Drzewo Lapacho

Czym jest drzewo lapacho i co zawiera jego kora?

Lapacho (Handroanthus impetiginosus, znane też pod dawną nazwą Tabebuia impetiginosa lub Tabebuia avellanedae) to tropikalne drzewo z rodziny Bignoniaceae, rosnące w lasach deszczowych Ameryki Południowej. W tradycyjnej medycynie rdzennych ludów – Inków, Guaraní i Tupi – używane było od stuleci jako wywar z wewnętrznej warstwy kory (łyka) do leczenia infekcji, gorączki i dolegliwości żołądkowych⁹¹⁰. Surowcem leczniczym jest wyłącznie miękka wewnętrzna kora, a nie twarde drewno – to ważne przy wyborze produktu.

Skład chemiczny kory jest wyjątkowo bogaty. Dominują w nim naftochinony: lapachol (2–7% suchej masy kory), beta-lapachon, alfa-lapachon, deoksylapachol i ksyloidon. Rzadkością w świecie roślin jest jednoczesna obecność naftochinon (czynniki N) i antrachinon (czynniki A) w tej samej roślinie – ta kombinacja może odpowiadać za synergistyczne działanie wyciągu¹¹¹. Oprócz chinonów kora zawiera flawonoidy (kwercetyna, katechiny, antocyjany), irydy, glikozydy fenolowe, kumaryny, lignany oraz związki aromatyczne (wanilina, karwon)²¹².

Lapachol i beta-lapachon są słabo rozpuszczalne w wodzie, dlatego gotowanie kory jest konieczne, by uwolnić aktywne składniki do naparu². Skład preparatów handlowych może się istotnie różnić w zależności od gatunku drzewa, miejsca zbioru i metody przetworzenia¹³.

Jak działają składniki lapacho – co mówią badania?

Aktywność biologiczna lapacho pochodzi przede wszystkim z naftochinon, a nie z jednego izolowanego związku. Badania pokazują, że pełny wyciąg działa silniej niż oczyszczone frakcje – wskazuje to na synergię składników¹⁴.

Działanie przeciwdrobnoustrojowe jest najlepiej udokumentowane w warunkach laboratoryjnych. Lapachol hamuje wzrost bakterii gram-dodatnich (Staphylococcus aureus, Streptococcus pneumoniae), prątków kwasoopornych i Brucella spp., a beta-lapachon działa na oporne szczepy Pseudomonas aeruginosa, MRSA oraz Helicobacter pylori¹⁵¹⁶. Mechanizm polega na blokowaniu łańcucha oddechowego drobnoustrojów – lapachol działa jako trucizna oddechowa i rozsprzęgacz fosforylacji oksydacyjnej¹⁷. Lapachol niszczy też błony komórkowe grzybów, wykazując aktywność wobec Candida albicans i Cryptococcus neoformans porównywalną z amfoterycyną B – jednak wyłącznie w badaniach in vitro¹⁸.

Działanie przeciwzapalne wykazano głównie w badaniach na zwierzętach. Beta-lapachon i pochodne cyklopentenu hamują enzymy COX-2 i syntazę tlenku azotu, obniżając poziom prostaglandyny E2, tlenku azotu oraz cytokin prozapalnych IL-1β, IL-6 i TNF-α¹⁹. Wyciąg wodny z kory redukował produkcję cytokin prozapalnych w ludzkich limfocytach w badaniach in vitro²⁰.

Działanie przeciwwirusowe – lapachol hamował in vitro replikację wirusa opryszczki (HSV I i II), grypy i polio; beta-lapachon blokuje polimerazy DNA i RNA oraz odwrotną transkryptazę retrowirusów²¹. Dane te pochodzą wyłącznie z badań laboratoryjnych.

Działanie antyparasityczne – lapachol, alfa- i beta-lapachon wykazują aktywność wobec Schistosoma mansoni i Trypanosoma cruzi; beta-lapachon powoduje całkowite zahamowanie wzrostu T. cruzi już przy stężeniu 0,8–5,0 µg/ml poprzez uszkodzenie mitochondriów pasożyta²².

