Jakie skutki uboczne szczepionki na COVID wykryto? Przegląd danych

Czy szczepionki na COVID-19 mogą wywoływać odległe powikłania? Co wiemy po kilku latach od pandemii?

Pandemia COVID-19 przyniosła ze sobą nie tylko ogromne wyzwanie zdrowotne, ale również masowy program szczepień, który objął setki milionów ludzi na całym świecie. Szczepionki odegrały kluczową rolę w ratowaniu życia, jednak po kilku latach od ich wprowadzenia wielu pacjentów wciąż zastanawia się, czy mogą one powodować odległe w czasie powikłania po szczepieniu na COVID. To naturalne pytanie, zwłaszcza że szczepionki mRNA i wektorowe były nowością, a ich opracowanie przebiegło w rekordowym tempie. W tym artykule przyjrzymy się temu, co faktycznie wiemy o długoterminowym bezpieczeństwie tych preparatów na podstawie danych zebranych przez instytucje nadzorujące bezpieczeństwo leków w Europie i na świecie.

Europejska Agencja Leków (EMA) podkreśla, że dane dotyczące długoterminowego bezpieczeństwa szczepionek przeciw COVID-19 są bardzo uspokajające. Pochodzą one zarówno z badań klinicznych prowadzonych na tysiącach ochotników, jak i z masowych kampanii szczepień obejmujących setki milionów osób na przestrzeni ponad dwóch lat. Monitoring bezpieczeństwa szczepionek pokazuje, że ewentualne działania niepożądane pojawiają się zazwyczaj w ciągu dwóch miesięcy od szczepienia, a nie po wielu miesiącach czy latach. Nie ma również dowodów na to, aby szczepionki przeciw COVID-19 mogły wywoływać odległe skutki uboczne, takie jak choroby nowotworowe.¹

Jakie poważne powikłania po szczepieniu na COVID rozpoznano w trakcie pandemii?

Zanim przejdziemy do kwestii długoterminowych, warto przypomnieć, jakie poważne działania niepożądane zidentyfikowano w okresie masowych szczepień. Zgodnie z polskimi wytycznymi zdecydowana większość niepożądanych odczynów poszczepiennych (NOP) miała charakter łagodny i krótkotrwały. Najczęściej zgłaszano ból głowy, gorączkę, osłabienie i bóle mięśni, które ustępowały w ciągu kilku dni. Poważniejsze powikłania po szczepieniu na COVID występowały znacznie rzadziej i różniły się w zależności od typu szczepionki. Wśród zidentyfikowanych poważnych działań niepożądanych znalazły się:^2,3

• reakcje anafilaktyczne (ciężkie reakcje alergiczne) – występujące po wszystkich typach szczepionek;
• zapalenie mięśnia sercowego i osierdzia – zgłaszane głównie po szczepionkach mRNA, częściej u młodych mężczyzn;
• zespół Guillaina-Barrégo (schorzenie neurologiczne powodujące osłabienie mięśni) – po szczepionkach wektorowych;
• zespół zakrzepicy z małopłytkowością, czyli TTS (thrombosis with thrombocytopenia syndrome) – bardzo rzadki, po preparatach wektorowych.

Do maja 2023 roku na terenie Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego podano łącznie 768 milionów dawek szczepionek przeciw COVID-19, a odnotowano niespełna 1,7 miliona zgłoszeń podejrzewanych NOP, co stanowiło zaledwie 0,2 zgłoszenia na 100 podanych dawek. Warto pamiętać, że samo zgłoszenie podejrzenia działania niepożądanego nie oznacza, że szczepionka je spowodowała, ponieważ chodzi o zdarzenia, które wystąpiły w czasie zbliżonym do szczepienia, ale niekoniecznie mają z nim związek przyczynowo-skutkowy. Dane te pochodzą z różnych źródeł, w tym ze zgłoszeń od pacjentów i pracowników ochrony zdrowia, z badań klinicznych oraz z publikacji naukowych i informacji udostępnianych przez inne organy regulacyjne.^1,2

