Fiołek trójbarwny

Czym jest fiołek trójbarwny i co go wyróżnia?

Fiołek trójbarwny (Viola tricolor L.), zwany bratkiem, to niewielka roślina jednoroczna lub dwuletnia z rodziny fiołkowatych. W Polsce rośnie pospolicie na łąkach, polach i przydrożach – traktowana bywa jako chwast, choć od wieków jest ceniona w ziołolecznictwie. Jej charakterystyczne kwiaty łączą odcienie fioletu, bieli i żółci, a sama roślina osiąga do 30–40 cm wysokości.

Do celów zielarskich zbiera się kwitnące pędy od maja do września – suszy się je w zacienionym, przewiewnym miejscu lub w suszarni w temperaturze do 40°C. Surowcem farmakopealnym (przeznaczonym do produkcji leków i wyrobów medycznych) jest przede wszystkim ziele fiołka trójbarwnego (Violae tricoloris herba), a w obrocie dostępne są również kwiat fiołka trójbarwnego oraz standaryzowane wyciągi z tej rośliny.

Co zawiera bratek – skąd bierze się jego działanie?

Skład chemiczny fiołka trójbarwnego jest złożony i tłumaczy szerokie spektrum jego właściwości. Najważniejsze grupy substancji czynnych to:

• Flawonoidy (rutyna, kwercetyna, wiolantyna, witeksyna, saponaryna, orientyna) – odpowiadają za działanie przeciwzapalne, przeciwutleniające i uszczelniające naczynia krwionośne. Rutyna ułatwia też przyswajanie witaminy C i przedłuża jej działanie w tkankach.
• Antocyjany (wiolanina, 3-glukozyd delfinidyny, 3-glukozyd peonidyny) – nadają kwiatom barwę i wzmacniają działanie przeciwutleniające oraz uszczelniające naczynia włosowate.
• Saponiny triterpenowe – działają wykrztuśnie, zwiększają wydzielanie śluzu w oskrzelach i przywracają prawidłowe ruchy rzęsek oddechowych. Wykazują też działanie moczopędne.
• Salicylany (kwas salicylowy, salicylan metylu w postaci glikozydu wiolutozydu) – działają łagodnie przeciwzapalnie, przeciwbólowo i odkażająco, szczególnie na skórę i błony śluzowe.
• Śluzy roślinne – łagodzą podrażnione błony śluzowe dróg oddechowych i przewodu pokarmowego.
• Garbniki – wykazują działanie ściągające i przeciwbakteryjne.
• Kwasy fenolowe, karotenoidy, olejek eteryczny, witamina C i sole mineralne – uzupełniają profil aktywności biologicznej rośliny.

Na co działa fiołek trójbarwny?

Bratek ma wielokierunkowe zastosowanie – działa jednocześnie na skórę, układ moczowy, naczynia krwionośne i drogi oddechowe.

Skóra i problemy dermatologiczne

To główny obszar, w którym fiołek trójbarwny znalazł tradycyjne i potwierdzone zastosowanie. Ziele stosuje się pomocniczo przy:

• trądziku młodzieńczym i łojotokowym zapaleniu skóry – zarówno doustnie, jak i zewnętrznie,
• egzemach, wypryszkach i zmianach łuszczycowych,
• świądzie skóry i sromu, liszajcu, suchej skórze,
• owrzodzeniach i drobnych ranach – w postaci okładów z odwaru.

Zewnętrznie schłodzony napar stosuje się do przemywania zmian, okładów, kąpieli częściowych lub parówek na twarz. Wyciąg z fiołka bywa też składnikiem kremów, toników i żeli myjących przeznaczonych do cery tłustej i trądzikowej.

Naczynia krwionośne i mikrokrążenie

Flawonoidy i antocyjany zawarte w bratku uszczelniają i wzmacniają ściany naczyń włosowatych, zmniejszają ich kruchość i przepuszczalność. W praktyce przekłada się to na zastosowanie fiołka przy skłonności do powstawania tzw. pajączków naczyniowych na skórze, plamicy krwotocznej i krwawieniach punktowych. Rutyna może też w pewnych okolicznościach obniżać poziom cholesterolu w osoczu krwi, co sprzyja spowolnieniu procesu miażdżycowego.

Układ moczowy

Ziele fiołka wykazuje wyraźne działanie moczopędne – zwiększa objętość wydalanego moczu, wspierając usuwanie produktów przemiany materii i toksyn. Napary stosuje się pomocniczo przy:

• trudnościach w oddawaniu moczu i skąpomoczu,
• zapaleniu pęcherza moczowego, zapaleniu kłębuszków nerkowych i moczowodów,
• kamicy moczowej i piaskiem nerkowym,
• obrzękach na tle nieprawidłowej pracy nerek.

