Etanol

Czym jest etanol i dlaczego trafia do leków?

Etanol, czyli alkohol etylowy (C₂H₅OH), to bezbarwna, lotna ciecz, doskonale mieszająca się z wodą, gliceryną, glikolem propylenowym i większością organicznych rozpuszczalników⁷. W farmacji jest to jeden z najczęściej stosowanych ekscypientów – substancji pomocniczych, które nie mają działania leczniczego, ale są niezbędne do prawidłowego wytworzenia, stabilizacji i dostarczenia leku do organizmu⁸. Jego wyjątkowa właściwość polega na tym, że rozpuszcza zarówno substancje hydrofilowe (rozpuszczalne w wodzie), jak i lipofilowe (tłuszczolubne) – dzięki temu producenci mogą wcielić do jednego preparatu składniki, które normalnie nie dałyby się połączyć⁹.

W zależności od stężenia etanol pełni w leku zupełnie różne role: od kilkuprocentowego dodatku poprawiającego rozpuszczalność, przez konserwant chroniący preparat przed drobnoustrojami, aż po główny składnik czynny środków dezynfekujących. To właśnie ta wszechstronność sprawia, że etanol pojawia się w ponad tysiącu różnych receptur aptecznych¹⁰.

Jakie funkcje pełni etanol w preparatach farmaceutycznych?

Podstawową rolą etanolu jest działanie jako rozpuszczalnik i współrozpuszczalnik. Wiele substancji leczniczych słabo rozpuszcza się w samej wodzie – mieszanina wody z etanolem pozwala uzyskać klarowny roztwór i zapewnia odpowiednie wchłanianie leku¹¹. Mechanizm polega na zaburzeniu sieci wiązań wodorowych wody, co zmniejsza jej zdolność do „wypychania” cząsteczek hydrofobowych – substancja lecznicza zostaje otoczona cząsteczkami etanolu i przechodzi do roztworu¹².

Etanol spełnia w lekach co najmniej cztery odrębne funkcje:

• Rozpuszczalnik i współrozpuszczalnik – w syropach, eliksirach, nalewkach ziołowych i roztworach doustnych (typowo 5–15% v/v)¹³.
• Konserwant przeciwdrobnoustrojowy – stężenie ≥ 10% hamuje wzrost bakterii i grzybów; w preparatach doustnych typowo stosuje się 15–20% w/w¹¹⁴.
• Środek dezynfekujący i antyseptyczny – w zakresie 60–80% v/v denaturuje białka i niszczy błony komórkowe drobnoustrojów; 70% etanol wykazuje najwyższe ciśnienie osmotyczne i najsilniejsze działanie antyseptyczne².
• Wzmacniacz penetracji skórnej – w żelach, sprayach i plastrach transdermalnych etanol zwiększa przepuszczalność skóry, ułatwiając przenikanie substancji leczniczej do krwiobiegu¹⁵.

Osobną, rzadszą funkcją jest rola czynnika ablacyjnego: czysty etanol (≥ 95%) stosowany jest w iniekcjach przezskórnych (PEI – percutaneous ethanol injection) do niszczenia ognisk nowotworowych, np. guzków tarczycy czy ognisk raka wątrobowokomórkowego, wywołując martwicę koagulacyjną tkanki¹⁶.

Jakie standardy czystości obowiązują dla etanolu farmaceutycznego?

Nie każdy etanol nadaje się do leków. Farmaceutyczna jakość etanolu – zgodna z Ph. Eur. (Farmakopea Europejska), USP lub BP – wymaga czystości co najmniej 99,5% v/v, zawartości metanolu poniżej 0,02% i aldehydu octowego poniżej 0,001%³. Metanol jest szczególnie groźny: kilka mililitrów może spowodować trwałe uszkodzenie wzroku lub śmierć. Dlatego od 2020 roku monografia USP dla alkoholu etylowego narzuca limit metanolu na poziomie 200 ppm – etanol zawierający więcej uznawany jest za sfałszowany⁴.

