Które probiotyki pomagają przy nadkwaśności i refluksie?

Czym jest refluks i dlaczego tak dokuczliwie daje się we znaki?

Choroba refluksowa przełyku (w skrócie GERD, od angielskiej nazwy gastroesophageal reflux disease) to jedno z najczęstszych schorzeń układu pokarmowego. Polega na cofaniu się kwaśnej treści z żołądka do przełyku, co wywołuje charakterystyczne pieczenie za mostkiem, powszechnie nazywane zgagą. Szacuje się, że w Europie problem ten może dotyczyć nawet co czwartej osoby. Oprócz zgagi refluks może powodować także inne dolegliwości:^1,2

• kwaśne odbijanie i gorzki posmak w ustach;
• dyskomfort i ból w nadbrzuszu;
• ból w klatce piersiowej;
• uporczywe pokasływanie i chrypkę;
• uczucie cofania się treści pokarmowej do przełyku.

Nieleczony refluks nie tylko obniża jakość życia, ale może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak zapalenie przełyku czy zmiany przednowotworowe, znane jako przełyk Barretta. Bezpośrednią przyczyną jest osłabienie dolnego zwieracza przełyku, czyli mięśnia zapobiegającego cofaniu się treści żołądkowej. Do czynników sprzyjających należą:^1,2

• nadwaga i otyłość;
• niewłaściwa dieta bogata w tłuste i ostre potrawy;
• jedzenie tuż przed snem;
• palenie papierosów i picie alkoholu;
• stres i siedzący tryb życia.

Leczenie zaczyna się od zmiany nawyków żywieniowych, a gdy to nie wystarcza, lekarz włącza leki hamujące wydzielanie kwasu solnego, przede wszystkim inhibitory pompy protonowej (IPP), takie jak omeprazol, pantoprazol czy esomeprazol, a także blokery receptora H2 (np. famotydyna) lub leki zobojętniające. Choć IPP są bardzo skuteczne, ich długotrwałe stosowanie wiąże się z pewnymi skutkami ubocznymi, o których warto wiedzieć.^2,3

Jak leki na refluks wpływają na mikroflorę jelitową?

Inhibitory pompy protonowej są lekami pierwszego wyboru w leczeniu refluksu i nadkwaśności, ale ich wielomiesięczne stosowanie może zaburzać naturalną równowagę bakterii w przewodzie pokarmowym. IPP silnie hamują wydzielanie kwasu solnego, który pełni rolę naturalnej bariery ochronnej. Gdy kwasowość żołądka spada, więcej drobnoustrojów przedostaje się do jelit, co prowadzi do zaburzenia składu mikroflory, czyli tzw. dysbiozy. Co istotne, IPP są uznawane za leki o największym wpływie na mikroflorę jelitową zaraz po antybiotykach.^4,5,6

Jednym z najczęstszych następstw długotrwałego stosowania IPP jest zespół rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego, określany skrótem SIBO (od angielskiego small intestinal bacterial overgrowth). W jednym z badań SIBO stwierdzono u połowy pacjentów stosujących IPP przez trzy lata, podczas gdy w grupie zdrowych osób dotyczyło to zaledwie co szesnastej osoby. Do najważniejszych skutków ubocznych długotrwałego stosowania IPP należą:^4,7

• rozrost bakteryjny jelita cienkiego (SIBO), objawiający się wzdęciami i biegunką;
• zwiększone ryzyko zakażenia bakterią Clostridioides difficile, szczególnie groźnego u osób starszych;
• niedobory witaminy B12, żelaza i wapnia;
• zwiększone ryzyko zapalenia płuc.

Czy warto sięgnąć po probiotyki podczas terapii IPP?

Dostępne badania wskazują, że probiotyki mogą skutecznie chronić mikroflorę jelitową podczas leczenia IPP. W badaniu na grupie 128 dzieci z chorobą refluksową leczonych IPP dodanie szczepu Lactobacillus reuteri DSM 17938 ograniczyło ryzyko dysbiozy: zaburzenia mikroflory wystąpiły u co szesnastego dziecka z probiotykiem, podczas gdy bez niego dotknęły ponad połowę pacjentów. W innym badaniu mieszanka czterech szczepów Lactobacillus znacząco zmniejszyła rozrost bakteryjny u pacjentów stosujących IPP przez ponad rok.^4,6

Probiotyki chronią jelita podczas terapii IPP dzięki kilku mechanizmom:⁴

• konkurują z bakteriami szkodliwymi o miejsce na ściankach jelit;
• wytwarzają substancje hamujące namnażanie się groźnych drobnoustrojów;
• wspierają układ odpornościowy, którego ponad 70% komórek znajduje się w jelitach.

