Senior jedzie do Azji – kalendarz szczepień, który warto znać

Dlaczego senior powinien pomyśleć o szczepieniach przed podróżą do Azji?

Azja to kontynent, który przyciąga coraz więcej starszych podróżnych. Badania pokazują, że niemal połowa osób powyżej 60. roku życia wybiera na wakacje właśnie kraje rozwijające się w Azji. Wystarczy rozłożyć mapę Azji, żeby zobaczyć, jak zróżnicowany jest to region: od Bliskiego Wschodu po wilgotne dżungle Azji Południowo-Wschodniej. Dla seniora, którego układ odpornościowy pracuje wolniej niż u młodszej osoby, odpowiednie przygotowanie jest szczególnie ważne. Odporność nabyta dzięki szczepieniom z przeszłości słabnie z wiekiem, a nowe szczepienia mogą działać nieco krócej niż u osób młodszych.^1,2

Co ciekawe, seniorzy znacznie lepiej stosują się do zaleceń higienicznych w podróży niż młodsi turyści, rzadziej piją wodę z kranu czy kupują jedzenie od ulicznych sprzedawców. Samo rozsądne zachowanie nie zastąpi jednak ochrony, jaką dają szczepionki. Przed zaplanowaniem wakacji warto więc nie tylko przeglądać oferty biur podróży, takich jak Itaka czy Rainbow, ale przede wszystkim zarezerwować wizytę w poradni medycyny podróży, najlepiej na 6 do 8 tygodni przed wylotem.^1,3,4

Jakie szczepienia rutynowe powinien mieć każdy dorosły przed wyjazdem?

Zanim pomyślimy o szczepieniach typowo podróżnych, trzeba upewnić się, że mamy aktualne szczepienia rutynowe. Kalendarz szczepień dla dorosłych obejmuje między innymi szczepienie przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi (szczepionka Tdap, a potem dawki przypominające Td co 10 lat), szczepienie przeciw odrze, śwince i różyczce (MMR) dla osób nieszczepionych, a także szczepienie przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (WZW B). Wyjazd za granicę to doskonała okazja, żeby uzupełnić te zaległości.^2,4

Dla seniorów szczególne znaczenie mają dodatkowe szczepienia wynikające z wieku. Osoby powyżej 50. roku życia powinny rozważyć szczepienie przeciw półpaścowi, a po 60. roku życia mogą skorzystać ze szczepienia przeciw syncytialnemu wirusowi oddechowemu (RSV). Wszystkim osobom po 65. roku życia zaleca się szczepienie przeciw pneumokokom, czyli bakteriom wywołującym zapalenie płuc. Coroczne szczepienie przeciw grypie to kolejny obowiązkowy punkt, bo grypa jest najczęściej diagnozowaną chorobą wśród podróżnych udających się w tropiki, a około 90% zgonów z jej powodu dotyczy właśnie osób starszych.^1,2

Które szczepienia podróżne są niezbędne przed wyjazdem do Azji?

Oprócz szczepień rutynowych istnieje cała grupa szczepień zalecanych konkretnie podróżnym udającym się do Azji. Ich zakres zależy od kraju docelowego, czasu trwania wyjazdu i planowanych aktywności. Poniżej omawiamy te najważniejsze, które senior powinien rozważyć wspólnie z lekarzem medycyny podróży.^5,6

Wirusowe zapalenie wątroby typu A i B

WZW A jest jedną z najczęstszych chorób wśród nieuodpornionych podróżnych, którym można zapobiegać dzięki szczepieniom. Szczepienie jest zalecane praktycznie we wszystkich krajach azjatyckich. Schemat obejmuje dwie dawki: pierwszą przed wyjazdem, a drugą po 6-12 miesiącach, co zapewnia wieloletnią odporność. U osób starszych skuteczność po pierwszej dawce wynosi około 65%, ale po drugiej wzrasta do 97%.^1,6,7

Szczepienie przeciw WZW B jest zalecane podróżnym udającym się do Azji, która należy do regionów o wysokim odsetku zakażeń. Ryzyko wzrasta u osób starszych, które częściej mogą potrzebować opieki medycznej w trakcie wyjazdu. Schemat obejmuje trzy dawki, przy czym przynajmniej dwie powinny być podane przed wyjazdem w odstępie jednego miesiąca. U osób powyżej 65. roku życia odpowiedź immunologiczna jest słabsza, dlatego lekarz może zalecić kontrolę poziomu przeciwciał po szczepieniu.^1,6,8

Dostępne szczepionki w Polsce:

• wzw A;
  • Avaxim;
  • Havrix Adult;
• wzw B;
  • Engerix B;
  • Euvax B.

Szczepionki skojarzone:

• Twinrix Adult – wzw A i wzw B
• Infanrix Hexa – błonnica, tęźec, krztusiec, wzw B i polio, Hib;
• Hexacima – błonnica, tęźec, krztusiec, wzw B i polio, Hib.

Dur brzuszny i cholera

Dur brzuszny to choroba bakteryjna przenoszona przez zanieczyszczoną wodę i żywność. Szczepienie jest zalecane osobom wyjeżdżającym do większości krajów Azji, w tym do Indii, Tajlandii, Wietnamu, Kambodży, Filipin czy Indonezji. Dostępna jest szczepionka podawana domięśniowo (jedna dawka), która chroni przez około 3 lata. Skuteczność szacuje się na 50-80%, dlatego nawet po szczepieniu należy zachować ostrożność w kwestii jedzenia i picia.^6,7,9

Cholera to kolejna choroba szerząca się przez skażoną wodę. Szczepienie (dwie dawki doustne, ochrona przez około 2 lata) jest zalecane przede wszystkim podróżnym udającym się do Bangladeszu, Indii, Nepalu, Pakistanu czy Afganistanu. Dla turystów wybierających typowe wakacje hotelowe ryzyko cholery jest bardzo niskie, pod warunkiem picia wyłącznie wody butelkowanej i unikania surowych potraw z niepewnych źródeł.^6,7,8

Dostępne szczepionki w Polsce:

Dur brzuszny:

• Ty- szczepionka durowa;
• Typhim Vi;
• Vivotif .

Szczepionka skojarzona:

• TyT – dur brzuszny i tężec.

Cholera:

• Dukoral;  
• Vaxchora.

Japońskie zapalenie mózgu i kleszczowe zapalenie mózgu

Japońskie zapalenie mózgu (JZM) to choroba wirusowa przenoszona przez komary, występująca na terenach wiejskich Azji. Szczepienie jest zalecane podróżnym planującym dłuższy pobyt na terenach wiejskich, uczestniczącym w aktywnościach na świeżym powietrzu lub nocującym w miejscach bez klimatyzacji i moskitier. Zgodnie z rekomendacjami Polskiego Towarzystwa Medycyny Morskiej, Tropikalnej i Podróży szczepienie to jest zalecane w większości krajów Azji Południowo-Wschodniej i Południowej. Schemat obejmuje dwie dawki w odstępie 1 lub 4 tygodni, a ochrona utrzymuje się przez około 2 lata.^6,7,8

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) stanowi zagrożenie w azjatyckiej części Rosji, Chinach, Mongolii, Korei Południowej i Kazachstanie. Szczepienie obejmuje trzy dawki, z czego przynajmniej dwie przed wyjazdem, a ochrona utrzymuje się przez około 5 lat. KZM występuje również w Polsce, więc jeśli ktoś był już szczepiony w kraju, wystarczy sprawdzić, czy dawka przypominająca jest aktualna.^6,7,9

Dostępne szczepionki w Polsce:

Japońskie zapalenie mózgu (JZM)

• Ixiaro.

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM)

• FSME Immun.

Czy szczepienie przeciw żółtej gorączce jest potrzebne w Azji?

Żółta gorączka nie występuje w Azji, więc szczepienie nie jest zalecane ze względu na ryzyko zachorowania na miejscu. Wiele krajów azjatyckich wymaga jednak od podróżnych okazania dowodu szczepienia, jeśli przybywają z krajów endemicznych (głównie Afryka i Ameryka Południowa) lub byli w tranzycie na lotnisku w takim kraju. W Azji takie wymaganie dotyczy m.in. Tajlandii, Indii czy Indonezji.⁷

Tu dochodzimy do ważnej kwestii bezpieczeństwa. Szczepionka przeciw żółtej gorączce zawiera żywe, osłabione wirusy, a u osób powyżej 60. roku życia występuje podwyższone ryzyko poważnych odczynów poszczepiennych, w tym ciężkich powikłań neurologicznych. Stwierdzono, że wśród podróżnych częściej dochodzi do zgonów z powodu powikłań po szczepionce niż z powodu samej żółtej gorączki. Dlatego decyzja o tym szczepieniu u seniora powinna być starannie przemyślana wspólnie z lekarzem. Jeśli podróż do Azji nie obejmuje tranzytu przez kraje endemiczne, szczepienie to z reguły nie jest potrzebne.¹

Dostępne szczepionki w Polsce przeciw żółtej gorączce:

• Stamaril.

Które szczepienia mogą budzić obawy u osób starszych?

Seniorzy często pytają, czy szczepienia w ich wieku są bezpieczne, zwłaszcza gdy na co dzień przyjmują kilka leków i zmagają się z chorobami przewlekłymi. To zrozumiałe obawy, dlatego warto wiedzieć, na co zwrócić uwagę i o czym porozmawiać z lekarzem przed szczepieniem.

Szczepionki żywe a osłabiona odporność

Osoby z osłabionym układem odpornościowym, w tym niektórzy seniorzy przyjmujący leki immunosupresyjne (hamujące układ odpornościowy), powinny zachować ostrożność wobec szczepionek zawierających żywe, osłabione drobnoustroje. Należą do nich m.in. szczepionka przeciw żółtej gorączce, szczepionka MMR (odra, świnka, różyczka), doustna szczepionka przeciw durowi brzusznemu oraz szczepionka przeciw ospie wietrznej. U pacjentów z poważnymi zaburzeniami odporności takie szczepionki mogą być przeciwwskazane.^10,11

Warto podkreślić, że sam wiek nie jest przeciwwskazaniem do szczepień. Większość szczepionek podróżnych to preparaty inaktywowane (zabite), które są bezpieczne również dla seniorów z chorobami przewlekłymi. Badania potwierdziły, że podawanie kilku szczepionek podczas jednej wizyty jest bezpieczne u osób powyżej 50. roku życia i nie zwiększa ryzyka poważnych działań niepożądanych. Najczęstsze odczyny to łagodny ból w miejscu wstrzyknięcia, senność lub bóle mięśniowe, które ustępują w ciągu kilku dni.^2,6,10

Wścieklizna i inne szczepienia do rozważenia

Wścieklizna to śmiertelna choroba, na którą nie ma skutecznego leczenia po wystąpieniu objawów. Szczepienie jest zalecane podróżnym przebywającym na terenach wiejskich, gdzie mogą mieć kontakt z dzikimi lub bezdomnymi zwierzętami. W Azji dotyczy to m.in. Indii, Tajlandii, Wietnamu, Indonezji czy Nepalu. Schemat obejmuje cztery dawki (przynajmniej trzy przed wyjazdem), a ochrona utrzymuje się przez około 5 lat. WHO zaleca to szczepienie wszystkim osobom podróżującym w rejony, gdzie wścieklizna jest rozpowszechniona.^1,6,7,8

Szczepienie przeciw zakażeniom meningokokowym jest obowiązkowe dla pielgrzymów udających się do Arabii Saudyjskiej, a zalecane przy podróżach w inne rejony o podwyższonym ryzyku. Szczepienie przeciw poliomyelitis (polio) jest wymagane przy pobycie dłuższym niż 4 tygodnie w Afganistanie czy Pakistanie. Dla seniora wybierającego się na typowe dwutygodniowe wakacje w popularnym kurorcie te szczepienia mogą nie być konieczne, ale lekarz medycyny podróży oceni sytuację na podstawie trasy podróży.^5,6,7,8

Jak wygląda lista szczepień dla seniora jadącego do Azji?

Poniższa tabela podsumowuje najważniejsze szczepienia, które senior powinien omówić z lekarzem przed podróżą do Azji. Ostateczną decyzję o zakresie szczepień podejmuje lekarz medycyny podróży na podstawie konkretnego kierunku, planowanych aktywności i stanu zdrowia pacjenta.^5,6

Dane w tabeli opracowano na podstawie schematu szczepień podróżnych rekomendowanego przez Polskie Towarzystwo Medycyny Morskiej, Tropikalnej i Podróży. Nie ma istotnych różnic w zakresie zalecanych szczepień między osobą 50-letnią a 70-letnią. Różnica polega na tym, że u starszego pacjenta odpowiedź immunologiczna może być słabsza, dlatego lekarz może zaproponować dodatkowe dawki lub kontrolę poziomu przeciwciał.^1,6,7

O czym jeszcze pamiętać przed wyjazdem?

