Mniej oczywiste przyczyny niedoboru witaminy B12 – nie tylko dieta

Dlaczego witamina B12 jest tak ważna dla organizmu?

Witamina B12 (kobalamina) to składnik, którego organizm nie potrafi sam wytworzyć, musimy dostarczać go z pożywieniem  [1]. Choć dzienne zapotrzebowanie jest niewielkie (około 1 mikrograma), skutki jej braku bywają poważne i dotyczą dwóch kluczowych obszarów [1]:

• Układ nerwowy – B12 bierze udział w budowie osłonek chroniących włókna nerwowe. Jej niedobór może powodować mrowienie i drętwienie rąk i stóp, niepewny chód, a także problemy z pamięcią i koncentracją [1].
• Procesy krwiotwórcze – witamina jest potrzebna do prawidłowego dojrzewania krwinek czerwonych. Gdy jej brakuje, może rozwinąć się niedokrwistość megaloblastyczna, czyli stan, w którym organizm produkuje nieprawidłowo duże i niedojrzałe krwinki czerwone [1].

Co ważne, wczesne objawy niedoboru bywają bardzo niespecyficzne: osłabienie, bladość czy zmniejszona siła fizyczna [1]. Łatwo je zignorować lub przypisać stresowi czy przepracowaniu, co sprawia, że niedobór B12 często pozostaje niewykryty przez długi czas. Co istotne, objawy neurologiczne mogą występować niezależnie od zmian we krwi, co oznacza, że brak niedokrwistości nie wyklucza niedoboru witaminy B12 [2].

Dieta jako najczęściej kojarzona przyczyna niedoboru

Gdy słyszymy o niedoborze witaminy B12, większość osób myśli przede wszystkim o diecie. I rzeczywiście, witamina ta występuje niemal wyłącznie w produktach pochodzenia zwierzęcego: mięsie, podrobach, rybach, jajach i mleku [1]. Dlatego na niedobór najbardziej narażone są osoby na diecie roślinnej, ale nie tylko one. Do grup ryzyka należą: 

• weganie i wegetarianie, którzy nie stosują suplementacji,
• osoby starsze z monotonną, ubogokaloryczną dietą,
• osoby z zaburzeniami odżywiania, takimi jak anoreksja czy bulimia, oraz osoby stosujące długotrwałe głodówki i posty odchudzające lub oczyszczające, które znacznie ograniczają ilość przyjmowanego pożywienia.

Warto jednak wiedzieć, że przeciętny człowiek wchłania z pożywienia jedynie około 50-60% przyjętej witaminy B12 [2]. To oznacza, że nawet osoba jedząca mięso i nabiał może mieć niedobór, jeśli jej organizm nie radzi sobie z wchłanianiem tej witaminy [2]. I to właśnie zaburzenia wchłaniania, a nie sama dieta, są dziś uważane za najczęstszą przyczynę niedoboru w populacji ogólnej [2]. 

Zaburzenia wchłaniania – najczęstsza, niedoceniana przyczyna niedoboru witaminy B12

Żeby witamina B12 z jedzenia trafiła do krwi, potrzebny jest tzw. czynnik wewnętrzny IF — białko produkowane w żołądku. Bez niego organizm prawie nie przyswaja B12 z pożywienia. Na szczęście istnieje też druga droga: przy odpowiednio wysokiej dawce doustnej około 1–2% witaminy przenika do krwi biernie, niezależnie od czynnika wewnętrznego [1]. To ważna wskazówka, do której wrócimy przy uzupełnianiu niedoboru — bo oznacza, że odpowiednio dobrany preparat doustny, taki jak Vitaminum B12 Energy Mma, może działać nawet wtedy, gdy naturalne wchłanianie szwankuje. 

Co najczęściej zaburza przyswajanie witaminy B12?

• Choroby żołądka – przy zanikowym lub autoimmunologicznym zapaleniu żołądka organizm produkuje mniej kwasu i czynnika wewnętrznego, przez co B12 nie zostaje wchłonięta. Zaawansowana postać prowadzi do niedokrwistości złośliwej (anemii Addisona-Biermera) [3][4].
• Choroby jelit – celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna czy przewlekła choroba zapalna jelit zaburzają pracę jelita cienkiego, w którym wchłania się B12 [1].
• Przebyte operacje – usunięcie żołądka, resekcja końcowego odcinka jelita cienkiego, a także coraz częstsze operacje bariatryczne (np. bypass żołądkowy) usuwają miejsce produkcji czynnika wewnętrznego lub wchłaniania witaminy. Po takich zabiegach kontrola i uzupełnianie B12 są konieczne [1].

