Menu

Surowce roślinne

Wiciokrzew

Wiciokrzew – a dokładniej wyciąg z kwiatów wiciokrzewu japońskiego (Lonicera japonica) – to jeden z najdłużej stosowanych surowców w tradycyjnej medycynie chińskiej, gdzie znany jest pod nazwą Jin Yin Hua. Zidentyfikowano w nim ponad 140 związków aktywnych: kwas chlorogenowy, luteolinę, kwercetynę, kemferol, glikozydy iridoidowe, saponiny triterpenoidowe i olejki eteryczne. Badania laboratoryjne i przedkliniczne wskazują na działanie przeciwbakteryjne (m.in. wobec MRSA, Staphylococcus aureus, E. coli), przeciwwirusowe (m.in. wobec wirusa grypy A i RSV), przeciwzapalne oraz antyoksydacyjne. Dostępny jest w postaci herbat, nalewek, kapsułek i standaryzowanych wyciągów. Przed stosowaniem warto skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą, szczególnie przy przyjmowaniu leków przeciwzakrzepowych.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie związki aktywne zawiera wiciokrzew i za co odpowiadają?
Na jakie dolegliwości tradycyjnie i współcześnie stosuje się wyciąg z kwiatów wiciokrzewu?
W jakich postaciach wiciokrzew jest dostępny i jakie dawki podają źródła?
Czy wiciokrzew wchodzi w interakcje z lekami i kto powinien zachować ostrożność?
Kiedy koniecznie skonsultować się z lekarzem przed sięgnięciem po preparaty z wiciokrzewem?

Czym jest wiciokrzew i dlaczego interesuje się nim współczesna fitoterapia?

Wiciokrzew japoński (Lonicera japonica) to pnącze z rodziny przewiertniowatych, którego suszone pąki kwiatowe i kwiaty – znane w tradycyjnej medycynie chińskiej pod nazwą Jin Yin Hua – były stosowane leczniczo przez ponad 3000 lat¹. Wyciąg z kwiatów wiciokrzewu japońskiego to najbardziej zbadana forma tego surowca. W ziołolecznictwie korzysta się przede wszystkim z kwiatów, choć liście i łodygi również zawierają substancje aktywne⁸. Zainteresowanie współczesnej farmakognozji tym surowcem wynika z bogactwa jego składu – zidentyfikowano w nim ponad 140 związków chemicznych¹.

Rodzaj Lonicera obejmuje ponad 180 gatunków. W medycynie tradycyjnej udokumentowano zastosowanie ponad 20 z nich⁹. Poza wiciokrzewem japońskim badaniami objęto m.in. Lonicera caerulea (wiciokrzew kamczacki) – ceniony ze względu na jadalne, ciemnoniebieskie owoce bogate w antocyjany. Każdy gatunek różni się profilem fitochemicznym, dlatego nie należy utożsamiać właściwości wyciągów z kwiatów z właściwościami owoców czy preparatów z innych gatunków.

Jakie substancje aktywne zawiera wyciąg z kwiatów wiciokrzewu?

Najważniejszą grupą związków w kwiatach wiciokrzewu japońskiego są kwasy fenolowe – na czele z kwasem chlorogenowym i kwasem izochlorogenowym (3,5-dichinolilochina). To właśnie one odpowiadają za znaczną część aktywności przeciwbakteryjnej, antywirusowej i antyoksydacyjnej surowca¹⁰. Drugą istotną grupę tworzą flawonoidy – luteolina, kwercetyna, kemferol i luteolosyd – wykazujące działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne¹¹. Łącznie wyizolowano około 30 flawonoidów¹².

Kolejne grupy związków to saponiny triterpenoidowe (m.in. loniceroside C, D i E) o działaniu przeciwzapalnym¹³, glikozydy iridoidowe (m.in. kwas loganowy, sekoxyloganin) powiązane z aktywnością antywirusową i hepatoprotekcyjną¹⁴, a także olejki eteryczne zawierające m.in. linalool – związek o silnym działaniu antybakteryjnym¹². Poniższa tabela zbiera kluczowe składniki i przypisywane im działania.