Zapalenie mięśnia sercowego i osierdzia po szczepieniu mRNA

Jednym z najszerzej dyskutowanych powikłań po szczepieniu na COVID było zapalenie mięśnia sercowego i zapalenie osierdzia, które zgłaszano po podaniu szczepionek mRNA (Comirnaty firmy Pfizer-BioNTech oraz Spikevax firmy Moderna). Przypadki te dotyczyły przede wszystkim chłopców i młodych mężczyzn w wieku od 12 do 39 lat i najczęściej pojawiały się w ciągu tygodnia po podaniu drugiej dawki. Ryzyko szacowano na poziomie mniej niż 1 na 10 000 zaszczepionych, a zapalenie mięśnia sercowego po szczepieniu zwykle ustępowało w ciągu dwóch do trzech tygodni i nie powodowało trwałego uszkodzenia serca. Ankiety przeprowadzone wśród pacjentów wykazały, że około 80 procent z nich zostało uznanych przez kardiologów za osoby, które w pełni lub prawdopodobnie w pełni wyzdrowiały.^3,4,5,6

Kluczowe jest porównanie tego ryzyka z ryzykiem związanym z samym zakażeniem wirusem SARS-CoV-2. Badania wykazały, że zapalenie mięśnia sercowego po przejściu COVID-19 występuje co najmniej siedmiokrotnie częściej niż po szczepieniu. Francuskie badanie z 2024 roku wykazało, że osoby, u których zapalenie wystąpiło po szczepieniu, miały mniej powikłań sercowo-naczyniowych i mniejsze ryzyko zgonu niż pacjenci z zapaleniem wywołanym zakażeniem COVID-19. Co istotne, w ostatnich trzech sezonach szczepień (od sezonu 2022-2023) częstość zapalenia mięśnia sercowego po szczepieniu nie przekraczała już poziomu obserwowanego w populacji ogólnej.^4,5

Zakrzepica z małopłytkowością i zespół Guillaina-Barrégo

Szczepionki wektorowe, takie jak preparat firmy AstraZeneca (Vaxzevria) czy Johnson & Johnson (Jcovden), wiązały się z bardzo rzadkim, ale poważnym ryzykiem zespołu zakrzepicy z małopłytkowością (TTS), polegającym na tworzeniu się nietypowych zakrzepów krwi przy jednoczesnym obniżeniu liczby płytek krwi. Największe ryzyko dotyczyło kobiet w wieku 30-49 lat, a częstość występowania szacowano na około 4 przypadki na milion podanych dawek. Odkrycie tego związku doprowadziło do rekomendacji stosowania szczepionek mRNA zamiast wektorowych. Łącznie zgłoszono około 900 przypadków TTS na świecie, w tym 200 ze skutkiem śmiertelnym.^2,6

Drugim poważnym powikłaniem związanym ze szczepionkami wektorowymi był zespół Guillaina-Barrégo (ZGB), czyli rzadkie schorzenie, w którym układ odpornościowy uszkadza nerwy obwodowe, co prowadzi do osłabienia mięśni. Ryzyko ZGB było wyraźnie wyższe po szczepionce wektorowej Johnson & Johnson niż po preparatach mRNA, a największe ryzyko obserwowano w ciągu pierwszych 42 dni po szczepieniu, głównie u mężczyzn w wieku 50-64 lat. W badaniach klinicznych trzeciej fazy szczepionek mRNA nie odnotowano przypadków ZGB, a badania nie potwierdziły zwiększonego ryzyka tego zespołu po tych preparatach. Warto dodać, że ZGB występuje kilkanaście razy częściej w przebiegu naturalnej infekcji wirusem grypy niż po szczepieniu przeciw grypie, co stanowi ważny kontekst dla oceny bezpieczeństwa szczepionek.^3,6,7

Czy po szczepieniu na COVID-19 mogą pojawić się odległe skutki zdrowotne?