Lapacho a nowotwory – co naprawdę wiadomo?

To najbardziej kontrowersyjny obszar badań. Beta-lapachon jest inhibitorem topoizomerazy I i substratem enzymu NQO1, który jest nadeksprymowany w wielu guzach litych (m.in. niedrobnokomórkowy rak płuca, rak trzustki, piersi, prostaty). W komórkach nowotworowych beta-lapachon powoduje gwałtowne wyczerpanie NAD(P)H, wytwarzanie reaktywnych form tlenu i śmierć komórki – oszczędzając zdrowe tkanki z niską ekspresją NQO1²⁴²⁵. Około 85% przypadków niedrobnokomórkowego raka płuca charakteryzuje się podwyższonym poziomem NQO1²⁶.

Na bazie składników lapacho opracowano syntetyczne leki kandydackie: ARQ 761 (kopia beta-lapachonu) i ARQ 501 (pochodna beta-lapachonu w cyklodetstrynie), które przeszły I i II fazę badań klinicznych m.in. w raku trzustki²⁷. Małe badanie kliniczne wykazało, że preparat na bazie lapacho może zmniejszać nasilenie zapalenia błony śluzowej jamy ustnej u pacjentów poddawanych radioterapii głowy i szyi²⁸.

Jednak spożywanie kory jako suplementu nie dostarcza organizmowi stężeń lapachonu wystarczających do wywołania efektu przeciwnowotworowego – byłoby to technicznie niemożliwe bez narażenia na toksyczność²⁹. Lapacho nie jest lekiem na raka i nie powinno zastępować leczenia onkologicznego.

Dawkowanie i formy dostępne w aptece

Typowa dawka suplementacyjna stosowana w tradycji zielarskiej to 300–500 mg sproszkowanej kory w kapsułce trzy razy dziennie⁵. Jedna publikacja podaje dawkę 1000 mg suchego wyciągu dla osoby dorosłej⁸. Dawki lapacholu powyżej 1,5 g/dobę wiązały się z istotnymi działaniami niepożądanymi ze strony układu pokarmowego i zwiększonym ryzykiem krwawień⁸.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Lapacho jest suplementem, a nie lekiem, ale jego składniki aktywne mogą powodować realne działania niepożądane i wchodzić w interakcje z lekami. Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem, jeśli:

• jesteś w ciąży – lapachol wykazał działanie toksyczne dla płodu i powodował śmierć płodu w badaniach na zwierzętach; stosowanie w ciąży jest bezwzględnie przeciwwskazane⁶³¹;
• karmisz piersią – brak danych o bezpieczeństwie; stosowanie niezalecane⁶;
• przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe (np. warfarynę, acenokumarol, klopidogrel, aspirynę w dawkach kardiologicznych) – lapachol hamuje reduktazę witaminy K podobnie jak warfaryna, co może nasilać działanie tych leków i zwiększać ryzyko krwawień⁷³²;
• masz chorobę wątroby lub nerek – bezpieczeństwo stosowania nie zostało ustalone⁶;
• stosujesz leczenie onkologiczne – lapacho może interferować z terapią; nie stosuj bez wiedzy onkologa.

Natychmiast przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem, jeśli pojawią się:

• nudności, wymioty, bóle brzucha³³;
• przebarwienie moczu (zgłaszane w badaniach klinicznych)³³;
• nieoczekiwane krwawienia lub siniaki;
• reakcje alergiczne (kichanie, kaszel, wysypka) – kontakt z pyłem z kory może wywoływać alergie dróg oddechowych i skóry³⁴.

Lapacho nie jest przeznaczone dla dzieci – brak danych o bezpieczeństwie stosowania u małych dzieci⁶.

Pamiętaj, że suplementy z lapacho nie zastępują leczenia farmakologicznego. Jeśli masz przewlekłą infekcję, podejrzenie nowotworu lub inne poważne dolegliwości – zamiast sięgać po surowce ziołowe, skonsultuj się z lekarzem. Lapacho może być rozważane wyłącznie jako element wsparcia, nigdy jako substytut terapii.