Związek aktywny	Grupa chemiczna	Działanie (dane przedkliniczne)
Kwas chlorogenowy	Kwas fenolowy	Przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe, antyoksydacyjne, hipoglikemiczne, hipotensyjne
Luteolina	Flawon	Przeciwzapalne (↓IL-8, ↓TNF-α), przeciwbakteryjne, antywirusowe
Kwercetyna, kemferol	Flawonole	Antyoksydacyjne, przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe
Loniceroside C	Saponina triterpenoidowa	Przeciwzapalne (in vivo)
Linalool	Olejek eteryczny (monoterpen)	Silne działanie antybakteryjne (S. aureus, E. coli, Candida)
Glikozydy iridoidowe	Terpenoidy	Antywirusowe, hepatoprotekcyjne

Ważne – poziom dowodów: Większość opisanych działań wiciokrzewu pochodzi z badań laboratoryjnych (in vitro) i doświadczeń na zwierzętach. Wyniki tych badań są obiecujące, ale nie oznaczają automatycznie, że takie same efekty wystąpią u człowieka po zastosowaniu dostępnych preparatów. Klinicznych badań z randomizacją przeprowadzonych wyłącznie z wiciokrzewem jest niewiele. Tam, gdzie stosowano go w skojarzeniu z innymi ziołami, trudno ocenić jego indywidualny wkład w obserwowany efekt.

Na co stosuje się wiciokrzew – tradycja i dane naukowe

Tradycyjna medycyna chińska od wieków klasyfikuje wiciokrzew jako zioło „chłodzące i oczyszczające z gorąca”. Stosowano go przy gorączce, zakażeniach górnych dróg oddechowych, bólach gardła, czyrakach, zapaleniu jelit i dyzenteri¹⁵. Preparaty na bazie wiciokrzewu wchodzą w skład wielu klasycznych formuł TCM, m.in. do leczenia zapalenia płuc, ostrego zapalenia migdałków i przewlekłego zapalenia jelit¹⁶.

Współczesne badania laboratoryjne potwierdzają aktywność przeciwbakteryjną wyciągów wobec licznych patogenów: Staphylococcus aureus (w tym MRSA), Escherichia coli, hemolitycznego Streptococcus, Vibrio cholerae, Pseudomonas aeruginosa i prątka gruźlicy². W badaniach in vitro i na zwierzętach wykazano też aktywność antywirusową wobec wirusa grypy A, RSV, HSV, HIV i koronawirusa SARS². Szczególnie interesujące jest odkrycie mikroRNA MIR2911 – cząsteczki kodowanej przez wiciokrzew, która w badaniach laboratoryjnych hamowała replikację wielu szczepów wirusa grypy poprzez blokowanie genów PB2 i NS1¹⁷. To wstępne dane wymagające dalszych badań klinicznych.

Działanie przeciwzapalne wiciokrzewu wiąże się z hamowaniem prozapalnych cytokin – w badaniach na zwierzętach efekt był porównywalny z deksametazonem³. Luteolina hamuje wydzielanie IL-8 indukowane przez TNF-α w komórkach nabłonka jelita grubego, a polimery polifenolowe z L. japonica ograniczają aktywację płytek krwi i chronią komórki śródbłonka naczyń¹⁸¹⁹. Wstępne dane z badań przedklinicznych sugerują też działanie hipoglikemiczne, hepatoprotekcyjne i przeciwlipidowe – jednak dowody kliniczne u ludzi są tu szczególnie skąpe²⁰.

Wiciokrzew w pielęgnacji skóry i stosowaniu zewnętrznym

Wyciąg z kwiatów wiciokrzewu japońskiego jest składnikiem kremów, toników i preparatów do skóry skłonnej do trądziku i stanów zapalnych. Zawarte w nim kwas chlorogenowy i flawonoidy hamują prozapalne cytokiny, a właściwości ściągające saponin pomagają wyrównać cerę²¹. W tradycji ziołowej napar z kwiatów stosowano zewnętrznie jako okłady na wysypki, rany, ukąszenia owadów i podrażnienia skóry²². Osoby z wrażliwą skórą powinny przed szerszym użyciem wykonać próbę tolerancji na małym fragmencie skóry⁷.

Dostępne formy i orientacyjne dawki

Wyciąg z kwiatów wiciokrzewu dostępny jest w kilku postaciach. Każda różni się stężeniem składników aktywnych i sposobem użycia.

