L-ergotioneina

Czym jest L-ergotioneina i gdzie ją znajdziemy w diecie?

L-ergotioneina to naturalny aminokwas z grupy betain, zawierający w swojej strukturze atom siarki w postaci tionowej. Człowiek nie potrafi jej syntetyzować – musi ją pobrać z pożywieniem⁷. Najważniejszym źródłem są grzyby jadalne, w tym pieczarki, shiitake i boczniaki. Ergotioneina pojawia się też w czerwonej i czarnej fasoli oraz w mięsie zwierząt, które pasły się na trawach bogatych w ten związek⁸. Jej stężenie w żywności jest jednak zmienne, a przeciętna dieta dostarcza jej stosunkowo niewiele – stąd rosnące zainteresowanie suplementami.

Wyjątkowość ergotioneiny polega na tym, że organizm traktuje ją jak coś cennego: aktywnie ją wchłania, niemal nie wydala z moczem (poniżej 4% dawki) i przechowuje przez tygodnie⁹. Po zaprzestaniu suplementacji stężenie we krwi pełnej nadal rośnie przez kolejne trzy tygodnie, co świadczy o głębokiej akumulacji tkankowej⁹.

Jak L-ergotioneina dostaje się do komórek? Transporter OCTN1

Ergotioneina posiada własny, wysoce specyficzny transporter białkowy – OCTN1 (znany też jako SLC22A4 lub ETT, od „ergothioneine transporter”). Odkryty w 2005 roku przez prof. Dirka Grünemanna transporter wykazuje do ergotioneiny powinowactwo z Km wynoszącym 21 μM – niemal 100-krotnie wyższe niż do innych badanych substratów¹⁰. OCTN1 jest obecny w niemal wszystkich tkankach, ale najgęściej w tych narażonych na duży stres oksydacyjny: wątrobie, nerkach, mózgu, soczewce oka, erytrocytach i szpiku kostnym¹¹. Dzięki temu ergotioneina nie rozsiewa się biernie po organizmie, lecz koncentruje tam, gdzie jej ochrona jest najbardziej potrzebna – w mitochondriach i jądrach komórkowych niektórych tkanek komórki mogą gromadzić ją w stężeniu rzędu milimolowego¹¹.

Ta selektywna dystrybucja ma znaczenie praktyczne: po doustnym przyjęciu dawki 5–25 mg ergotioneina wchłania się szybko, krąży we krwi niezmieniona (bez istotnego metabolizmu pierwszego przejścia) i osiąga stężenia stacjonarne po około 4–6 tygodniach regularnego stosowania¹.

Jakie właściwości antyoksydacyjne i przeciwzapalne ma ergotioneina?

Ergotioneina wymiata reaktywne formy tlenu (ROS) i reaktywne formy azotu (RNS), chelatuje jony żelaza i miedzi (zapobiegając reakcji Fentona, w której te metale katalizują powstawanie wyjątkowo toksycznych rodników hydroksylowych) oraz neutralizuje kwas podchlorawy (HOCl) – substancję wytwarzaną przez neutrofile podczas stanu zapalnego¹⁴. Chroni w ten sposób m.in. α-1-antytrypsynę, białko osocza kluczowe dla obrony płuc, przed inaktywacją przez neutrofile¹⁵.

Od strony przeciwzapalnej ergotioneina hamuje aktywację NF-κB – czynnika transkrypcyjnego odpowiedzialnego za produkcję prozapalnych cytokin, takich jak TNF-α i IL-8¹⁶. W komórkach nabłonka pęcherzyków płucnych wykazano, że blokuje uwalnianie interleukiny-8 zarówno w warunkach stresu oksydacyjnego, jak i stymulacji TNF-α¹⁷. Moduluje też poziomy cytokin prozapalnych i białka szoku cieplnego HSP70 w modelach niedokrwienia-reperfuzji¹⁸.

W mitochondriach ergotioneina zachowuje potencjał błonowy, wspomaga aktywność dehydrogenazy glicerolo-3-fosforanowego (cGPDH) i zmniejsza wytwarzanie ROS podczas fosforylacji oksydacyjnej¹⁶. Badania na modelach zwierzęcych pokazały, że chroni mitochondria przed uszkodzeniami wywołanymi przez 7-ketocholesterol, 6-hydroksydopaminę i cisplatynę¹⁹.

