Szczepionka przeciw gruźlicy (BCG) liofilizowana – przeciwwskazania

Czym jest szczepionka przeciw gruźlicy (BCG) liofilizowana?

Szczepionka przeciw gruźlicy (BCG) liofilizowana należy do grupy szczepionek żywych, atenuowanych, czyli zawiera osłabione, ale żywe prątki Bacillus Calmette-Guérin¹². Jej głównym celem jest ochrona przed gruźlicą, zwłaszcza u najmłodszych dzieci, zgodnie z oficjalnymi zaleceniami zdrowotnymi³⁴. Jak każda szczepionka, również BCG nie jest przeznaczona dla wszystkich – w pewnych przypadkach jej podanie jest bezwzględnie przeciwwskazane, w innych – dopuszczalne tylko po szczegółowej ocenie lekarskiej. Są także sytuacje wymagające zachowania szczególnej ostrożności podczas podawania szczepionki.

Przeciwwskazania bezwzględne – kiedy szczepionka BCG nie powinna być stosowana?

• Nadwrażliwość na składniki szczepionki – osoby uczulone na którykolwiek składnik szczepionki nie powinny jej otrzymywać, ponieważ może dojść do ciężkich reakcji alergicznych⁵⁶.
• Noworodki o masie ciała poniżej 2000 g – podanie szczepionki takim noworodkom wiąże się ze zwiększonym ryzykiem powikłań ze względu na niedojrzałość układu odpornościowego⁵.
• Zakażenie HIV lub podejrzenie zakażenia – zarówno potwierdzone, jak i podejrzewane zakażenie HIV, nawet bez objawów, jest przeciwwskazaniem, ponieważ szczepionka może wywołać ciężkie, uogólnione zakażenie⁵⁷.
• Pierwotne lub wtórne niedobory odporności – osoby z wrodzonymi lub nabytymi zaburzeniami odporności, w tym z niedoborem interferonu gamma czy zespołem Di George’a, są narażone na ryzyko ciężkich powikłań po szczepieniu⁵⁷.
• Leczenie immunosupresyjne i radioterapia – osoby przyjmujące leki osłabiające odporność (np. kortykosteroidy, przeciwciała przeciwko TNF-alfa) lub poddawane radioterapii, a także niemowlęta narażone na takie działanie w okresie życia płodowego lub karmienia piersią, nie powinny być szczepione ze względu na ryzyko uogólnionego zakażenia⁵⁶.
• Nowotwory układu krwiotwórczego i chłonnego – białaczka, chłoniak, ziarnica złośliwa i inne nowotwory układu siateczkowo-śródbłonkowego są przeciwwskazaniem z powodu upośledzonej odporności⁸⁷.
• Po przeszczepieniu komórek macierzystych lub narządu – pacjenci po transplantacjach mają osłabioną odporność, co zwiększa ryzyko ciężkich powikłań⁸.
• Ciężkie choroby, w tym ciężkie niedożywienie – w takich przypadkach podanie szczepionki może być niebezpieczne dla zdrowia⁸.
• Ciąża – szczepionka BCG nie powinna być stosowana u kobiet w ciąży ze względu na ryzyko dla płodu⁸.
• Przebyta gruźlica lub dodatni wynik próby tuberkulinowej (odczyn powyżej 5 mm) – szczepienie takich osób może prowadzić do ciężkiej reakcji miejscowej⁸⁹.
• Leczenie lekami przeciwgruźliczymi – szczepionka nie powinna być podawana równocześnie z lekami stosowanymi w leczeniu gruźlicy, ponieważ mogą one osłabić jej skuteczność⁷.

⁵⁶⁸⁷⁹

Przeciwwskazania względne – kiedy szczepionka może być podana tylko po ocenie ryzyka?

