Poziomka pospolita

Co zawiera poziomka pospolita – skład fitochemiczny owoców i liści

Poziomka pospolita (Fragaria vesca L.) to roślina wyjątkowo bogata w substancje biologicznie czynne, przy czym skład różni się w zależności od części rośliny. Owoce poziomki dzikiej zawierają 138–228 mg polifenoli w przeliczeniu na ekwiwalent kwasu galusowego na 100 g świeżej masy². Poziom antocyjanów sięga 25–54 mg/100 g, a witamina C dostarcza około 42–82 mg/100 g¹.

Dominującymi antocyjanami są pelargonidyno-3-glukozyd i cyjanidyno-3-glukozyd oraz ich pochodne malonylowane⁸. W grupie flawonoli wyróżniają się kwercetyna (2,7–4,7 mg/100 g) i jej glikozydy, a także kemferol z pochodnymi glukozydowymi i acylowanymi¹⁹. Kwas elagowy i elagitaniny (w tym agrimonina, sanguiina H-6, lambertianina) stanowią kolejną ważną grupę – elagitaniny zlokalizowane są głównie w nasionach, podczas gdy kwas elagowy i jego glikozydy obecne są w miąższu owocu¹⁰. Wśród flawan-3-oli obecne są katechina, epikatechina i proantocyjanidyny (oligomery B1, B3)¹¹.

Liście poziomki mają odmienny, pod wieloma względami bogatszy profil. Zawartość całkowitych polifenoli w etanolowych ekstraktach z łodyg sięga nawet 18,6 g/100 g suchej masy, a flawonoidów w liściach – 7,4 g/100 g suchej masy¹². Agrimonina, główny elagitanin liści, wykazuje najsilniejszą korelację z aktywnością antyoksydacyjną (R² = 0,87)³. Liście zawierają też taniny kondensowane (proantocyjanidyny), flawonoidy (kwercetyno-3-O-glukuronid, kemferol) i witaminę C¹³¹⁴. Wyciąg z liści poziomki dostępny jest w aptekach jako samodzielny surowiec lub składnik preparatów ziołowych.

Jak działa poziomka na organizm – mechanizmy działania

Aktywność biologiczna poziomki pospolitej wynika przede wszystkim z wysokiej zawartości polifenoli. Taniny zawarte w liściach działają ściągająco na błony śluzowe – wiążą białka powierzchniowe komórek nabłonkowych, zmniejszając przepuszczalność tkanek i hamując nadmierną sekrecję⁴. To właśnie tym mechanizmem tłumaczy się tradycyjne zastosowanie naparu z liści przy biegunkach i stanach zapalnych przewodu pokarmowego¹⁵.

Antocyjany i inne polifenole poziomki wykazują w badaniach laboratoryjnych aktywność antyoksydacyjną – pochłaniają wolne rodniki i ograniczają peroksydację lipidów¹⁶. Całkowita pojemność antyoksydacyjna (ORAC) owoców koreluje silnie z zawartością polifenoli ogółem (R² = 0,81) i antocyjanów (R² = 0,80)¹⁷. Kwas elagowy i elagitaniny wykazują w badaniach in vitro aktywność przeciwmutagenną i antyproliferacyjną wobec komórek nowotworowych – jednak wyniki te dotyczą warunków laboratoryjnych i nie należy ich przekładać na gwarantowane działanie u człowieka¹⁰¹⁸.

Badania in vitro wykazały też, że ekstrakt z liści poziomki może hamować wzrost bakterii, m.in. Enterobacter cloacae, a frakcja wzbogacona w elagitaniny wykazywała silne działanie wobec Helicobacter pylori (strefy zahamowania wzrostu ≥ 15 mm przy stężeniu 25 mg/ml)¹⁸¹⁹. Są to jednak wyniki badań laboratoryjnych, a nie klinicznych.

Tradycyjne zastosowania poziomki – owoce, liście i korzenie

Cała roślina była od stuleci stosowana w medycynie ludowej – w Europie, Azji i obu Amerykach. Najlepiej udokumentowane są zastosowania liści. Napar z suszonych liści poziomki działa ściągająco, moczopędnie i łagodnie oczyszczająco; tradycyjnie podawany przy biegunkach, czerwonce, wzdęciach, refluksie i nieżycie żołądka¹⁵²¹. Liście stosowano też jako płukankę przy zapaleniu dziąseł, owrzodzeniach jamy ustnej i bólach gardła²².

Owoce poziomki zawierają kwasy jabłkowy i cytrynowy, pektyny, cukry i błonnik – są łatwo strawne i historycznie zalecane w stanach gorączkowych, przy kamicy nerkowej i szkorbut (ze względu na wysoką zawartość witaminy C)²³. Linneusz jako pierwszy udokumentował skuteczność poziomki w leczeniu dnawego zapalenia stawów, a zawarte w owocach naturalne salicylany mogą tłumaczyć tradycyjne stosowanie przy reumatyzmie i dnie moczanowej²³²⁴.