Działanie moczopędne bratka idzie w parze z umiarkowanym efektem przeciwbakteryjnym wobec szczepów Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Enterococcus faecalis i Pseudomonas aeruginosa, co uzasadnia jego tradycyjne stosowanie w profilaktyce zakażeń układu moczowego.

Układ oddechowy

Saponiny zawarte w zielu bratka drażnią błonę śluzową oskrzeli, zwiększając wydzielanie śluzu i przywracając prawidłowe ruchy rzęsek nabłonka oddechowego. Efekt? Łatwiejsze odkrztuszanie zalegającej wydzieliny. Fiołek sprawdza się głównie przy kaszlu „mokrym” z zalegającą wydzieliną i przewlekłym nieżycie oskrzeli. Śluzy roślinne dodatkowo łagodzą podrażnioną błonę śluzową gardła i górnych dróg oddechowych. Napary wykazują też działanie napotne.

Przemiana materii i działanie odtruwające

Ziele fiołka przyspiesza przemianę materii i wspomaga wydalanie szkodliwych produktów przemiany materii – zarówno przez nerki (działanie moczopędne), jak i przez skórę (działanie napotne). Stosuje się je pomocniczo przy zaburzeniach metabolicznych, otyłości, dnie moczanowej i reumatoidalnym zapaleniu stawów. Łagodne działanie przeczyszczające może też normalizować pracę jelit.

Jak stosować ziele fiołka trójbarwnego?

W aptekach dostępne są różne formy preparatów z bratkiem: ziele do zaparzania (sypkie lub w saszetkach), tabletki z suchym ekstraktem, syropy, a także maści i kremy do stosowania zewnętrznego.

Napar do picia: Zalać 1–1,5 łyżki (ok. 3 g) ziela szklanką (200 ml) wrzącej wody, przykryć i parzyć 5–7 minut. Pić ciepły, świeżo przygotowany napar 1–3 razy dziennie po posiłkach.

Stosowanie zewnętrzne – okłady: Przygotować napar jak wyżej, a następnie nasączyć nim gazę i przyłożyć na zmienione chorobowo miejsca skóry. Przy kąpieli: 5–10 g ziela zaparzyć w 1000 ml wrzącej wody i dodać do wody kąpielowej.

Przy stosowaniu miejscowym warto najpierw wykonać próbę uczuleniową – nałożyć niewielką ilość preparatu na fragment skóry i odczekać 24 godziny. Jeśli objawy skórne utrzymują się dłużej niż 4 tygodnie mimo stosowania preparatu, należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Długotrwałe, intensywne stosowanie bez przerwy nie jest zalecane.

Czy fiołek trójbarwny ma działania niepożądane?

Przy stosowaniu w zalecanych dawkach bratek jest uznawany za surowiec o stosunkowo łagodnym profilu bezpieczeństwa. Działania niepożądane są rzadkie, ale możliwe:

• nudności i wymioty – przy zbyt dużych dawkach wyciągów wodnych,
• efekt przeczyszczający – przy nadmiarze,
• reakcje alergiczne skóry (wysypka, świąd) – szczególnie po stosowaniu zewnętrznym u osób z wrażliwą skórą,
• odnotowano jeden przypadek hemolizy u dziecka z niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej (G6PD) po doustnym zażyciu preparatu z bratkiem.

Co do interakcji – ziele fiołka może nasilać działanie leków moczopędnych i potencjalnie modulować efekt leków przeciwpłytkowych oraz przeciwzakrzepowych ze względu na obecność flawonoidów. Odnotowano też, że bratek wydłuża czas działania adrenaliny i może zwiększać ryzyko agregacji płytek krwi, a także utrudniać wydalanie jodu. Pacjenci przyjmujący leki na stałe, zwłaszcza o wąskim indeksie terapeutycznym, powinni omówić stosowanie fiołka z lekarzem.

Podsumowując: fiołek trójbarwny to wszechstronny surowiec zielarski z udokumentowanym działaniem na skórę, naczynia krwionośne, drogi moczowe i oddechowe. Preparaty z bratkiem są łatwo dostępne bez recepty, ale wymagają świadomego stosowania – z uwzględnieniem dawkowania, czasu kuracji i możliwych przeciwwskazań. Szczególnie ostrożne powinny być osoby przewlekle leczone, kobiety w ciąży i karmiące, dzieci oraz osoby z alergią na salicylany.