Napar (herbata): 2–3 filiżanki dziennie; można stosować też jako płukankę do gardła lub do przemywania skóry⁴²³.
Standaryzowany wyciąg (kapsułki/tabletki): 500–1000 mg dziennie według danych zielarskich – brak oficjalnych wytycznych klinicznych⁴.
Nalewka: 10–30 kropli dwa razy dziennie, rozcieńczonych w wodzie lub stosowanych miejscowo⁴.
Maść/okład: do stosowania zewnętrznego na stany zapalne skóry, ukąszenia, wysypki.

Należy podkreślić, że nie istnieją oficjalnie zatwierdzone dawki kliniczne dla wiciokrzewu. Podane wartości pochodzą z tradycji zielarskiej i opracowań herbalistów, a nie z wytycznych towarzystw naukowych. Zawsze stosuj się do zaleceń producenta konkretnego preparatu i skonsultuj dawkę z farmaceutą lub lekarzem.

Uwaga na gatunki i części rośliny: Nie wszystkie gatunki wiciokrzewu są bezpieczne. Owoce wielu gatunków (m.in. Lonicera morrowii, L. tartarica) mają właściwości wymiotne i przeczyszczające, a niektóre są toksyczne po spożyciu. Do celów leczniczych i jako suplementy stosuje się wyłącznie wyciągi z kwiatów lub kwiatostanów odpowiednich gatunków, przede wszystkim L. japonica. Nie zbieraj i nie spożywaj owoców wiciokrzewu z przydomowych ogrodów bez pewności co do gatunku⁷²⁴.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Wiciokrzew może spowalniać krzepnięcie krwi. Jeśli przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe – takie jak warfaryna, heparyna, klopidogrel, kwas acetylosalicylowy, diklofenak czy ibuprofen – skonsultuj się z lekarzem przed sięgnięciem po preparaty z wiciokrzewem, ponieważ łączne stosowanie może zwiększać ryzyko krwawień i siniaków⁶. Przed planowaną operacją odstawiaj wiciokrzew co najmniej 2 tygodnie wcześniej²⁵.

Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

jesteś w ciąży lub karmisz piersią – bezpieczeństwo stosowania nie zostało ustalone⁷²⁶;
masz choroby wątroby lub przyjmujesz leki metabolizowane przez wątrobę – opisano potencjalne interakcje z warfaryną w kontekście preparatów złożonych zawierających wiciokrzew²⁷;
zauważysz wysypkę, pokrzywkę lub inne objawy alergiczne po kontakcie skórnym lub spożyciu preparatu – skóra może reagować u osób uczulonych²⁶;
po spożyciu większych ilości wystąpią nudności, wymioty lub biegunka – nadmierne spożycie może wywołać efekt przeczyszczający i odwodnienie²⁸;
stosujesz leki immunosupresyjne lub leki wpływające na metabolizm wątrobowy – ostrożność jest wskazana ze względu na potencjalne interakcje²⁹.

Wiciokrzew to surowiec o długiej historii stosowania i obiecującym profilu fitochemicznym. Jeśli chcesz go włączyć do codziennej diety lub profilaktyki, wybierz preparat z wyciągiem z kwiatów wiciokrzewu japońskiego od sprawdzonego producenta, sprawdź skład pod kątem standaryzacji, nie przekraczaj zalecanych przez producenta dawek i poinformuj lekarza prowadzącego o wszystkich suplementach, które przyjmujesz.

Pytania i odpowiedzi

Czy wiciokrzew pomaga na przeziębienie i grypę?

Badania laboratoryjne i na zwierzętach wykazały aktywność wyciągów z wiciokrzewu japońskiego wobec wirusa grypy A i RSV; odkryto też mikroRNA MIR2911, które w warunkach laboratoryjnych hamowało replikację wielu szczepów grypy¹⁷. Dane kliniczne u ludzi są jednak ograniczone – jedno badanie pokazało skrócenie objawów zapalenia oskrzelików u dzieci przy podaniu dożylnej mieszaniny ziołowej zawierającej wiciokrzew, ale nie samego wiciokrzewu³⁰. Nie należy traktować wiciokrzewu jako zamiennika leczenia zaleconego przez lekarza.

Jakie związki aktywne odpowiadają za działanie wyciągu z kwiatów wiciokrzewu?