Leki, które obniżają poziom witaminy B12

Wielu pacjentów nie wie, że codziennie przyjmowane leki mogą po cichu obniżać poziom B12 – zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu [5]. Największe znaczenie mają:

• Leki na zgagę i refluks – inhibitory pompy protonowej (np. omeprazol, pantoprazol) oraz leki typu famotydyna zmniejszają wydzielanie kwasu żołądkowego, który jest potrzebny do uwolnienia B12 z pokarmu. Przy długiej terapii zapasy witaminy mogą się stopniowo wyczerpywać [1].
• Metformina – podstawowy lek w cukrzycy typu 2, którego długotrwałe stosowanie może obniżać poziom B12 [1][5]. Osoby przyjmujące metforminę powinny okresowo kontrolować tę witaminę.

Wchłanianie B12 mogą upośledzać też m.in. kolchicyna, neomycyna, cholestyramina, niektóre leki przeciwpadaczkowe (np. karbamazepina) czy sole potasu, a także alkohol. Z kolei doustne środki antykoncepcyjne oraz leki przeciwpsychotyczne (takie jak olanzapina i rysperydon) mogą zmniejszać stężenie B12 w surowicy [1]. Ryzyko rośnie u osób przyjmujących kilka leków jednocześnie.

Dlaczego ryzyko niedoboru rośnie wraz z wiekiem?

Osoby starsze stanowią grupę szczególnie narażoną na niedobór witaminy B12. Dane wskazują, że problem ten dotyczy co najmniej 6% osób powyżej 60. roku życia, a u ponad 20% osób w tej grupie wiekowej stwierdza się stany graniczne (obniżone, ale jeszcze nie krytycznie niskie poziomy witaminy B12) [2].

Dlaczego tak się dzieje? Przyczyn jest kilka i często nakładają się one na siebie:

• Zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka – z wiekiem błona śluzowa żołądka ulega stopniowym zmianom zanikowym. Prowadzi to do zmniejszonej produkcji kwasu solnego i czynnika wewnętrznego IF, co utrudnia wchłanianie witaminy B12. W efekcie nawet przy prawidłowej diecie organizm coraz gorzej przyswaja witaminę B12 z pożywienia [2] [4].
• Wielolekowość – osoby starsze zazwyczaj przyjmują jednocześnie kilka leków. Inhibitory pompy protonowej, metformina czy leki zobojętniające sok żołądkowy, stosowane łącznie i długotrwale, mogą kumulować swój niekorzystny wpływ na poziom witaminy B12 [1].
• Współistniejące schorzenia – choroby przewodu pokarmowego, cukrzyca leczona metforminą czy choroby autoimmunologiczne, które częściej występują u osób starszych, dodatkowo zwiększają ryzyko niedoboru. [2] [1].
• Uboższa dieta – z wiekiem apetyt często maleje, a dieta staje się mniej urozmaicona. Zmniejszone spożycie mięsa, ryb i nabiału oznacza mniejszą podaż witaminy B12 z pożywienia.

Objawy takie jak problemy z pamięcią, osłabienie czy zaburzenia chodu bywają mylone z „normalnym starzeniem się”, choć w rzeczywistości mogą wynikać z niedoboru, który można łatwo uzupełnić lekiem bez recepty w wysokiej dawce np. Vitaminum B12 Energamma [1].

Jak sprawdzić poziom B12 i skutecznie uzupełnić niedobór?

Niedobór witaminy B12 nie zawsze daje wyraźne sygnały ostrzegawcze, rozwija się powoli. Pierwsze objawy mogą pojawić się dopiero po 3–5 latach [1]. Dlatego warto zachować czujność, jeśli: 

• jesteś na diecie roślinnej lub mocno ograniczasz produkty odzwierzęce,
• masz chorobę przewodu pokarmowego albo przeszłeś operację żołądka lub jelit (w tym bariatryczną),
• długotrwale przyjmujesz leki na zgagę, metforminę lub kilka leków naraz,
• jesteś po 60. roku życia i odczuwasz przewlekłe zmęczenie, mrowienie kończyn czy problemy z pamięcią [1].