Wpływ na zdrowie serca – co mówią badania obserwacyjne?

Najważniejszych danych dostarcza szwedzkie badanie prospektywne obejmujące 3236 uczestników obserwowanych przez medianę 21,4 roku. Wyższe stężenie ergotioneiny w osoczu wiązało się niezależnie z 15% niższym ryzykiem choroby wieńcowej (HR = 0,85), 21% niższą śmiertelnością sercowo-naczyniową (HR = 0,79) i 14% niższą śmiertelnością ogólną (HR = 0,86) – po uwzględnieniu tradycyjnych czynników ryzyka²⁰. Osoby z poziomem ergotioneiny we krwi powyżej 462 ng/mL (90. percentyl) miały najniższe ryzyko zdarzeń sercowych⁴.

Mechanistyczne wyjaśnienie tych obserwacji pochodzi z badań komórkowych i na zwierzętach: ergotioneina zmniejsza stres oksydacyjny w komórkach śródbłonka, chroni produkcję tlenku azotu (NO) i moduluje sygnalizację zapalną, co razem poprawia funkcję śródbłonka i może ograniczać miażdżycę²¹. Podkreślić należy, że są to dane obserwacyjne – nie ustalono jeszcze związku przyczynowo-skutkowego między suplementacją a redukcją zdarzeń sercowo-naczyniowych u ludzi²².

Ergotioneina a funkcje poznawcze i zdrowie mózgu

W prospektywnym kohortowym badaniu singapurskim (n = 470, średni wiek 73 lata) niższe wyjściowe stężenie ergotioneiny we krwi wiązało się z gorszymi wynikami w testach poznawczych i szybszym spadkiem sprawności w wielu domenach przez 5 lat obserwacji²³. Osoby z wyższym poziomem ergotioneiny miały o 50% mniejsze ryzyko pogorszenia funkcji poznawczych²⁴. Odrębne badanie przekrojowe (n = 496: 88 zdrowych, 201 z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi, 207 z demencją) wykazało, że u osób z demencją stężenie ergotioneiny było istotnie niższe, a niskie poziomy korelowały z zanikiem hipokampa i uszkodzeniami małych naczyń mózgowych²⁵.

Pierwsze randomizowane badanie kontrolowane placebo (n = 147, wiek 55–79 lat, dawki 10 mg i 25 mg/dobę, 16 tygodni) wykazało zależną od dawki poprawę subiektywnej pamięci prospektywnej – w grupie placebo wyniki pogorszyły się, podczas gdy obie grupy suplementacji utrzymały się lub poprawiły. Dawka 25 mg przyniosła krótkotrwałą poprawę pamięci w 4. tygodniu i poprawę czasu reakcji, a obie dawki polepszyły subiektywną zdolność do zasypiania⁵. Efekty były jednak skromne i wymagają potwierdzenia w większych, dłuższych próbach²⁶.

Na poziomie mechanistycznym ergotioneina przekracza barierę krew–mózg, chroni neurony przed ekscytotoksycznym działaniem NMDA i β-amyloidu, stymuluje ekspresję BDNF (czynnika wzrostu nerwów) i aktywuje szlak TrkB-S6K1 wspierający różnicowanie komórek nerwowych²⁷. Trwa badanie kliniczne NCT03641404 oceniające dawkę 25 mg trzy razy w tygodniu przez 52 tygodnie u osób z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi²⁸.

Ergotioneina a zdrowie skóry

W 8-tygodniowym randomizowanym badaniu kontrolowanym placebo (n = 66 kobiet w wieku 35–59 lat, dawka 30 mg/dobę) ergotioneina istotnie statystycznie przewyższyła placebo we wszystkich mierzonych parametrach: zmniejszyła indeks melaniny i rumień, poprawiła połysk i elastyczność skóry (parametry R2, R5, R7) oraz zredukowała liczbę przebarwień i zmarszczek (wszystkie p < 0,01)³¹. Nie zanotowano żadnych działań niepożądanych, a wskaźnik przestrzegania zaleceń wyniósł 94,3%³². Wcześniejsze otwarte badanie (n = 19, 25 mg/dobę, 4 tygodnie) wykazało redukcję porów, zmarszczek okolic oczu i policzków, przebarwień UV oraz poprawę tekstury skóry³³.

