Lactobacillus spp.

Czym są bakterie Lactobacillus i gdzie naturalnie żyją?

Lactobacillus to rodzaj Gram-dodatnich bakterii kwasu mlekowego należących do gromady Firmicutes. Naturalnie zasiedlają jelito cienkie i grube, jamę ustną, pochwę oraz skórę człowieka, pełniąc rolę stałych lokatorów mikrobioty¹⁰. Rodzaj ten obejmuje ponad 200 gatunków; w ostatnich latach część z nich przeniesiono do nowych rodzajów (np. L. rhamnosus otrzymał nazwę Lacticaseibacillus rhamnosus), jednak w praktyce klinicznej i na etykietach suplementów nadal używa się historycznych nazw Lactobacillus¹¹.

Najbardziej rozpoznane gatunki to L. acidophilus, L. rhamnosus, L. casei, L. plantarum, L. reuteri, L. gasseri, L. crispatus i L. helveticus¹². Każdy z nich ma własny zestaw genów, właściwości adhezyjne i mechanizmy działania – szczep skuteczny w biegunce poantybiotykowej może nie przynosić korzyści przy zaparciowym wariancie IBS¹³. Poza organizmem człowieka Lactobacillus obecne są w jogurtach, kefirze, kiszonkach i innych fermentowanych produktach spożywczych¹⁴.

Jak Lactobacillus działa w organizmie?

Bakterie z rodzaju Lactobacillus oddziałują na organizm wielotorowo. Podstawą jest adhezja do nabłonka: dzięki białkom powierzchniowym (SLP), białkom wiążącym mucynę (MUB, MucBP) i pilom (np. SpaCBA u L. rhamnosus GG) tworzą fizyczną barierę, która blokuje przyczepianie się patogenów do ściany jelita¹⁵¹⁶.

Równolegle bakterie produkują szereg substancji przeciwdrobnoustrojowych:

• Kwas mlekowy – obniża pH w świetle jelita i pochwy, hamując wzrost patogenów⁵.
• Bakteriocyny – peptydy działające jak naturalne antybiotyki; np. L. acidophilus KS400 wytwarza bakteriocynę aktywną wobec Gardnerella vaginalis¹⁷.
• Krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA) – maślan, octan i propionian odżywiają kolonocyty, uszczelniają barierę jelitową i regulują odpowiedź immunologiczną przez receptor GPR43¹⁸¹⁹.
• Enzymy – m.in. laktaza ułatwiająca trawienie laktozy⁵ oraz hydrolazy soli żółciowych wpływające na metabolizm cholesterolu²⁰.

Na poziomie bariery jelitowej Lactobacillus przywraca ekspresję białek ścisłych połączeń – ZO-1, okludyny, klaudyny-1 i E-kadheryny – zmniejszając przepuszczalność nabłonka⁶. L. reuteri dodatkowo aktywuje białka szoku cieplnego HSP25 i Hsp70 przez szlak p38/JNK MAPK, chroniąc komórki nabłonkowe przed stresem oksydacyjnym⁶.

W zakresie immunomodulacji Lactobacillus pobudza komórki NK i makrofagi, stymuluje produkcję IgA wydzielniczej przez limfocyty B oraz reguluje proporcje limfocytów Th1/Th2/Th17/Treg²¹. Niektóre gatunki produkują metabolity tryptofanu aktywujące receptor węglowodorów arylowych (AhR), co prowadzi do redukcji prozapalnych komórek Th17²². L. rhamnosus GG wytwarza białko HM0539, które wiąże się z TLR4 i blokuje kaskadę TLR4/MyD88/NF-κB, obniżając stężenie COX-2, iNOS oraz PGE₂²³.

Przy jakich problemach zdrowotnych stosuje się Lactobacillus?

Najsilniejsze dowody kliniczne dotyczą schorzeń przewodu pokarmowego. Metaanaliza 17 badań RCT (2102 dzieci) wykazała, że probiotyki skracają czas trwania ostrej biegunki infekcyjnej o 20 godzin³³. L. reuteri skrócił biegunkę o 25 godzin w odrębnej metaanalizie 8 RCT³³. W profilaktyce biegunki poantybiotykowej L. rhamnosus GG w dawce 10–20 miliardów CFU/dobę zmniejszył ryzyko jej wystąpienia u dzieci o 71%, a bezwzględna redukcja ryzyka wyniosła 11% (NNT = 10)³⁴.

W zespole jelita drażliwego (IBS) metaanaliza 23–35 badań RCT wykazała umiarkowaną poprawę objawów globalnych, bólu brzucha i wzdęć przy stosowaniu szczepów L. acidophilus, L. plantarum i L. casei – choć jakość dowodów jest określana jako niska do umiarkowanej³⁴. W doborze szczepu kluczowe jest dopasowanie do podtypu: IBS-D najlepiej odpowiada na LGG i L. acidophilus, IBS-C – na preparaty wieloszczepowe zawierające L. reuteri⁷.