W niektórych przypadkach decyzja o podaniu szczepionki BCG wymaga indywidualnej oceny przez lekarza, a jej podanie może zostać odroczone do czasu poprawy stanu zdrowia:

• Ostre choroby przebiegające z gorączką – szczepienie należy przełożyć do czasu ustąpienia gorączki, aby uniknąć ryzyka powikłań i nieprawidłowej odpowiedzi immunologicznej⁸⁶.
• Uogólnione infekcje skóry – szczepienie należy odroczyć, aby nie doszło do rozprzestrzenienia zakażenia lub pogorszenia stanu skóry⁸⁶.
• Niestabilny stan kliniczny noworodka – szczepienie należy przeprowadzić dopiero po poprawie ogólnego stanu zdrowia dziecka⁸.
• Zaostrzenie choroby przewlekłej – podanie szczepionki powinno nastąpić po ustabilizowaniu się stanu zdrowia⁸.
• Nieznany stan odporności – u osób, u których nie wiadomo, czy mają prawidłową odporność, szczepienie należy odroczyć do czasu jej oceny⁷.

⁸⁶⁷

Zachowaj szczególną ostrożność – kiedy szczepionka wymaga szczególnego nadzoru?

Istnieją sytuacje, w których szczepionka nie jest przeciwwskazana, ale jej podanie wymaga ścisłego monitorowania i zachowania szczególnej ostrożności:

• Bardzo niedojrzałe wcześniaki (urodzone ≤ 28. tygodnia ciąży) – zaleca się monitorowanie czynności oddechowych przez 48-72 godziny po podaniu szczepionki ze względu na ryzyko bezdechu, zwłaszcza u dzieci z niedojrzałością układu oddechowego¹⁰¹¹.
• Ekspozycja na leki immunosupresyjne w życiu płodowym lub przez karmienie piersią – należy odroczyć szczepienie do czasu ustania wpływu tych leków na układ odpornościowy dziecka, a o terminie szczepienia decyduje lekarz¹⁰⁶.
• Ekspozycja na immunosupresyjne przeciwciała IgG1 (np. anty-TNF) w ciąży – u noworodków matek leczonych takimi lekami szczepienie powinno być odroczone do czasu decyzji lekarza¹⁰.
• Ekspozycja na leki immunosupresyjne przez matkę w trakcie karmienia piersią – należy odroczyć szczepienie, dopóki istnieje możliwość wpływu na układ odpornościowy dziecka⁶.
• Ekzema – nie jest przeciwwskazaniem, ale szczepionkę należy podać w miejsce wolne od zmian skórnych⁶.

¹⁰⁶¹¹

W przypadku szczególnej ostrożności, decyzję o ewentualnej zmianie dawki lub odroczeniu szczepienia podejmuje lekarz indywidualnie, w zależności od sytuacji klinicznej pacjenta. Nie ma w źródłach jednoznacznych wytycznych dotyczących konieczności dostosowywania dawki w tych przypadkach, jednak zawsze podkreślana jest potrzeba szczegółowego nadzoru i indywidualnego podejścia¹⁰⁹.

Podsumowanie: Szczepionka BCG – ważne przeciwwskazania i zasady bezpieczeństwa

Szczepionka przeciw gruźlicy (BCG) liofilizowana jest skutecznym narzędziem w profilaktyce gruźlicy, jednak jej podanie wymaga przestrzegania określonych przeciwwskazań i ścisłej oceny stanu zdrowia pacjenta. Najważniejsze przeciwwskazania to zaburzenia odporności, choroby nowotworowe układu krwiotwórczego, leczenie immunosupresyjne, ciężkie choroby ogólnoustrojowe oraz dodatni wynik próby tuberkulinowej. W niektórych przypadkach szczepienie należy odroczyć, np. w trakcie infekcji lub niestabilnego stanu zdrowia noworodka. Szczególna ostrożność zalecana jest u bardzo niedojrzałych wcześniaków i dzieci narażonych na działanie leków immunosupresyjnych w życiu płodowym. Prawidłowa kwalifikacja do szczepienia oraz ścisłe przestrzeganie zaleceń pozwala zminimalizować ryzyko powikłań i zapewnić bezpieczeństwo szczepionki.