Czy fentanyl jest silniejszy od morfiny?

Fentanyl i morfina należą do grupy opioidów – leków przeciwbólowych znajdujących się na 3 stopniu drabiny analgetycznej. Spośród metod farmakoterapii najwięcej obaw i kontrowersji budzi stosowanie silnych opioidów u pacjentów bez choroby nowotworowej, natomiast wg zaleceń są to leki, które powinny być stosowane w bólu o umiarkowanym i silnym natężeniu, niezależnie od jego etiologii.

Co to są opioidy?

Opioidy to grupa substancji, które działają na receptory opioidowe w mózgu i innych częściach ciała, łagodząc ból. Mogą być naturalne, półsyntetyczne lub syntetyczne. Opioidy mają silne działanie przeciwbólowe, ale również mogą wywoływać uczucie euforii, co czyni je podatnymi na nadużywanie. Z tego powodu ich stosowanie jest ściśle kontrolowane, a niewłaściwe użycie może prowadzić do uzależnienia, przedawkowania i śmierci. Typowe zastosowania medyczne obejmują leczenie silnego bólu, na przykład po operacjach lub w zaawansowanych stadiach nowotworów [1].

Jak działa morfina, a jak działa fentanyl?

Morfina działa przez wiązanie się z receptorami opioidowymi (głównie z receptorami μ) w ośrodkowym układzie nerwowym. Fentanyl, podobnie jak morfina, działa głównie przez wiązanie się z receptorami μ w ośrodkowym układzie nerwowym. Jego mechanizm działania jest jednak bardziej specyficzny. Podsumowując, oba leki działają na te same receptory, ale różnią się swoją siłą, szybkością działania i farmakokinetyką. Fentanyl, ze względu na swoją lipofilność, szybciej przenika przez barierę krew-mózg (dlatego nie jest wskazany do stosowaniu w przypadku leczenia bólu o lokalizacji trzewnej). Jest znacznie silniejszy niż morfina, co czyni go skuteczniejszym w kontrolowaniu bólu w krótkim czasie, ale również bardziej niebezpiecznym w kontekście potencjalnych przedawkowań [1].

Jakie są wskazania do stosowania morfiny i fentanylu?

Główne wskazania morfiny obejmują leczenie [2]:
a) bólu ostrego (ból pooperacyjny, ból pourazowy, ostry ból w przebiegu zawału serca);b) ból przewlekły (ból nowotworowy, ból w zaawansowanych stadiach chorób przewlekłych, takich jak przewlekła obturacyjna choroba płuc.
Główne wskazania fentanylu również obejmują leczenie bólu ostrego i przewlekłego oraz znieczulenie i sedację (Fentanyl jest często stosowany jako część znieczulenia ogólnego lub regionalnego oraz jako środek uspokajający dla pacjentów wentylowanych mechanicznie).

Czy fentanyl jest silniejszy od morfiny?

Tak – fentanyl Jest około 50-100 razy silniejszy niż morfina [2].

Który lek zadziała szybciej – fentanyl czy morfina?

Fentanyl działa bardzo szybko, często w ciągu kilku minut po podaniu dożylnym, ze względu na swoją wysoką lipofilność (rozpuszczalność w tłuszczach). Jego działanie jest również krótsze, co czyni go użytecznym w sytuacjach wymagających krótkotrwałego, intensywnego działania przeciwbólowego. Jeśli chodzi o morfinę – ma wolniejszy początek działania, zwykle od 15 do 30 minut po podaniu doustnym lub dożylnym. Działa dłużej niż fentanyl, co czyni ją bardziej odpowiednią do leczenia bólu przewlekłego [3].

Czy morfinę i fentanyl można łączyć z alkoholem?

Zdecydowanie nie – Zarówno morfina, jak i fentanyl są silnymi opioidowymi lekami przeciwbólowymi, które działają depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy. Alkohol również działa depresyjnie na układ nerwowy. Połączenie tych substancji może prowadzić do następujących poważnych konsekwencji:

1. zwiększone ryzyko depresji oddechowej;
2. sedacja i śpiączka;
3. obniżenie ciśnienia tętniczego krwi;
4. zaburzenia psychomotoryczne.

Czy fentanyl i morfina mogą być stosowane przez kobiety w ciąży i kobiety karmiące piersią?

