Dimetylosulfotlenek (DMSO)

Czym jest DMSO i skąd pochodzi w farmacji?

Dimetylosulfotlenek (DMSO, wzór C₂H₆OS, CAS 67-68-5) to bezbarwna, praktycznie bezwonna, higroskopijna ciecz, produkowana jako produkt uboczny przemysłu papierniczego⁶. Temperaturę topnienia ma na poziomie 19°C – w chłodnym miejscu zestala się w przezroczyste kryształy, co jest zjawiskiem normalnym i odwracalnym⁷. Wrze w 189°C, miesza się całkowicie z wodą, etanolem i glikolem propylenowym, a jednocześnie nie rozpuszcza się w tłuszczach i olejach mineralnych⁸.

W farmacji DMSO pojawił się już w latach 60. XX wieku, gdy naukowcy odkryli, że przenika przez ludzką skórę praktycznie bez uszkadzania tkanek⁹. FDA zatwierdziło go jako lek w 1978 roku do leczenia śródmiąższowego zapalenia pęcherza moczowego¹. Dziś DMSO w standardzie USP i Ph. Eur. jest stosowany w kilkudziesięciu zarejestrowanych preparatach na całym świecie – od żeli przeciwbólowych, przez implanty podskórne, po zaawansowane terapie komórkowe¹⁰.

Jaką rolę pełni DMSO jako substancja pomocnicza w lekach?

DMSO jest wyjątkowy wśród substancji pomocniczych, ponieważ pełni kilka funkcji jednocześnie. Jego aprotoniczna natura (brak donora protonu) i wyjątkowe właściwości solwatacyjne sprawiają, że rozpuszcza zarówno substancje hydrofilowe, jak i lipofilowe – coś, czego nie potrafi ani woda, ani większość organicznych rozpuszczalników¹¹. Lepkość DMSO wynosi zaledwie 1,1 mPa·s w 27°C, co czyni go łatwym do dozowania i iniekcji¹².

Główne funkcje DMSO w preparatach farmaceutycznych to¹³¹⁴:

• Rozpuszczalnik i kosolwent – utrzymuje trudno rozpuszczalne substancje czynne (np. NLPZ, steroidy, substancje biologiczne) w roztworze.
• Wzmacniacz penetracji skóry – w stężeniach ≥70% znacząco zwiększa przenikanie substancji czynnych przez skórę i błony śluzowe.
• Krioprotektant – chroni komórki i białka podczas zamrażania w temperaturze –80°C.
• Nośnik polimerów medycznych – rozpuszcza polimery (PLGA, PVA), które po wstrzyknięciu wytrącają się in situ, tworząc implant o kontrolowanym uwalnianiu leku.
• Stabilizator – w preparatach do wstrzykiwań chroni wrażliwe cząsteczki leku przed hydrolizą i agregacją.

W jakich konkretnych preparatach i terapiach stosuje się DMSO?

Poniższa tabela zestawia najważniejsze zastosowania DMSO w zarejestrowanych produktach leczniczych i terapiach medycznych¹⁶¹⁷:

Szczególnie interesującym przykładem jest zastosowanie DMSO jako bezwodnego nośnika dla glukagonu – białkowego hormonu regulującego poziom cukru we krwi. Formulacja na bazie DMSO wyeliminowała wodę z preparatu, a tym samym degradację przez hydrolizę, zwiększyła stężenie substancji czynnej, zmniejszyła objętość iniekcji i zapewniła trwałość przez co najmniej 24 miesiące w temperaturze pokojowej¹⁸.

Jak DMSO chroni komórki macierzyste podczas mrożenia?

Komórki biologiczne zamrożone bez ochrony ulegają zniszczeniu przez kryształy lodu tworzące się wewnątrz i na zewnątrz komórek. DMSO w stężeniu 5–10% v/v zapobiega temu procesowi – przenika do wnętrza komórek i obniża temperaturę zamarzania płynów wewnątrzkomórkowych, zastępując wodę i hamując tworzenie się niszczących kryształów³. Mieszanina DMSO z wodą w proporcji 50:50 pozostaje ciekła nawet w –80°C¹³.

FDA uznaje DMSO za „ogólnie akceptowalny” krioprotektant dla ludzkich komórek, tkanek i produktów opartych na komórkach (HCT/P)¹⁹. DMSO jest stosowany m.in. do przechowywania hematopoetycznych komórek macierzystych z krwi pępowinowej oraz w zaawansowanych terapiach CAR-T²⁰. Istotna uwaga kliniczna: po rozmrożeniu preparatu komórkowego DMSO pozostaje w produkcie i jest podawany pacjentowi dożylnie – dlatego lekarze monitorują pacjentów pod kątem możliwych reakcji.

Jakie działania niepożądane może powodować DMSO?