To pytanie nurtuje wielu pacjentów, zwłaszcza tych, którzy przyjęli szczepionkę kilka lat temu. Dotychczasowa wiedza na temat wszystkich rodzajów szczepionek, gromadzona przez kilkadziesiąt lat, wskazuje jednoznacznie, że działania niepożądane po szczepieniach pojawiają się w pierwszych tygodniach po podaniu preparatu. Jak podkreślają eksperci w dziedzinie wakcynologii, nie ma precedensu, aby po szczepieniu pojawiły się nowe, nieznane wcześniej działania niepożądane po upływie wielu lat.⁷

Potwierdzają to konkretne przykłady historyczne poważnych powikłań po różnych szczepionkach, które zawsze pojawiały się w ściśle określonym oknie czasowym:⁷

• doustna szczepionka przeciw poliomyelitis – porażenie związane ze szczepionką występowało w ciągu 1 do 4 tygodni od podania;
• szczepionka przeciw żółtej gorączce – powikłania neurologiczne pojawiały się po 2 do 3 tygodniach;
• szczepionka MMR (przeciw odrze, śwince i różyczce) – małopłytkowość była widoczna po 1 do 3 tygodni;
• szczepionka przeciw grypie pandemicznej A/H1N1 – narkolepsja występowała w ciągu 7 tygodni od szczepienia.

Żadne z tych powikłań nie pojawiało się po wielu miesiącach czy latach. Podobny wzorzec obserwujemy w przypadku szczepionek przeciw COVID-19, gdzie poważne NOP występowały maksymalnie w ciągu czterech do sześciu tygodni od szczepienia.⁷

Co mówi największe badanie dotyczące śmiertelności po szczepieniu?

Jedno z najbardziej przekonujących badań dotyczących długoterminowego bezpieczeństwa szczepionek mRNA przeprowadzono we Francji. Objęło ono prawie 28,7 miliona osób w wieku 18-59 lat, które obserwowano przez blisko cztery lata. Osoby zaszczepione miały znacząco niższe ryzyko zgonu z powodu ciężkiego COVID-19 oraz niższe ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny w porównaniu z osobami nieszczepionymi. Nie stwierdzono żadnego zwiększonego ryzyka śmiertelności u osób zaszczepionych, niezależnie od przyczyny zgonu, co oznacza, że szczepionka nie przyczyniała się do wzrostu liczby zgonów z powodu chorób serca, nowotworów ani żadnych innych schorzeń.⁸

Również duże badanie przeprowadzone w Danii z udziałem ponad 2 milionów osób w wieku powyżej 50 lat aktywnie monitorowało ponad 27 różnych zdarzeń niepożądanych, w tym zdarzenia zakrzepowe, sercowo-naczyniowe, zapalne i autoimmunologiczne. Szczepionki nie wiązały się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia żadnego z monitorowanych działań niepożądanych. Wyniki te są szczególnie istotne dla osób starszych i pacjentów z chorobami przewlekłymi, którzy mogli obawiać się powikłań po szczepieniu na COVID. Dane te są zgodne z obserwacjami kanadyjskimi, gdzie po podaniu ponad 105 milionów dawek szczepionek nie zidentyfikowano żadnych nowych sygnałów bezpieczeństwa, a poważne zdarzenia niepożądane stanowiły zaledwie 0,011 procent wszystkich podanych dawek.^2,9

Czy istnieje coś takiego jak „zespół poszczepienny”?