1. Okres ciąży:

Fentanyl może przechodzić przez łożysko, co oznacza, że może wpływać na rozwijający się płód. Stosowanie fentanylu w ciąży jest zazwyczaj zarezerwowane dla przypadków, gdy korzyści dla matki przeważają nad potencjalnym ryzykiem dla płodu. Lek ten może powodować depresję oddechową u noworodka, szczególnie gdy stosowany jest w późnym okresie ciąży lub podczas porodu.
Morfina, podobnie jak fentanyl, przenika przez łożysko i może wpływać na płód. Stosowanie morfiny w ciąży może być konieczne w niektórych sytuacjach klinicznych, ale zawsze powinno być dokładnie ocenione przez lekarza. Morfina może powodować u płodu objawy odstawienia po porodzie oraz depresję oddechową.

2. Karmienie piersią:

Fentanyl przenika do mleka matki, ale zazwyczaj w niewielkich ilościach. Niemniej jednak, zaleca się ostrożność, gdyż może wpływać na dziecko karmione piersią, powodując sedację lub depresję oddechową. Jeśli chodzi o morfinę – również przenika do mleka matki i może wpływać na niemowlę. Niemniej jednak, małe dawki morfiny mogą być stosowane, jeśli korzyści przewyższają ryzyko, a dziecko jest monitorowane pod kątem objawów sedacji i depresji oddechowej.

Czy po stosowaniu morfiny lub fentanylu pojawiają się zaparcia?

Nie mówimy o zaparciach po stosowaniu leków opioidowych. Działaniem niepożądanym jakie może wystąpić jest tzw. dysfunkcja przewodu pokarmowego spowodowana opioidami (OIBD). Opioidy wywołują te objawy poprzez działanie na receptory opioidowe w jelitach, głównie receptory mi (μ), co prowadzi do zmniejszenia wydzielania płynów w jelitach, spowolnienia motoryki jelit, co z kolei powoduje twardnienie stolca i trudności w jego wydalaniu [1].

Jakie jest dawkowanie fentanylu i morfiny?

Dawki fentanylu i morfiny różnią się w zależności od drogi podania, stanu pacjenta oraz celu terapeutycznego – czyli wskazania. Dawkę skuteczną ustala się na podstawie procesu miareczkowania pacjenta, czyli dostosowywania dawki leku w celu osiągnięcia optymalnej kontroli bólu przy minimalizacji działań niepożądanych:

1. W przypadku morfiny zaleca się rozpoczęcie od niskiej dawki, na przykład:

• Doustnie: 5-10 mg co 4 godziny;
• Dożylnie: 2-4 mg co 4-6 godzin;

2. W sytuacji wyboru fentanylu:

• W przypadku plastrów transdermalnych (przezskórnych) zaleca się rozpoczęcie od najmniejszej dostępnej dawki, np. 12-25 mikrogramów na godzinę;
• W przypadku dożylnego podania, dawka początkowa wynosi zwykle 25-50 mikrogramów.

Jakie są dostępne leki zawierające morfinę i fentanyl?

Morfina dostępna jest w postaci tabletek powlekanych o zmodyfikowanym uwalnianiu: MST Continus, tabletek powlekanych: Sevredol, roztworu doustnego: Oramorph, roztworu do wstrzykiwań: Morphini Sulfas WZF.

Fentanyl dostępny jest w postaci tabletek podpoliczkowych: AuroFena, Effentora, tabletek podjęzykowych: Submena, Vellofent, systemu transdermalnego: Durogesic, Fentanyl Actavis, Matrifen, aerozolu do nosa: Instanyl.

Jakie są działania niepożądane fentanylu i morfiny?

Wśród działań niepożądanych  fentanylu ni morfiny występują:

• depresja oddechowa – jedno z najpoważniejszych działań niepożądanych, które może prowadzić do zagrażającego życiu spowolnienia lub zatrzymania oddechu;

• dysfunkcja przewodu pokarmowego spowodowana opioidem – OIBD;
• euforia lub dysforia (uczucie niepokoju);
• bradykardia (spowolnienie akcji serca).

Podsumowanie

Odpowiednie leczenie przewlekłego bólu nienowotworowego stanowi zawsze wyzwanie dla zespołu leczącego, a także dla opiekunów i rodziny. Dobór metod leczenia i leków przeciwbólowych powinien być skierowany na zapewnienie pacjentowi maksymalnego komfortu i korzyści przy minimalizacji ryzyka objawów niepożądanych i konieczności częstych wizyt w placówkach ochrony zdrowia. Nie jest “wszystko jedno” czy do leczenia użyta zostanie morfina czy fentanyl. Leczenie bólu musi być leczeniem celowanym i zindywidualizowanym – musi być dostosowane do pacjenta i do rodzaju bólu z jakim mamy do czynienia.