Warto pomyśleć o włączeniu probiotyku, jeśli przyjmujemy IPP dłużej niż kilka tygodni, szczególnie gdy pojawiają się wzdęcia, biegunka czy bóle brzucha.⁴

Czy probiotyki mogą łagodzić objawy refluksu i zgagi?

Przegląd systematyczny obejmujący 13 badań klinicznych z udziałem 951 dorosłych osób wykazał, że w aż 79% analizowanych porównań probiotyki przynosiły korzyści w zakresie objawów choroby refluksowej. Poprawa dotyczyła nie tylko refluksu i zgagi, ale także nudności, bólów brzucha, wzdęć i odbijania. Autorzy przeglądu zaznaczyli jednak, że badania były zróżnicowane pod względem metodologii i potrzebne są dalsze, lepiej zaprojektowane badania kliniczne.^7,8

Probiotyki nie zastępują leków w leczeniu refluksu, zwłaszcza przy zapaleniu przełyku lub powikłaniach. Są natomiast obiecującym uzupełnieniem terapii, wspierającym zdrowie przewodu pokarmowego od strony mikroflory. U pacjentów z refluksem skład bakterii w przełyku różni się od tego u osób zdrowych, a dominują drobnoustroje nasilające stan zapalny błony śluzowej. Probiotyki pomagają przywrócić korzystniejszy skład mikroflory, co może przekładać się na złagodzenie zgagi i nadkwaśności.^3,9,10

Które szczepy probiotyczne mają najlepsze dowody naukowe przy refluksie?

Nie każdy probiotyk działa tak samo, dlatego wybór preparatu powinien opierać się na dowodach naukowych. Wśród najczęściej badanych rodzajów bakterii dominują dwie grupy: Lactobacillus i Bifidobacterium. Bakterie Lactobacillus działają głównie w górnym odcinku przewodu pokarmowego, wspierając trawienie i opróżnianie żołądka, natomiast Bifidobacterium bytują przede wszystkim w jelicie grubym, gdzie wzmacniają barierę jelitową i zmniejszają stan zapalny. Zgodnie z definicją Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) oraz Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), probiotyki to żywe drobnoustroje, które podane w odpowiedniej ilości przynoszą korzyści zdrowotne, a kluczowa jest ich żywotność i odpowiednia liczba w dawce, zwykle co najmniej miliard jednostek tworzących kolonie (CFU).^8,9,11,12,13

Obiecujące wyniki przynoszą zarówno preparaty jednoskładnikowe, jak i mieszanki wieloskładnikowe łączące kilka szczepów działających jednocześnie na różne mechanizmy. Przyjrzyjmy się szczepom z najsilniejszym poparciem w badaniach klinicznych.^5,8

Lactobacillus gasseri LG21 – przyspieszenie opróżniania żołądka

Szczep Lactobacillus gasseri LG21 jest jednym z najlepiej przebadanych probiotyków w kontekście dolegliwości górnego odcinka przewodu pokarmowego. Zwiększa wydzielanie pepsynogenu, enzymu odpowiedzialnego za trawienie białek, co przyspiesza opróżnianie żołądka i zmniejsza ryzyko cofania się kwaśnej treści do przełyku. W badaniu klinicznym 12-tygodniowa suplementacja doprowadziła do istotnego zmniejszenia częstości objawów refluksu. U pacjentów z niestrawnością czynnościową poprawa dolegliwości poposiłkowych była ponad dwukrotnie większa niż w grupie kontrolnej.⁸

Wszystkie trzy badania z tym szczepem wykazały pozytywne efekty na objawy górnego odcinka przewodu pokarmowego. Zaobserwowano także wyższe pH treści żołądkowej po suplementacji, co sugeruje zmniejszone wydzielanie kwasu solnego. Szczep ten jest stosowany głównie w fermentowanych produktach mlecznych w Japonii i nie jest dostępny w typowych preparatach aptecznych w Polsce.^8,9