W przestrzeni medycznej pojawiło się pojęcie zespołu poszczepiennego (określanego w literaturze naukowej skrótem PCVS, od angielskiego post-COVID-19 vaccination syndrome), które odnosi się do grupy objawów zgłaszanych przez niewielką liczbę osób po szczepieniu przeciw COVID-19. Nie jest to oficjalnie sklasyfikowana jednostka chorobowa, a jego występowanie i mechanizmy wciąż są przedmiotem badań. Z dostępnych danych wynika, że około 3-5 procent osób zaszczepionych doświadczało objawów utrzymujących się dłużej niż tydzień, a u mniej niż 2 procent objawy trwały ponad miesiąc. Trudność w klasyfikacji tego zespołu wynika z faktu, że niektóre z jego objawów mogą mieć inne, niezwiązane ze szczepieniem przyczyny, takie jak infekcje wirusowe, choroby przewlekłe czy reakcje na stres związany z pandemią.^10,11

Wśród zgłaszanych objawów przewlekłej formy tego zespołu wymienia się przede wszystkim:^10,11

• zmęczenie z pogorszeniem samopoczucia po wysiłku;
• zaburzenia poznawcze, tzw. mgła mózgowa (trudności z koncentracją i pamięcią);
• bóle głowy i zaburzenia widzenia;
• bóle mięśni i stawów;
• zaburzenia regulacji temperatury ciała;
• epizody szybkiego bicia serca bez wyraźnej przyczyny.

Objawy te mogą przypominać tzw. długi COVID, co bywa źródłem nieporozumień. Należy jednak podkreślić, że długi COVID został opisany jeszcze przed wprowadzeniem szczepionek (już w połowie 2020 roku), a badania populacyjne nie wykazały, aby występował on częściej u osób zaszczepionych niż u niezaszczepionych. Wręcz przeciwnie, większość badań sugeruje, że szczepienie zmniejsza ryzyko wystąpienia długiego COVID, a niektóre doniesienia wskazują nawet na poprawę stanu zdrowia u osób z długim COVID po przyjęciu szczepionki.^1,11

Czy szczepionka może reaktywować uśpione wirusy?

Jednym z ciekawszych zagadnień w kontekście powikłań po szczepieniu na COVID jest możliwość reaktywacji uśpionych wirusów, zwłaszcza wirusa ospy wietrznej i półpaśca (VZV, od varicella-zoster virus). Przegląd systematyczny obejmujący 54 przypadki półpaśca zgłoszone po szczepieniu wykazał, że u ponad 96 procent pacjentów objawy pojawiły się w ciągu jednego do trzech tygodni od szczepienia. Większość przypadków dotyczyła osób powyżej 50. roku życia lub osób z obniżoną odpornością, czyli grup z podwyższonym ryzykiem reaktywacji tego wirusa. Autorzy przeglądu nie potwierdzili jednoznacznego związku przyczynowego, ale zwrócili uwagę na możliwe powiązanie czasowe wymagające dalszych badań.¹²

Wszystkie opisane przypadki półpaśca zostały skutecznie wyleczone standardowymi lekami przeciwwirusowymi (acyklowirem, walacyklowirem lub famcyklowirem) i nie odnotowano żadnych zgonów z tego powodu. Reaktywację wirusa ospy wietrznej i półpaśca obserwowano także po innych szczepieniach, na przykład przeciw grypie, więc nie jest to zjawisko specyficzne wyłącznie dla szczepionek przeciw COVID-19. Doniesienia o reaktywacji dotyczyły również wirusa Epsteina-Barr, choć trudno jednoznacznie wskazać szczepionkę jako bezpośrednią przyczynę, ponieważ wirus ten może się uaktywniać pod wpływem wielu czynników, takich jak stres czy zaburzenia odporności.^10,11,12

Czy szczepionka mRNA może wpływać na nasz materiał genetyczny?

Jedną z najczęstszych obaw pacjentów jest pytanie, czy szczepionki mRNA mogą w jakikolwiek sposób zmienić nasz materiał genetyczny (DNA). Odpowiedź jest jednoznaczna: nie. EMA potwierdza, że mRNA zawarte w szczepionkach nie wchodzi w interakcję z naszym kodem genetycznym i nie obserwowano żadnych działań niepożądanych związanych z mutacjami genów po szczepieniu preparatami mRNA. Nasz materiał genetyczny jest przechowywany w jądrze komórkowym, chronionym specjalną błoną, a aby obcy fragment DNA mógł się do niego dostać i zostać wbudowany, potrzebne byłyby specjalne enzymy i sygnały dostępu, których fragmenty szczepionkowe nie posiadają.^1,5