Najważniejsze to kwas chlorogenowy i kwas izochlorogenowy (działanie przeciwbakteryjne, antywirusowe, antyoksydacyjne), luteolina i kwercetyna (przeciwzapalne, antyoksydacyjne), saponiny triterpenoidowe (loniceroside C – przeciwzapalne) oraz glikozydy iridoidowe i olejki eteryczne z linalolem¹¹². Łącznie zidentyfikowano ponad 140 związków¹.

Czy wiciokrzew wchodzi w interakcje z lekami?

Tak – wiciokrzew może spowalniać krzepnięcie krwi, co zwiększa ryzyko krwawień przy jednoczesnym stosowaniu leków przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych (warfaryna, heparyna, klopidogrel, kwas acetylosalicylowy, ibuprofen i inne)⁶. Opisano też przypadek krwawienia związanego z warfaryną u osoby stosującej preparat złożony zawierający wiciokrzew²⁷. Poinformuj lekarza lub farmaceutę o stosowaniu wiciokrzewu.

Czy wiciokrzew jest bezpieczny w ciąży?

Nie ustalono bezpieczeństwa stosowania wiciokrzewu w ciąży i podczas karmienia piersią – brakuje odpowiednich badań klinicznych²⁶. Kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny skonsultować się z lekarzem przed użyciem jakichkolwiek preparatów zawierających wiciokrzew⁷.

Jakie dawki wiciokrzewu stosuje się w ziołolecznictwie?

Dane zielarskie wskazują na 500–1000 mg standaryzowanego wyciągu dziennie, 2–3 filiżanki naparu dziennie lub 10–30 kropli nalewki dwa razy dziennie⁴. Nie istnieją oficjalne kliniczne wytyczne dotyczące dawkowania – zawsze stosuj się do zaleceń producenta i skonsultuj dawkę z farmaceutą.

Czy owoce wiciokrzewu są jadalne i mają te same właściwości co kwiaty?

Owoce różnych gatunków wiciokrzewu różnią się znacznie składem i bezpieczeństwem. Owoce wiciokrzewu kamczackiego (L. caerulea) są jadalne i bogate w antocyjany (głównie cyjanidyno-3-glukozyd), witaminę C i polifenole³¹. Natomiast owoce wielu innych gatunków mają właściwości wymiotne i przeczyszczające lub są toksyczne²⁴. Profil fitochemiczny owoców różni się od profilu kwiatów – nie należy utożsamiać ich właściwości.

Czy wiciokrzew można stosować zewnętrznie na skórę?

Tak – wyciąg z kwiatów wiciokrzewu stosowany jest zewnętrznie na stany zapalne skóry, wysypki, trądzik, ukąszenia owadów i podrażnienia; wchodzi też w skład dermokosmetyków²¹²². Osoby z wrażliwą skórą powinny przed szerszym użyciem wykonać próbę tolerancji, ponieważ kontakt skórny może wywołać wysypkę u osób uczulonych²⁶.

Jak długo można bezpiecznie stosować wiciokrzew?

Dostępne dane wskazują, że dożylna mieszanina zawierająca wiciokrzew była bezpiecznie stosowana u dzieci przez do 7 dni²⁶. Dla preparatów doustnych nie ustalono bezpiecznego okresu stosowania w badaniach klinicznych. Ostre testy toksyczności na zwierzętach wykazały LD50 powyżej 15 g/kg masy ciała, co wskazuje na niską toksyczność ostrą²⁷. Przy wątpliwościach co do długości kuracji skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Czy wiciokrzew ma działanie antyoksydacyjne?

Tak – kwiaty i owoce wiciokrzewu wykazują silną aktywność antyoksydacyjną potwierdzoną m.in. testami ABTS i ORAC³². Odpowiadają za nią przede wszystkim kwas chlorogenowy, luteolina, kwercetyna, kemferol oraz antocyjany w owocach³³. Wyniki te pochodzą jednak głównie z badań laboratoryjnych.

Czy wiciokrzew ma działanie antybakteryjne wobec MRSA?

W badaniach laboratoryjnych wykazano, że flawonoidy z wiciokrzewu japońskiego mają silne działanie wobec MRSA (gronkowca opornego na metycylinę), a wodne wyciągi były skuteczniejsze niż gotowane odwary². Są to dane in vitro – nie należy stosować wiciokrzewu zamiast antybiotykoterapii w poważnych zakażeniach bakteryjnych.

Jakie działania niepożądane może wywołać wiciokrzew?