Sygnałami, które powinny skłonić do konsultacji z lekarzem, mogą być: utrzymujące się zmęczenie i osłabienie, mrowienie lub drętwienie kończyn, problemy z pamięcią i koncentracją, bladość skóry czy niepewny chód [1]. W takich sytuacjach warto poprosić lekarza o oznaczenie poziomu witaminy B12 we krwi. Dobra wiadomość jest taka, że potwierdzony niedobór zwykle łatwo uzupełnić, i to drogą doustną, nawet u osób z zaburzeniami wchłaniania.

Kluczem jest odpowiednio wysoka dawka. Przykładem jest Vitaminum B12 Energamma — lek dostępny bez recepty, zawierający 1000 mikrogramów cyjanokobalaminy w jednej tabletce [1]. Tak wysoka dawka działa nawet przy upośledzonej funkcji czynnika wewnętrznego, ponieważ około 1–2% witaminy przenika wtedy do krwi na drodze biernej dyfuzji, niezależnie od tego mechanizmu [1]. Schemat przyjmowania jest prosty — 1 tabletka dziennie, najlepiej rano, przed śniadaniem [1]. O doborze dawki i czasie kuracji najlepiej zdecydować wspólnie z lekarzem lub farmaceutą, który ustali przyczynę niedoboru i odpowiednie postępowanie.

Vitaminum B12 Energammatabletki drażowane, 1000 µg

Lek dostępny bez recepty

O leku

• lek wydawany bez recepty
• zawiera 1000 mikrogramów cyjanokobalaminy (witaminy B12) w 1 tabletce drażowanej;
• stosowany w leczeniu oraz leczeniu podtrzymującym niedoboru witaminy B12;
• wskazany w niedokrwistości złośliwej, zaburzeniach wchłaniania witaminy B12, po resekcji żołądka, resekcji jelita krętego, po zabiegach bariatrycznych oraz przy długotrwałym stosowaniu leków mogących upośledzać wchłanianie witaminy B12;
• może być stosowany także w niedoborze wynikającym ze zmniejszonej podaży witaminy B12 w diecie, np. u osób stosujących dietę wegetariańską;
  przeznaczony dla dorosłych;
• zalecana dawka dobowa wynosi 1 tabletka;
• tabletki należy połykać w całości, popijając odpowiednią ilością wody, najlepiej rano na czczo;
• w ciężkich przypadkach niedoboru, zwłaszcza z objawami hematologicznymi lub neurologicznymi, leczenie należy rozpocząć od podania pozajelitowego;
  dostępny w opakowaniach po 25 tabletek.

Wskazania

Wskazaniem do stosowania preparatu jest anemia z niedoboru witamin oraz niedokrwistość z niedoboru witaminy b12.

Dawkowanie

Zalecana dawka dobowa cyjanokobalaminy wynosi 1000 mikrogramów (1 tabletka produktu
leczniczego Vitaminum B12 Energamma).

To jest lek. Dla bezpieczeństwa stosuj go zgodnie z ulotką dołączoną do opakowania. Nie przekraczaj maksymalnej dawki leku. W przypadku wątpliwości skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Podsumowanie

Niedobór witaminy B12 to problem, który może dotyczyć znacznie szerszej grupy osób niż tylko wegan i wegetarian. Choroby żołądka i jelit, przebyte operacje, długotrwałe stosowanie leków takich jak inhibitory pompy protonowej czy metformina, a także sam wiek to realne czynniki ryzyka, o których łatwo zapomnieć. Wczesne rozpoznanie problemu i konsultacja z lekarzem pozwalają uniknąć poważnych konsekwencji zdrowotnych, a w przypadku potwierdzonego niedoboru skutecznym i wygodnym rozwiązaniem, działającym nawet przy zaburzonym wchłanianiu, jest uzupełnianie witaminy w wysokiej dawce doustnej, na przykład za pomocą Vitaminum B12 Energamma, po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą [1].