Pojawiły się również pytania o śladowe ilości fragmentów DNA wykryte w szczepionkach mRNA jako zanieczyszczenia procesu produkcyjnego. Eksperci wyjaśniają, że ilości te są niezwykle małe (mierzone w nanogramach, czyli miliardowych częściach grama) i nie stanowią zagrożenia dla zdrowia. Nasze komórki mają kilka skutecznych mechanizmów obronnych:⁵

• enzymy w cytoplazmie (wnętrzu komórki) wykrywają i niszczą obce fragmenty DNA;
• błona jądrowa działa jak bariera ochronna, przepuszczając jedynie cząsteczki z odpowiednimi sygnałami dostępu;
• brak odpowiednich enzymów (takich jak integraza) sprawia, że obcy DNA nie może się wbudować w nasz materiał genetyczny.

Szczepionki mRNA nie są formą terapii genowej i nie mogą trwale zmieniać naszego organizmu na poziomie genetycznym.⁵

Jakie działania niepożądane szczepionek na COVID-19 uwzględniono w Polsce?

W Polsce funkcjonuje system świadczeń kompensacyjnych dla osób, u których po szczepieniu wystąpiło jedno z działań niepożądanych wymienionych w Charakterystyce Produktu Leczniczego (ChPL) danej szczepionki. Wśród szczepionek przeciw COVID-19 stosowanych w Polsce wymienia się preparaty Comirnaty, Vaxzevria, Spikevax, Jcovden i Nuvaxovid. Jeśli nowe działanie niepożądane zostanie dodane do ChPL już po szczepieniu, pacjent ma rok od daty tej aktualizacji na złożenie wniosku o świadczenie kompensacyjne. Pełne i aktualne teksty ChPL dostępne są na stronach Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Europejskiej Agencji Leków oraz na stronie szczepienia.pzh.gov.pl prowadzonej przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH.¹³

Wśród działań niepożądanych uwzględnionych w ostatnich aktualizacjach ChPL poszczególnych szczepionek znalazły się:¹³

• Comirnaty – parestezje (mrowienie, drętwienie), niedoczulica (osłabione czucie), obfite krwawienia miesiączkowe;
• Vaxzevria – żylna choroba zakrzepowo-zatorowa, zakrzepica naczyń żylnych mózgu, poprzeczne zapalenie rdzenia kręgowego, parestezje, niedoczulica, szumy uszne, zapalenie naczyń skóry;
• Spikevax – parestezje, rumień wielopostaciowy, rozległy obrzęk kończyny, zmniejszone łaknienie, drażliwość, senność, pokrzywka, obfite krwawienia miesiączkowe;
• Jcovden – zapalenie mięśnia sercowego, zapalenie osierdzia, poprzeczne zapalenie rdzenia kręgowego, szumy uszne, zapalenie małych naczyń krwionośnych w skórze, porażenie nerwu twarzowego;
• Nuvaxovid – anafilaksja, parestezje, niedoczulica, zapalenie mięśnia sercowego, zapalenie osierdzia.

Każdy pacjent, u którego wystąpiło działanie niepożądane wymienione w ChPL, może złożyć wniosek o świadczenie kompensacyjne. Warto również pamiętać, że zgłaszanie podejrzeń działań niepożądanych, zarówno przez personel medyczny, jak i przez samych pacjentów, pomaga instytucjom nadzorczym w wykrywaniu nawet bardzo rzadkich powikłań i aktualizowaniu zaleceń.^3,6,13

Czy zgony po szczepieniu oznaczają, że szczepionka jest niebezpieczna?