Korzenie poziomki działają ściągająco i moczopędnie; tradycyjnie stosowane przy biegunce, osłabieniu jelit i dolegliwościach układu moczowego²⁵²⁶. Odwar z korzeni jest też tradycyjnie używany jako płukanka przy owrzodzeniach jamy ustnej²⁷.

Formy dostępne w aptece i dawkowanie

W aptekach i sklepach zielarskich dostępne są przede wszystkim suszony liść poziomki do sporządzania naparów oraz wyciąg z liści poziomki w formie kapsułek lub kropli. Owoce spożywane są głównie jako żywność. Korzenie stosowane są rzadziej, głównie w preparatach złożonych.

Dla naparu z liści tradycyjna dawka podawana w historycznych opracowaniach ziołowych to 1–2 łyżki stołowe suszonego surowca na filiżankę wody³³. Botanical-online podaje stosowanie 3–4 filiżanek naparu z liści dziennie przy dolegliwościach jelitowych (biegunka, wzdęcia, refleks)²¹. Należy jednak podkreślić, że nie ustalono oficjalnej terapeutycznej dawki dobowej – brak wystarczających danych klinicznych³⁴. Zawsze należy stosować się do zaleceń producenta preparatu lub wskazań farmaceuty.

Interakcje poziomki z lekami – na co uważać?

Stosowanie poziomki w większych ilościach (powyżej dawek spożywczych) może wchodzić w klinicznie istotne interakcje z dwoma grupami leków. Po pierwsze, poziomka może hamować aktywność transportera glikoproteiny P – białka odpowiedzialnego za wydalanie wielu leków z komórek. Skutkiem jest wzrost stężenia tych leków we krwi i nasilenie działań niepożądanych³⁵. Dotyczy to m.in. cyklosporyny, werapamilu, diltiazemu, ketokonazolu, itrakonazolu, erytromycyny, feksofenodyny, lopearmidu, chinidyny oraz niektórych leków stosowanych w chemioterapii (paklitaksel, etopozyd, winblastyna, winkrystyna)⁶.

Po drugie, poziomka może wydłużać czas krzepnięcia krwi i nasilać działanie leków przeciwzakrzepowych oraz przeciwpłytkowych, takich jak warfaryna, heparyna, klopidogrel, aspiryna, ibuprofen, naproksen czy diklofenak, zwiększając ryzyko siniaków i krwawień⁵³⁶. Jeśli przyjmujesz którykolwiek z wymienionych leków, koniecznie skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą stosowanie preparatów z poziomki w ilościach przekraczających typową dietę.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Poziomka spożywana jako owoc jest bezpieczna dla większości osób. Jednak stosowanie wyciągu z liści poziomki lub korzeni w celach terapeutycznych wymaga ostrożności w kilku sytuacjach. Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem preparatów z poziomki, jeśli:

• Przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe (warfaryna, klopidogrel, heparyna, aspiryna) – ryzyko nasilonego krwawienia⁵.
• Przyjmujesz leki będące substratami glikoproteiny P (m.in. cyklosporyna, ketokonazol, itrakonazol, werapamil, leki stosowane w chemioterapii) – możliwy wzrost ich stężenia we krwi⁶.
• Masz zaburzenia krzepnięcia krwi – stosowanie większych dawek może wydłużać czas krwawienia³⁷.
• Planujesz operację – odstawiaj preparaty z poziomki co najmniej 2 tygodnie przed planowanym zabiegiem³⁸.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – spożywanie owoców w ilościach pokarmowych jest prawdopodobnie bezpieczne, jednak stosowanie w dawkach leczniczych wymaga konsultacji⁷.
• Podejrzewasz u siebie alergię na poziomkę lub truskawkę – reakcje alergiczne, choć rzadkie, mogą być poważne³⁹.

Jeśli po zastosowaniu preparatów z poziomki zauważysz objawy takie jak nasilone krwawienie, silna reakcja alergiczna (pokrzywka, obrzęk, trudności z oddychaniem), silne bóle brzucha lub nudności – przerwij stosowanie i niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem lub zgłoś się na izbę przyjęć.

Poziomka pospolita to roślina o wielowiekowej tradycji stosowania i bogatym składzie fitochemicznym. Napar z liści może być pomocnym uzupełnieniem przy łagodnych dolegliwościach trawiennych czy stanach zapalnych błon śluzowych. Pamiętaj jednak, że preparaty ziołowe to nie synonimy „bezpieczne bo naturalne” – szczególnie jeśli przyjmujesz leki na stałe. Przed zastosowaniem wyciągu z liści poziomki zapytaj farmaceutę, który dobierze preparat odpowiedni dla Ciebie i sprawdzi ewentualne interakcje.