Profil toksykologiczny DMSO farmaceutycznego jest korzystny: ostra toksyczność doustna u szczurów (LD₅₀) wynosi 17,4–28,3 g/kg, a skórna – 40 g/kg²⁵. DMSO nie wykazuje działania rakotwórczego ani mutagennego²⁵. Jednak nie oznacza to braku działań niepożądanych przy stosowaniu u ludzi.

Najczęstsze działania niepożądane to²⁶²⁷:

• Miejscowe reakcje skórne – zaczerwienienie, świąd, pieczenie, a przy wyższych stężeniach – pęcherze; nasilenie zależy od stężenia DMSO.
• Charakterystyczny zapach czosnku lub ostryg z oddechu i skóry – wynika z metabolizmu DMSO do siarczku dimetylu; jest niegroźny, ale uciążliwy.
• Reakcje ze strony przewodu pokarmowego – nudności, dyskomfort żołądkowy.
• Hemoliza – odnotowana wyłącznie po podaniu dożylnym u zwierząt; przy standardowych drogach podania u ludzi nieistotna klinicznie²⁷.
• Bóle głowy i zawroty głowy przy wdychaniu wysokich stężeń oparów²⁸.

Przy podaniu dożylnym (np. w terapiach komórkowych) mogą wystąpić poważniejsze problemy: zaburzenia elektrolitowe, przeciążenie płynami i trudności techniczne – DMSO rozpuszcza standardowe zestawy do infuzji dożylnych²⁹.

Jakie interakcje z lekami są ważne przy DMSO?

DMSO nie jest obojętny dla innych leków – wzmacnia ich wchłanianie, ale może też je inaktywować. To ważna informacja dla każdego, kto stosuje preparat miejscowy zawierający DMSO³⁰.

• Leki stosowane miejscowo (krople, maści, żele): DMSO może zwiększać wchłanianie każdego leku nanoszonego na tę samą powierzchnię skóry, oczu lub uszu – co może nasilać zarówno efekty terapeutyczne, jak i działania niepożądane³¹.
• Leki przeciwnowotworowe z grupy platyny (cisplatyna, karboplatyna, oksaliplatyna): DMSO może inaktywować te leki, zmniejszając ich skuteczność w leczeniu raka³².
• Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe: DMSO może spowalniać krzepnięcie krwi; jednoczesne stosowanie z lekami rozrzedzającymi krew zwiększa ryzyko krwawień³³.
• Sulindak (lek przeciwzapalny): opisywano interakcje neurotoksyczne³⁴.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Preparaty zawierające DMSO stosuje się wyłącznie zgodnie z zaleceniem lekarza lub farmaceuty – zarówno te na receptę, jak i dostępne bez niej. Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Stosujesz jakikolwiek preparat miejscowy z DMSO i jednocześnie przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe (np. acenokumarol, warfarynę, heparynę drobnocząsteczkową) lub przeciwpłytkowe (np. kwas acetylosalicylowy w dawce kardiologicznej, klopidogrel) – ryzyko nasilonego krwawienia³³.
• Jesteś w trakcie chemioterapii zawierającej związki platyny – DMSO może osłabiać działanie tych leków³².
• Po nałożeniu preparatu z DMSO wystąpiły silne pęcherze, narastające zaczerwienienie lub objawy ogólne (dreszcze, gorączka, duszność) – mogą wskazywać na reakcję alergiczną lub wchłonięcie się niepożądanej substancji przez skórę²⁶.
• Rozważasz stosowanie DMSO dostępnego bez recepty, np. w stężeniu przemysłowym – produkty te mogą zawierać zanieczyszczenia, które DMSO przetransportuje wprost do Twojego organizmu przez skórę⁵.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania DMSO w tych stanach; decyzję powinien podjąć lekarz.
• Odczuwasz zawroty głowy, bóle głowy lub senność po kontakcie z DMSO w zamkniętym pomieszczeniu – opuść pomieszczenie, zapewnij wentylację i zasięgnij porady lekarskiej, jeśli objawy nie ustępują²⁸.

Pamiętaj, że DMSO znacznie zwiększa wchłanianie przez skórę wszystkiego, co się na niej znajduje. Przed nałożeniem preparatu z DMSO umyj dokładnie ręce i skórę w miejscu aplikacji – wszelkie kosmetyki, kremy, resztki innych leków czy zanieczyszczenia mogą zostać wchłonięte szybciej i w większej ilości niż zwykle³⁵.

DMSO to substancja pomocnicza o wyjątkowych właściwościach, która w rękach specjalistów pozwala tworzyć skuteczniejsze leki i terapie. Jeśli lekarz przepisał Ci preparat zawierający DMSO, stosuj go dokładnie według zaleceń, nie łącz go z innymi preparatami nakładanymi na tę samą skórę bez konsultacji i przechowuj z dala od plastikowych pojemników nieoznaczonych jako odpowiednie dla DMSO. Preparaty farmaceutyczne z DMSO spełniają rygorystyczne normy czystości – to kluczowa różnica między nimi a produktami przemysłowymi.