Jako uzupełnienie eradykacji H. pylori probiotyki z Lactobacillus zwiększają skuteczność terapii potrójnej (NNT = 10 w metaanalizie 9 RCT obejmujących 1163 pacjentów)³⁵. W leczeniu wrzodziejącego zapalenia jelita grubego preparaty wieloszczepowe (np. VSL#3 zawierający L. casei, L. plantarum, L. acidophilus i L. delbrueckii) wykazały skuteczność w indukcji i utrzymaniu remisji³⁶. Dla choroby Leśniowskiego-Crohna dowody są natomiast negatywne – Lactobacillus nie zapobiega nawrotom po operacji³⁷.

Dawkowanie i formy dostępne w aptece

Typowe dawki stosowane u dorosłych wynoszą od 1 do 10 miliardów CFU dziennie w 3–4 podzielonych dawkach, choć w badaniach klinicznych zakres jest szerszy – od 1 do 100 miliardów CFU na dobę⁷. Najczęściej skuteczne w badaniach dotyczących IBS okazywały się dawki mid-range: 10–30 miliardów CFU/dobę⁷. W profilaktyce biegunki poantybiotykowej u dzieci efekt wykazano przy dawkach 10–20 miliardów CFU/dobę³⁸.

Probiotyki z Lactobacillus dostępne są w aptekach jako kapsułki, tabletki, saszetki z proszkiem, krople (np. dla niemowląt), globulki dopochwowe oraz fermentowane produkty mleczne. Część preparatów wymaga przechowywania w lodówce (2–8°C), inne są stabilne w temperaturze pokojowej – zawsze sprawdzaj etykietę produktu³⁹. Optymalna temperatura wzrostu dla większości szczepów Lactobacillus wynosi 30–43°C; narażenie na wyższe temperatury podczas przechowywania obniża żywotność bakterii⁴⁰.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Probiotyki z Lactobacillus są ogólnie bezpieczne dla zdrowych dorosłych, dzieci i seniorów. Jednak w pewnych sytuacjach ich stosowanie wymaga konsultacji lekarskiej lub jest przeciwwskazane.

Skontaktuj się z lekarzem przed zastosowaniem, jeśli:

• Stosujesz leki immunosupresyjne, przeszedłeś przeszczep narządu lub jesteś w trakcie chemioterapii – ryzyko bakteriemii (bakterii we krwi) jest wprawdzie rzadkie, ale udokumentowane⁴⁴.
• Masz rozpoznaną chorobę HIV/AIDS lub inny poważny niedobór odporności⁴⁵.
• Cierpisz na zespół krótkiego jelita – zwiększone ryzyko zakażenia Lactobacillus⁹.
• Przebyłeś lub jesteś w trakcie leczenia ostrego ciężkiego zapalenia trzustki – badanie kliniczne z 2008 r. wykazało zwiększoną śmiertelność u krytycznie chorych pacjentów z tym schorzeniem przyjmujących preparaty wieloszczepowe⁸.
• Masz założony centralny cewnik żylny lub planujesz zabieg chirurgiczny na jelitach⁴⁵.
• Rozważasz podawanie probiotyków wcześniakowi – ESPGHAN 2023 zaleca stosowanie wybranych szczepów w tej grupie wyłącznie pod nadzorem medycznym⁴⁶.
• Masz podejrzenie SIBO (przerostu bakteryjnego jelita cienkiego) – Lactobacillus może przejściowo nasilać objawy; rekomenduje się najpierw leczenie SIBO, a dopiero potem wprowadzenie probiotyków⁸.

Przerwij stosowanie i zgłoś się do lekarza lub na izbę przyjęć, jeśli po przyjęciu probiotyku pojawią się: gorączka, dreszcze, przyspieszone bicie serca, duszność lub inne objawy mogące wskazywać na infekcję ogólnoustrojową⁴⁷. Łagodne wzdęcia i dyskomfort żołądkowy na początku stosowania są częste i zazwyczaj mijają w ciągu 1–2 tygodni⁴⁸.

Jeśli stosujesz Lactobacillus regularnie, pamiętaj o kilku praktycznych zasadach: dobieraj szczep do konkretnego problemu zdrowotnego, a nie tylko do nazwy rodzaju; przyjmuj probiotyk w stałych porach (najlepiej z posiłkiem), a przy antybiotykoterapii zachowaj odstęp co najmniej 2 godzin od dawki leku; pierwsze efekty przy IBS pojawiają się po 2–4 tygodniach, przy ciężkiej dysbiozie – niekiedy dopiero po 6–12 tygodniach. Przechowuj preparat zgodnie z zaleceniami producenta, by zachować żywotność bakterii.