Temat zgonów zgłaszanych po szczepieniu budzi zrozumiały niepokój. EMA informuje, że w okresie od stycznia 2021 do grudnia 2023 roku, przy podaniu około miliarda dawek szczepionek przeciw COVID-19, otrzymano około 12 000 spontanicznych zgłoszeń zgonów w europejskiej bazie danych EudraVigilance. Nie oznacza to jednak, że szczepionki spowodowały te zgony. W większości przypadków zdarzenia te miałyby miejsce niezależnie od szczepienia, zwłaszcza u osób starszych oraz osób z wcześniej istniejącymi lub nierozpoznanymi schorzeniami.¹

Jedynie w wyjątkowych przypadkach potwierdzono, że zgon mógł być powiązany z poważnym działaniem niepożądanym szczepionki. Kanadyjska analiza bezpieczeństwa szczepień, obejmująca ponad 105 milionów podanych dawek, wykazała, że spośród 488 zgłoszonych zgonów po szczepieniu jedynie 4 przypadki uznano za zgodne z przyczynowym związkiem ze szczepieniem. Dane z CDC (Centers for Disease Control and Prevention) potwierdzają, że osoby zaszczepione mają mniejsze ryzyko zgonu z powodu COVID-19 niż osoby nieszczepione, a szczepionka nie zwiększa ryzyka zgonu z przyczyn niezwiązanych z COVID-19.^1,6,9

Ile istnień ludzkich uratowały szczepionki na COVID-19?

Rozmawiając o powikłaniach po szczepieniu na COVID, nie można pominąć korzyści, jakie szczepienia przyniosły w skali globalnej. Badanie opublikowane w czasopiśmie „The Lancet” w 2022 roku wykazało, że tylko w pierwszym roku programu szczepień udało się zapobiec 19,8 miliona zgonów na świecie, co oznacza zmniejszenie śmiertelności o około dwie trzecie. Pandemia COVID-19 do początku 2025 roku spowodowała ponad 7 milionów zgonów na świecie, a bez masowych szczepień liczba ofiar byłaby znacznie wyższa.^4,8

Sam COVID-19 wiąże się z ryzykiem poważnych powikłań, w tym zapalenia mięśnia sercowego, zakrzepicy, uszkodzenia nerek, problemów neurologicznych i długiego COVID, a ryzyko tych powikłań po przejściu choroby jest wielokrotnie wyższe niż ryzyko działań niepożądanych po szczepieniu. Dlatego zarówno EMA, jak i polskie instytucje nadzorujące bezpieczeństwo szczepień podkreślają, że korzyści ze szczepienia nadal przewyższają potencjalne ryzyko. Eksperci wskazują, że ponad 95 procent osób zaszczepionych doświadczyło jedynie łagodnych, samoograniczających się działań niepożądanych.^1,2,10,14

Podsumowanie

Po kilku latach od masowych szczepień przeciw COVID-19 dane dotyczące długoterminowego bezpieczeństwa tych preparatów są uspokajające. Poważne powikłania po szczepieniu na COVID występowały bardzo rzadko i pojawiały się w pierwszych tygodniach po szczepieniu, a nie po miesiącach czy latach. Wieloletnia obserwacja milionów zaszczepionych osób potwierdza, że szczepionki mRNA nie zwiększają ryzyka zgonu z jakiejkolwiek przyczyny. Historyczne doświadczenia z innymi szczepionkami również wskazują, że działania niepożądane pojawiają się w ściśle określonym oknie czasowym wynoszącym najwyżej kilka tygodni.

Jeśli po szczepieniu przeciw COVID-19 odczuwasz jakiekolwiek niepokojące objawy utrzymujące się dłużej niż kilka dni, warto skonsultować się z lekarzem. Każde podejrzenie działania niepożądanego można i warto zgłosić, co pomaga instytucjom nadzorującym bezpieczeństwo leków w ciągłym monitorowaniu szczepionek. EMA i krajowe instytucje, w tym polskie, nadal aktywnie obserwują bezpieczeństwo szczepionek przeciw COVID-19. Decyzja o szczepieniu powinna być podejmowana świadomie, w oparciu o rzetelne informacje i w razie wątpliwości po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą.