Wyciąg z akacji katechu

Czym jest wyciąg z akacji katechu i skąd pochodzi?

Wyciąg z akacji katechu to zagęszczony ekstrakt pozyskiwany głównie z twardziny drzewa Acacia catechu (L.f.) Willd., należącego do rodziny bobowatych (Fabaceae). Drzewo to znane jest pod wieloma nazwami – w Indiach mówi się na nie khair, katha lub khadira, a sam ekstrakt bywa nazywany czarnym katechu⁵. Tradycja jego stosowania w medycynie ajurwedyjskiej i unani sięga ponad 2500 lat – używano go przy problemach ze skórą, jamą ustną, układem pokarmowym i oddechowym⁵.

Surowcem do produkcji ekstraktu są przede wszystkim twarde, ciemnobrązowe drewno sercowe, a niekiedy także kora, liście i nasiona. Każda część rośliny zawiera nieco inne zestawy związków aktywnych, dlatego właściwości gotowego preparatu zależą od tego, z jakiej części drzewa pochodzi¹.

Jakie substancje czynne zawiera ekstrakt z akacji katechu?

Twardzina akacji katechu jest wyjątkowo bogata w flawonoidy z grupy flawan-3-oli: katechinę, epikatechinę, epigallokatechinę i epikatechinę galusanową. Zawartość katechiny w twardzinie wynosi około 3,3% (w/w), a standaryzowane ekstrakty handlowe mogą zawierać od 10 do nawet 40% katechin oznaczanych metodą HPLC¹⁹. Obok flawan-3-oli obecne są taxifolin (dihydrokwercetyna), kwercetyna, rutyna i izoramnetyna – flawonoidy o potwierdzonym działaniu przeciwutleniającym i przeciwzapalnym¹⁰.

Drugą ważną grupą składników są garbniki – w tym kwas katechutaninowy i floroglucynol – nadające ekstraktowi charakterystyczne cierpkie właściwości. Wśród kwasów fenolowych wyróżnia się kwas protokatechowy i kwas galowy, a w liściach i korze dodatkowo obecne są witaminy z grupy B, kwas askorbinowy i karotenoidy²¹¹.

Jakie działanie wykazuje wyciąg z akacji katechu w badaniach?

Większość dostępnych danych pochodzi z badań laboratoryjnych (in vitro) i modeli zwierzęcych. Nie należy ich bezpośrednio przekładać na efekty u człowieka, jednak wskazują one kierunki dalszych badań klinicznych.

Działanie przeciwzapalne. W badaniach przedklinicznych ekstrakt hamuje enzymy cyklooksygenazy (COX) i 5-lipoksygenazy (5-LOX) – te same szlaki, które blokują niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ). Mechanizm ten wykazano m.in. dla kombinacji ekstraktu akacji katechu z ekstraktem tarczycy bajkalskiej¹³¹⁴. W modelu obrzęku łapy wywołanego karageniną ekstrakt zmniejszał migrację leukocytów i nasilenie obrzęku w sposób porównywalny do standardowych NLPZ¹⁵.

Działanie przeciwutleniające. W testach DPPH (metoda pomiaru zdolności wymiatania wolnych rodników) ekstrakty z twardziny, liści i kory wykazywały znaczną aktywność antyoksydacyjną, którą przypisuje się przede wszystkim katechinom i rutynie. Aktywność ta była porównywalna ze standardowym kwasem askorbinowym in vitro⁴.

Działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybiczne. W badaniach in vitro ekstrakt wykazywał aktywność wobec bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych, w tym Salmonella typhi, Bacillus subtilis, Pseudomonas aeruginosa i Escherichia coli. Etanolowy ekstrakt twardziny w dawkach 25–500 µg/dysk hamował wzrost grzybów Candida albicans, Aspergillus fumigatus i A. niger – w niektórych przypadkach porównywalnie do amfoterycyny B³.

Działanie na poziom cukru we krwi. W modelach zwierzęcych (szczury z cukrzycą aloksanową) ekstrakt octanowy w dawce 500 mg/kg/dobę przez 7 dni istotnie obniżał stężenie glukozy we krwi. Zaobserwowano też regenerację komórek beta trzustki. Związki takie jak mirycetyna, kwercetyna i galusan katechiny hamują transportery glukozy stymulowane insuliną¹⁶. Są to jednak dane przedkliniczne – nie potwierdzono tych efektów w dużych badaniach z udziałem ludzi.

Hepatoprotekcja. W modelach hepatotoksyczności wywołanej czterochlorkiem węgla (CCl₄) ekstrakt octanowy normalizował poziom enzymów wątrobowych (AST, ALT, ALP), zmniejszał peroksydację lipidów i przywracał aktywność endogennych enzymów antyoksydacyjnych¹⁷. Wyniki te dotyczą modeli zwierzęcych.

Działanie ściągające i przeciwbiegunkowe. Garbniki zawarte w ekstrakcie kurczą błonę śluzową jelit i zmniejszają wydzielanie płynów, co w modelach zwierzęcych przekładało się na ograniczenie motoryki jelitowej i biegunki¹⁸. Ta właściwość jest spójna z wielowiekowym tradycyjnym zastosowaniem wyciągu w leczeniu biegunek i czerwonki¹⁹.

W jakich formach stosuje się wyciąg z akacji katechu?

W tradycyjnej medycynie ajurwedyjskiej wyciąg z akacji katechu był stosowany jako proszek (churna) w dawce 1–3 g dwa razy dziennie, wywar (kashayam) przygotowywany z 10–20 g wiórów twardziny gotowanych do uzyskania 100–200 ml naparu, a także w postaci tabletek (500 mg) i płynnych preparatów do płukania jamy ustnej²². Zewnętrznie stosowano pasty na rany, owrzodzenia i zmiany skórne.

Współcześnie wyciąg z akacji katechu można spotkać przede wszystkim w suplementach diety (kapsułki, tabletki, proszki), preparatach do pielęgnacji jamy ustnej (płyny do płukania, pasty do zębów) oraz jako składnik dermokosmetyków o działaniu ściągającym. Standardyzowane ekstrakty handlowe zawierają zazwyczaj od 10 do 40% katechin oznaczanych metodą HPLC⁹²³.

Interakcje z lekami – na co uważać?

Wyciąg z akacji katechu może obniżać ciśnienie krwi. Jeśli przyjmujesz leki hipotensyjne – np. kaptopril, enalapril, losartan, walsartan, diltiazem, amlodypinę, hydrochlorotiazyd czy furosemid – łączne stosowanie może spowodować nadmierne obniżenie ciśnienia²⁴²⁵.

Ekstrakt może wpływać na aktywność enzymu wątrobowego CYP2C19, zmieniając metabolizm leków rozkładanych tą drogą²⁶. Badania na królikach wykazały też spowolnienie metabolizmu teofiliny – leku stosowanego w astmie i przewlekłej obturacyjnej chorobie płuc (POChP) – co może nasilać jej działania niepożądane²⁷. Garbniki obecne w ekstrakcie mogą ponadto wiązać się z antybiotykami i zmniejszać ich wchłanianie – jeśli stosujesz antybiotyki, zachowaj co najmniej 2-godzinny odstęp²⁸.

Ze względu na modulujące działanie na układ immunologiczny ekstrakt może interferować z lekami immunosupresyjnymi stosowanymi np. po przeszczepach narządów⁷.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Przed zastosowaniem wyciągu z akacji katechu skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• przyjmujesz leki obniżające ciśnienie krwi, teofilinę, leki immunosupresyjne lub antybiotyki⁶⁷²⁷;
• masz zaplanowaną operację – ze względu na potencjalny efekt hipotensyjny odstawienie ekstraktu zaleca się co najmniej 2 tygodnie przed zabiegiem⁶;
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak wystarczających danych o bezpieczeństwie; tradycja ajurwedyjska odradza wysokie dawki w ciąży²²;
• masz chorobę wątroby lub nerek – długotrwałe stosowanie wysokich dawek może przyczyniać się do odkładania szczawianów i garbników⁸;
• masz przewlekłe zaparcia – działanie ściągające garbników może nasilać ten problem²⁸.

Przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem, jeśli pojawią się: silny ból brzucha, żółtaczka (zażółcenie skóry lub białek oczu), obrzęki, nagłe spadki ciśnienia krwi lub reakcja alergiczna (wysypka, świąd, trudności z oddychaniem)²⁹.

Wyciąg z akacji katechu ma długą historię stosowania i interesujący profil fitochemiczny. Jeśli rozważasz jego użycie, wybieraj preparaty ze standaryzowaną zawartością katechin, stosuj zgodnie z zaleceniami producenta i nie zastępuj nim leków przepisanych przez lekarza. Przy jakichkolwiek wątpliwościach – zapytaj farmaceuty.