Przy nadmiernym spożyciu wiciokrzew może działać przeczyszczająco i prowadzić do odwodnienia²⁸. Kontakt skórny może wywołać wysypkę u osób uczulonych²⁶. Opisano też przypadki nudności i wymiotów przy dużych dawkach²⁹. Stosuj wiciokrzew w umiarkowanych ilościach.

Czy wiciokrzew stosuje się w tradycyjnej medycynie europejskiej?

Tak – w europejskich tradycjach ziołowych (m.in. u Gerarda, Culpeppera i Wallera) wiciokrzew stosowano jako środek moczopędny, napotny, wykrztuśny i przeciwskurczowy; kwiatowy odwar polecano w astmie nerwowej, chorobach płuc i śledziony, a liście jako płukankę przy zapaleniu migdałków³⁴. W średniowiecznej Europie miał jednak znaczenie drugorzędne w porównaniu z jego pozycją w medycynie azjatyckiej³⁵.

Czy wiciokrzew można łączyć z innymi ziołami?

W tradycji TCM wiciokrzew często łączy się z forsycją (Lian Qiao) i lukrecją w klasycznych formułach przeciwgorączkowych i przeciwinfekcyjnych³⁶. Połączenie z melisą jest stosowane w preparatach na przeziębienie i infekcje wirusowe³⁷. Każde połączenie ziołowe może jednak potęgować interakcje z lekami – skonsultuj się z farmaceutą przed stworzeniem własnej mieszanki.

Wiciokrzew w historii – od Tang Bencao do odkrycia MIR2911

Pierwsze udokumentowane zastosowanie lecznicze wiciokrzewu pochodzi z chińskiego zielnika Tang Bencao z 659 roku n.e., gdzie opisano jego właściwości chłodzące przy ukąszeniach węży³⁸. Przez kolejne stulecia stał się jednym z filarów tradycyjnej medycyny chińskiej – do dziś jest wpisany do Farmakopei Chińskiej¹⁶. Przełomem dla nauki był rok 2014, kiedy chińscy badacze z Nanjing University odkryli w kwiatach wiciokrzewu mikroRNA MIR2911 – niezwykłą cząsteczkę zdolną do bezpośredniego hamowania replikacji wirusów grypy poprzez blokowanie genów PB2 i NS1, co opisano jako „wirusologiczną penicylinę”¹⁷. To odkrycie otworzyło nowy kierunek badań nad roślinnymi mikroRNA jako potencjalnymi środkami antywirusowymi.

Wiciokrzew kamczacki – jagody bogate w antocyjany

Owoce wiciokrzewu kamczackiego (Lonicera caerulea), zwane haskap lub honeyberry, zyskują popularność w Polsce jako tzw. superowoc. Zawierają do 187 mg witaminy C na 100 g świeżych owoców oraz wyjątkowo wysokie stężenia antocyjanów – głównie cyjanidyno-3-glukozydu, który stanowi 79–92% wszystkich antocyjanów³⁹. W jednym badaniu zidentyfikowano łącznie 38 związków polifenolowych, w tym 8 kwasów fenolowych, 8 antocyjanów, 12 flawonoli i 5 flawonów⁴⁰. Skład owoców różni się znacząco w zależności od odmiany i warunków uprawy – odmiany wczesne, takie jak Amphora, wyróżniają się najwyższą zawartością antocyjanów i witaminy C⁴¹. Profil fitochemiczny owoców różni się od profilu kwiatów – nie należy mylić właściwości tych dwóch części rośliny.

Wiciokrzew a skóra – zastosowania zewnętrzne i kosmetyczne

Wyciąg z kwiatów wiciokrzewu japońskiego jest coraz częściej stosowany w dermokosmetykach – tonikach, kremach do cery trądzikowej i preparatach łagodzących stany zapalne skóry. Jego działanie opiera się na zdolności kwasu chlorogenowego i flawonoidów do hamowania prozapalnych cytokin oraz na właściwościach ściągających i antyseptycznych saponin²¹. Tradycyjnie napar z kwiatów stosowano jako okłady na wysypki, ukąszenia owadów i rany, a współcześnie w badaniach laboratoryjnych wykazano aktywność polisacharydu z L. japonica wobec atopowego zapalenia skóry poprzez aktywację szlaku Nrf2⁴². Osoby z wrażliwą skórą powinny przed szerszym użyciem przeprowadzić próbę tolerancji⁷.