Profilaktyka przeciwmalaryczna dla seniora

Malaria nie ma skutecznej szczepionki dostępnej w Polsce, dlatego ochrona opiera się na zapobieganiu ukłuciom komarów oraz przyjmowaniu leków przeciwmalarycznych. Zalecenia są takie same dla wszystkich grup wiekowych, choć u seniorów trzeba zwrócić szczególną uwagę na interakcje z innymi lekami. Najczęściej przepisywanym starszym podróżnym preparatem jest atowakwon z proguanilem, bo rzadko wchodzi w interakcje z innymi lekami. Doksycyklina może powodować nadwrażliwość na słońce i wchodzić w interakcje z warfaryną czy karbamazepiną, a chlorochina zazwyczaj nie jest zalecana seniorom ze względu na liczne interakcje z lekami kardiologicznymi.^1,3

Oprócz leków kluczowe jest stosowanie odpowiednich metod ochrony przed komarami:^1,12

• stosowanie środków odstraszających komary (repelentów) o odpowiednio wysokim stężeniu substancji czynnej;
• noszenie długich rękawów i spodni, zwłaszcza od zmierzchu do świtu;
• spanie pod moskitierą impregnowaną środkiem owadobójczym;
• wybieranie zakwaterowania z klimatyzacją lub siatkami w oknach.

W Polsce rocznie diagnozuje się 50-60 przypadków malarii, a rzeczywista liczba zakażeń może być wyższa. Jeśli po powrocie z Azji pojawi się gorączka lub objawy grypopodobne, należy natychmiast zgłosić się do lekarza i poinformować go o podróży.⁵

Apteczka podróżna i profilaktyka przeciwzakrzepowa

Pakując się na wakacje do Azji, senior powinien zabrać ze sobą książeczkę szczepień oraz dobrze wyposażoną apteczkę podręczną. Warto mieć w niej:³

• leki na codzienne dolegliwości (przeciwbólowe, przeciwbiegunkowe);
• środki do dezynfekcji rąk;
• plastry i opatrunki;
• zapas stałych leków na cały okres podróży z odpowiednim marginesem czasowym.

Pamiętaj też o podstawowych zasadach higieny: myj ręce przed każdym posiłkiem, pij wyłącznie wodę butelkowaną (nawet do płukania ust po myciu zębów) i unikaj kostek lodu w napojach.³

Wielogodzinny lot do Azji to dodatkowe wyzwanie dla osób starszych z chorobami układu krążenia. Podczas lotów trwających powyżej 4 godzin warto:³

• nosić luźną i wygodną odzież;
• regularnie wstawać i przechadzać się po pokładzie samolotu;
• siedząc w fotelu, wykonywać proste ćwiczenia mięśni łydek;
• umieścić bagaż podręczny tak, aby nie ograniczał ruchu nóg i stóp.

Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe lub mające w przeszłości problemy z zakrzepicą powinny skonsultować się z lekarzem w sprawie dodatkowej profilaktyki na czas lotu.

Podsumowanie

Podróż do Azji w starszym wieku jest jak najbardziej możliwa i bezpieczna, pod warunkiem odpowiedniego przygotowania. Kluczowym krokiem jest wizyta w poradni medycyny podróży na 6-8 tygodni przed wyjazdem, podczas której lekarz sprawdzi kalendarz szczepień i dobierze odpowiednią profilaktykę. Podstawowe szczepienia podróżne, takie jak WZW A i B, dur brzuszny czy Tdap, są bezpieczne dla seniorów i stanowią fundament ochrony. Szczepionki żywe, zwłaszcza przeciw żółtej gorączce, wymagają ostrożności u osób powyżej 60. roku życia. Przeglądając oferty wakacji u operatorów takich jak Itaka czy Tui, warto jednocześnie zarezerwować wizytę u lekarza, bo zdrowie w podróży zaczyna się od dobrego przygotowania jeszcze w domu.