Bifidobacterium bifidum YIT 10347 – wzmocnienie bariery ochronnej żołądka

Szczep Bifidobacterium bifidum YIT 10347 przyłącza się do komórek błony śluzowej żołądka i stymuluje produkcję mucyny, czyli ochronnej warstwy śluzowej, która chroni przed działaniem kwasu solnego. W jednym z badań po dwóch tygodniach stosowania fermentowanego mleka z tym szczepem odsetek uczestników z objawami żołądkowymi zmniejszył się z 45% do 28%. Szczep wykazywał również korzystny wpływ na uczucie pełności, odbijanie i bulgotanie w żołądku.^8,14

Sam szczep YIT 10347 jest dostępny głównie w japońskich produktach fermentowanych.
Bifidobacterium bifidum jako gatunek wchodzi jednak w skład preparatów wieloskładnikowych dostępnych w polskich aptekach, takich jak Multilac, Sanprobi Barier, Sanprobi 4 Enteric czy Tributron, choć są to inne szczepy tego gatunku.⁹

Lactobacillus reuteri DSM 17938 – ochrona mikroflory podczas leczenia IPP

Lactobacillus reuteri DSM 17938 ma szczególne znaczenie dla pacjentów stosujących IPP. Oprócz ochrony mikroflory jelitowej, opisanej w poprzedniej sekcji, szczep ten może zmniejszać częstość epizodów refluksu i wspierać opróżnianie żołądka u niemowląt. Wykazuje także zdolność hamowania namnażania się Helicobacter pylori, bakterii mogącej nasilać objawy refluksu.^6,14

W polskich aptekach szczep ten jest dostępny w preparatach BioGaia (krople, tabletki do żucia), znanych rodzicom małych dzieci, ale stosowanych również przez dorosłych. Profil bezpieczeństwa tego szczepu jest bardzo dobrze udokumentowany.^4,8

Lactobacillus acidophilus LA14 – zmniejszenie częstości i nasilenia zgagi

W randomizowanym badaniu klinicznym przeprowadzonym we Włoszech w 2023 roku testowano suplement zawierający szczep Lactobacillus acidophilus LA14 z fermentowanymi białkami sojowymi. Po czterech tygodniach u osób z łagodnym i umiarkowanym refluksem częstość zgagi zmniejszyła się o ponad 27%, a jej nasilenie o blisko 27%. Osoby przyjmujące preparat niemal całkowicie zrezygnowały z doraźnego sięgania po leki zobojętniające kwas żołądkowy.³

Korzystne efekty mogą wynikać ze wspólnego działania probiotyku i bioaktywnych peptydów z fermentacji soi, które chronią błonę śluzową żołądka. Badanie dotyczyło konkretnie szczepu LA14 z produktu Pilorex firmy Bromatech. Natomiast w polskich aptekach Lactobacillus acidophilus jest jednym z najczęściej spotykanych gatunków ale występuje w postaci innych szczepów,np. w preparatach CDS-22, Tributron, Multilac czy SAnprobi Super Formuła^3,9

Mieszanki wieloskładnikowe – szersze spektrum działania

W badaniu pacjentów z zapaleniem przełyku połączenie esomeprazolu z kapsułkami zawierającymi Bacillus subtilis i Enterococcus faecalis wydłużyło czas do nawrotu objawów i zmniejszyło ryzyko SIBO w porównaniu z samym esomeprazolem. W innym badaniu dodanie szczepu Bifidobacterium animalis subsp. lactis MH-02 do rabeprazolu przyspieszyło ustępowanie objawów refluksu.¹⁰

Szczególnie interesujące wyniki przyniosło chińskie badanie z mieszanką trzech szczepów: Lacticaseibacillus paracasei Zhang, Lactiplantibacillus plantarum P9 i Bifidobacterium animalis subsp. lactis V9.
Pacjenci przez 8 tygodni otrzymywali rabeprazol z probiotykiem, a następnie 4 tygodnie sam probiotyk. Po odstawieniu IPP w grupie placebo objawy refluksu nasilały się, podczas gdy w grupie probiotykowej utrzymywały się na niskim poziomie, z różnicą ponad 36%.

Choć ta mieszanka nie jest dostępna w Polsce, poszczególne gatunki z tej grupy można znaleźć w preparatach dostępnych na naszym rynku. Natomiast są to inne szczepy, a więc bez badań nie można przypisać im tego samego działania.
Lactiplantibacillus plantarum zawierają m.in. CDS-22 (DSM24730® / NCIMB 30437), Sanprobi IBS (szczep 299v) oraz Multilac(Lp-115), a Bifidobacterium animalis subsp. lactis – Multilac, Sanprobi Barier.^5,9

Porównanie najważniejszych szczepów probiotycznych badanych przy refluksie

Poniższa tabela porównuje najważniejsze szczepy probiotyczne testowane u pacjentów z refluksem i zgagą, wraz z ich głównym działaniem i dostępnością w polskich aptekach.

