymuluje mięsień sercowy (działanie inotropowe i chronotropowe dodatnie potwierdzone przez Komisję E)⁵¹⁶. Alkaloidy ksantynowe mają też właściwości diuretyczne – zwiększają wydalanie moczu, co stanowi podstawę tradycyjnego zastosowania rośliny w dolegliwościach dróg moczowych¹⁷.

Kwasy chlorogenowe i inne polifenole neutralizują wolne rodniki, hamują peroksydację lipidów i modulują szlaki zapalne – m.in. hamują COX-2, lipooksygenazę i sygnalizację NF-κB¹⁸¹⁹. Saponiny triterpenowe tworzą w jelitach niemicele z cholesterolem pokarmowym, ograniczając jego wchłanianie i hamując wątrobową syntezę cholesterolu²⁰. Badania wstępne (głównie na modelach zwierzęcych i in vitro) wskazują też na ochronę komórek wątroby przed stresem oksydacyjnym i na korzystny wpływ na skład mikrobioty jelitowej²¹²².

Jakie właściwości potwierdzają badania kliniczne?

Najlepiej udokumentowane działanie dotyczy zmęczenia, metabolizmu lipidów i masy ciała. EMA i Komisja E zatwierdziły stosowanie wyciągu z liści ostrokrzewu paragwajskiego przy zmęczeniu fizycznym i psychicznym oraz jako środek wspomagający diurezę w drobnych dolegliwościach dróg moczowych⁴⁵.

W zakresie profilu lipidowego jedno z badań klinicznych trwające 40 dni (330 ml naparu trzy razy dziennie) wykazało obniżenie LDL-cholesterolu o 8–13% i wzrost HDL-cholesterolu o 4–6% u uczestników z normolipemią, dyslipidemią i hipercholesterolemią, w tym u osób przyjmujących statyny². W badaniu 60-dniowym (2,5 g/dobę) stwierdzono wzrost całkowitego statusu antyoksydacyjnego, zmniejszenie uszkodzeń DNA i redukcję peroksydacji lipidów u osób z hiperlipidemią².

W kontekście masy ciała kilka podwójnie zaślepionych badań kontrolowanych placebo wykazało, że dawki 1–3 g wyciągu dziennie zmniejszają masę tłuszczową, wskaźnik talia–biodra i nasilają utlenianie tłuszczów podczas wysiłku fizycznego (o ok. 24%)³²³. Wstępne dane z badań pilotażowych sugerują również poprawę profilu glikemicznego u osób z cukrzycą typu 2 i stanem przedcukrzycowym, jednak wyniki są niejednoznaczne i wymagają potwierdzenia w większych próbach²⁴²⁵.

Badania in vitro i na modelach zwierzęcych (nie potwierdzono u ludzi) wskazują na hamowanie tworzenia zaawansowanych produktów glikacji (AGE) porównywalne z farmaceutycznymi inhibitorami AGE, cytotoksyczność wobec niektórych linii komórek nowotworowych oraz działanie neuroprotekcyjne²⁶²⁷. Wyniki te są obiecujące, ale nie stanowią podstawy do stosowania rośliny jako leczenia jakiejkolwiek choroby.

Jak stosować wyciąg z liści ostrokrzewu paragwajskiego – dawkowanie

Zalecane dawki różnią się w zależności od postaci preparatu. Poniższa tabela zestawia formy dostępne w aptekach i sklepach zielarskich wraz z typowym dawkowaniem:

Bezpieczny czas stosowania wynosi do 12 tygodni. Wyciąg z liści ostrokrzewu paragwajskiego w postaci standaryzowanej zapewnia powtarzalną zawartość substancji aktywnych, co jest trudniejsze do osiągnięcia przy samodzielnym parzeniu naparu²⁸²⁹. Nie przekraczaj 10 filiżanek naparu dziennie – powyżej tej ilości ryzyko działań niepożądanych związanych z kofeiną wyraźnie wzrasta⁷.

Kto nie powinien stosować ostrokrzewu paragwajskiego?

Wyciąg z liści ostrokrzewu paragwajskiego jest przeciwwskazany u osób z nadciśnieniem tętniczym – kofeina i teobromina stymulują serce i mogą podnosić ciśnienie krwi⁸³⁴. Nie stosuj go przy chorobach serca (zaburzenia rytmu, tachykardia), wrzodach żołądka lub dwunastnicy, nadczynności tarczycy ani w przypadku nadwrażliwości na kofeinę⁸.

W ciąży kofeina przenika przez łożysko; jej spożycie powyżej ok. 300 mg dziennie (ok. 3–6 filiżanek naparu) wiąże się z ryzykiem poronienia, przedwczesnego porodu i niskiej masy urodzeniowej³⁵. Podczas karmienia piersią kofeina przechodzi do mleka i może powodować drażliwość oraz wzmożone ruchy jelit u niemowlęcia³⁵. Jeśli jesteś w ciąży lub karmisz piersią, porozmawiaj z lekarzem przed zastosowaniem jakiegokolwiek preparatu z yerba mate.

Osoby chorujące na cukrzycę powinny zachować ostrożność – kofeina może zaburzać kontrolę glikemii, a interakcja z lekami przeciwcukrzycowymi wymaga konsultacji z lekarzem lub farmaceutą³⁰. Długotrwałe, wysokie spożycie kofeiny może prowadzić do utraty wapnia i magnezu z moczem, co przy innych czynnikach ryzyka może niekorzystnie wpływać na gęstość mineralną kości⁶.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą przed rozpoczęciem stosowania, jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki na stałe – szczególnie na serce, ciśnienie, cukrzycę, zaburzenia krzepnięcia lub leki psychotropowe. Ryzyko interakcji jest realne i może mieć kliniczne znaczenie⁹³³.

Przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem, jeśli zauważysz: kołatanie serca lub nieregularny rytm serca, nagły wzrost ciśnienia tętniczego, silne bóle brzucha, objawy nadmiernego pobudzenia (drżenie, niepokój, bezsenność) lub inne nieoczekiwane dolegliwości⁸³⁰.

Epidemiologiczne dane obserwacyjne wskazują, że przewlekłe, wysokie spożycie bardzo gorącego naparu (powyżej 1 L dziennie), zwłaszcza łącznie z alkoholem lub nikotyną, wiąże się ze zwiększonym ryzykiem nowotworów jamy ustnej, gardła, przełyku i żołądka – prawdopodobnie z powodu obecności wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA) powstających w procesie suszenia liści oraz drażniącego działania wysokiej temperatury³⁶³⁷. Jeśli regularnie spożywasz duże ilości naparu przez wiele lat, poinformuj o tym swojego lekarza podczas rutynowych badań.

Ostrokrzew paragwajski to dobrze przebadany surowiec zielarski o udokumentowanym działaniu pobudzającym i wspomagającym metabolizm lipidów. Jeśli sięgasz po wyciąg w kapsułkach lub tabletkach, wybieraj preparaty standaryzowane z rzetelną informacją o zawartości kofeiny i kwasów chlorogenowych. Stosuj przez maks. 12 tygodni, nie przekraczaj zalecanych dawek i pamiętaj, że kofeina zawarta w yerba mate sumuje się z kofeiną z kawy, herbaty i innych źródeł. Przed zastosowaniem u dzieci, u osób starszych i przy jakichkolwiek chorobach przewlekłych zawsze skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.