Producenci leków działający zgodnie z zasadami Dobrej Praktyki Wytwarzania (GMP) są zobowiązani do weryfikacji każdej partii etanolu – metodą chromatografii gazowej lub pomiaru gęstości – zanim trafi on do receptury¹⁷. Preparaty farmaceutyczne zawierające etanol muszą być przechowywane w szczelnie zamkniętych opakowaniach, chronionych przed dostępem powietrza; etanol jest lotny i w kontakcie z powietrzem stopniowo odparowuje, co może zmieniać stężenie składników aktywnych w preparacie¹⁸.

Czy etanol w leku może zaszkodzić? Limity i ostrzeżenia

Etanol wchłania się przez błony śluzowe przewodu pokarmowego i przez skórę, wpływając na ośrodkowy układ nerwowy. Europejska Agencja Leków (EMA) opublikowała w 2019 roku wytyczne określające trzy progi bezpieczeństwa dla etanolu jako ekscypientu, liczone na jedną dawkę leku⁵:

• Poniżej 15 mg/kg na dawkę – efekty są niezauważalne u wszystkich grup wiekowych.
• 15–75 mg/kg na dawkę – dorośli i starsze dzieci zazwyczaj nie odczuwają skutków, jednak wpływ na małe dzieci jest niepewny.
• ≥ 75 mg/kg na dawkę – wymagane ostrzeżenie na opakowaniu, dotyczy wszystkich grup wiekowych.

Ilość etanolu w każdej dawce preparatu musi być podana wprost w ulotce – nie jako procent, lecz jako konkretna ilość w miligramach lub mililitrach¹⁹. Przepisy regulują też maksymalne stężenia etanolu w lekach OTC przyjmowanych doustnie: dla osób dorosłych i dzieci powyżej 12 lat – do 10%, dla dzieci 6–12 lat – do 5%, a dla dzieci poniżej 6 lat – jedynie do 0,5%²⁰.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem preparatu zawierającego etanol, jeśli:

• Preparat jest przeznaczony dla dziecka poniżej 6 lat – stężenie etanolu powyżej 0,5% w leku doustnym wymaga oceny lekarskiej²⁰.
• Stosujesz leki o przedłużonym lub zmodyfikowanym uwalnianiu (np. preparaty opioidowe, kardiologiczne) i masz wątpliwości, czy alkohol zawarty w preparacie może wpłynąć na ich działanie²².
• Masz choroby wątroby, padaczkę lub leczysz się z powodu uzależnienia od alkoholu²¹.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią²¹.
• Po przypadkowym spożyciu większej ilości preparatu zawierającego etanol przez dziecko lub osobę dorosłą pojawią się: dezorientacja, zaburzenia równowagi, wymioty, drgawki lub utrata przytomności – skontaktuj się natychmiast z lekarzem lub Centrum Informacji Toksykologicznej (tel. 112 lub 22 701 10 10).
• Zauważysz, że preparat do stosowania miejscowego (żel, spray) powoduje nasilone podrażnienie skóry, zaczerwienienie lub obrzęk – szczególnie u noworodków i niemowląt⁵.

Etanol jako ekscypient w aptecznych preparatach jest bezpieczny, gdy stosuje się go zgodnie z zaleceniami i w odpowiednich grupach pacjentów. Przed podaniem dziecku syropu, eliksiru lub innego płynnego leku warto sprawdzić ulotkę – ilość etanolu w jednej dawce powinna być tam podana. Jeśli masz wątpliwości, farmaceuta przy okienku chętnie pomoże wybrać preparat bez etanolu lub z jego minimalną zawartością. Preparaty zawierające etanol przechowuj w szczelnie zamkniętych opakowaniach, z dala od źródeł ciepła i ognia – etanol jest substancją łatwopalną i lotną.