Mechanizm działania na skórę obejmuje: wychwyt przez OCTN1 w komórkach skóry, neutralizację ROS wywołanych przez promieniowanie UV, aktywację Nrf2, hamowanie aktywności MMP-1 (enzymu degradującego kolagen) oraz hamowanie tyrozynazy odpowiedzialnej za syntezę melaniny³⁴. Warto zaznaczyć, że badanie z medRxiv jest preprintem – wyniki oczekują na pełną recenzję naukową.

Dawkowanie i bezpieczeństwo ergotioneiny

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) zaaprobował syntetyczną L-ergotioneinę jako bezpieczną żywność nową (novel food) w Europie w 2016 roku i uznał suplementację do 30 mg dziennie za bezpieczną dla dorosłych⁶. NOAEL (najwyższa dawka bez obserwowanych efektów niepożądanych) wyznaczony na podstawie badań na gryzoniach wynosi 800 mg/kg masy ciała na dobę, co daje bardzo szeroki margines bezpieczeństwa dla typowych dawek suplementacyjnych³⁵.

W 7-dniowym badaniu farmakokinetycznym z udziałem 45 zdrowych dorosłych (dawki 5 i 25 mg) ergotioneina była dobrze tolerowana, a wydalanie nerkowe utrzymywało się poniżej 4% podanej dawki³⁶. Żadne z dotychczasowych badań klinicznych nie odnotowało istotnych działań niepożądanych przy dawkach do 30 mg/dobę³⁷³⁸. Dane dotyczące bezpieczeństwa przy długotrwałym stosowaniu wyższych dawek są jednak nadal ograniczone³⁰.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Ergotioneina jest ogólnie dobrze tolerowana w dawkach stosowanych w badaniach (do 30 mg/dobę). Jednak przed sięgnięciem po suplement warto porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą w następujących sytuacjach:

• Ciąża i karmienie piersią – EFSA przeprowadziła dodatkową ocenę bezpieczeństwa dla kobiet ciężarnych i karmiących; przed suplementacją w tych grupach wymagana jest konsultacja medyczna³⁹.
• Choroby nerek – ergotioneina jest aktywnie transportowana przez nerki; osoby z upośledzoną funkcją nerek powinny skonsultować się ze specjalistą przed suplementacją⁴⁰.
• Choroby wątroby – wątroba jest jednym z głównych miejsc akumulacji ergotioneiny; w przypadku poważnych schorzeń wątroby wskazana jest ostrożność i nadzór lekarski.
• Przyjmowanie leków na cukrzycę lub ciśnienie krwi – badania przedkliniczne sugerują wpływ ergotioneiny na szlaki metaboliczne i śródbłonkowe; choć nie udokumentowano klinicznych interakcji lekowych, ostrożność jest uzasadniona⁴¹.
• Choroby zapalne jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna) – wariant genetyczny 503F transportera OCTN1 jest powiązany ze zwiększonym ryzykiem tej choroby i zmienioną dystrybucją ergotioneiny w tkankach⁴².
• Dzieci i młodzież – brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa suplementacji w tej grupie wiekowej.

Jeśli po rozpoczęciu suplementacji zauważysz jakiekolwiek niepokojące objawy – nawet niespecyficzne, takie jak bóle brzucha, nudności czy zmiany skórne – przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Ergotioneina to jeden z ciekawszych składników badanych pod kątem wsparcia zdrowia komórkowego. Jeśli rozważasz suplementację, wybieraj preparaty od sprawdzonych producentów, trzymaj się dawek potwierdzonych w badaniach (5–30 mg/dobę) i nie traktuj jej jako zamiennika zbilansowanej diety bogatej w grzyby i warzywa strączkowe. Regularne jedzenie grzybów – choćby kilka razy w tygodniu – to naturalny i bezpieczny sposób na podniesienie podaży ergotioneiny. Suplement może być uzupełnieniem, nie podstawą.