Przy wyborze probiotyku w aptece sprawdźmy na etykiecie pełną nazwę szczepu (np. Lactobacillus rhamnosus GG), liczbę żywych bakterii w dawce (co najmniej miliard CFU) oraz warunki przechowywania. Preparaty zarejestrowane jako leki podlegają surowszej kontroli jakości niż suplementy diety. Jeśli kupujesz suplementy diety, wybieraj znane i renomowane firmy. W razie wątpliwości warto poprosić farmaceutę o pomoc w doborze odpowiedniego preparatu.^9,12,13

Probiotyki a refluks – leczenie czy raczej wsparcie?

Probiotyki pełnią przy refluksie podwójną rolę: mogą bezpośrednio łagodzić objawy, takie jak zgaga czy nadkwaśność, a jednocześnie chronić mikroflorę jelitową przed niekorzystnym wpływem IPP. Ta druga funkcja ma szczególne znaczenie dla osób przyjmujących leki hamujące wydzielanie kwasu przez dłuższy czas, ponieważ probiotyki mogą zapobiegać rozrostowi bakteryjnemu i łagodzić towarzyszące mu wzdęcia czy biegunki.^4,5,8

Mechanizmy działania probiotyków przy refluksie są różnorodne. Niektóre szczepy przyspieszają opróżnianie żołądka, inne wzmacniają ochronną warstwę śluzową, a jeszcze inne wspierają produkcję krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, które działają przeciwzapalnie. Ważne jest jednak, aby traktować probiotyki jako uzupełnienie standardowego leczenia. Osoby z nasilonymi objawami, zapaleniem przełyku lub powikłaniami powinny zawsze stosować się do zaleceń lekarza.^5,8,9,15

Dieta i styl życia – fundament, którego probiotyki nie zastąpią

Nawet najlepszy probiotyk nie zadziała w pełni bez odpowiednich nawyków żywieniowych. Warto jadać cztery do pięciu mniejszych posiłków dziennie, zachowywać trzy- do czterogodzinną przerwę między ostatnim posiłkiem a snem oraz unikać produktów nasilających zgagę. Do najczęstszych pokarmów wywołujących objawy refluksu należą:^1,2

• tłuste i smażone potrawy;
• ostre przyprawy i pikantne dania;
• owoce cytrusowe i soki z nich;
• czekolada, kawa, napoje gazowane i alkohol;
• pomidory i przetwory pomidorowe.

Reakcja na poszczególne produkty jest bardzo indywidualna, dlatego warto prowadzić dzienniczek żywieniowy. Pomocne jest też sięganie po produkty naturalnie bogate w probiotyki, takie jak jogurt naturalny, kefir czy kiszonki.^1,13

Oprócz diety ważne są inne elementy stylu życia:^1,2

• zmniejsz masę ciała, jeśli masz nadwagę, ponieważ nadmiar tkanki tłuszczowej zwiększa ciśnienie na dolny zwieracz przełyku;
• rzuć palenie, które osłabia napięcie zwieracza i zmniejsza wydzielanie śliny neutralizującej kwas;
• unieś wezgłowie łóżka o 10-20 centymetrów, aby ograniczyć nocny refluks;
• unikaj ciasnej odzieży uciskającej okolice brzucha;
• zadbaj o regularną, umiarkowaną aktywność fizyczną, ale nie ćwicz intensywnie zaraz po posiłku.

Probiotyki najlepiej działają, gdy są elementem takiego kompleksowego podejścia, a nie jedyną wprowadzoną zmianą.

Podsumowanie

Probiotyki przy refluksie i zgadze mogą łagodzić objawy choroby refluksowej oraz chronić mikroflorę jelitową przed niekorzystnym wpływem długotrwale stosowanych IPP. Najlepiej przebadanymi szczepami są Lactobacillus gasseri LG21, Bifidobacterium bifidum YIT 10347, Lactobacillus reuteri DSM 17938 oraz Lactobacillus acidophilus LA14, a obiecujące wyniki przynoszą także preparaty wieloskładnikowe. Probiotyki stanowią wartościowe uzupełnienie leczenia, ale nie zastępują standardowej terapii. Przed rozpoczęciem suplementacji warto skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą, a równie ważne pozostają zmiany w diecie i stylu życia.