Menu

Substancje Syntetyczne i Biologiczne

Kultury bakterii mlekowych

Kultury bakterii mlekowych (ang. lactic acid bacteria, LAB) to gram-dodatnie mikroorganizmy – m.in. Lactobacillus, Bifidobacterium, Streptococcus thermophilus i Lactococcus – które od tysięcy lat uczestniczą w fermentacji żywności i naturalnie zasiedlają błony śluzowe człowieka. Działają wielotorowo: obniżają pH jelit przez produkcję kwasu mlekowego i octowego, wydzielają bakteriocyny (przeciwbakteryjne peptydy) oraz modulują układ odpornościowy. Najlepiej udokumentowane korzyści kliniczne to skrócenie czasu trwania ostrej biegunki u dzieci, łagodzenie biegunki poantybiotykowej i poprawa trawienia laktozy. Dawki stosowane w badaniach wynoszą 10⁶–10⁹ CFU na dobę. Preparaty są dobrze tolerowane przez zdrowych dorosłych i dzieci, choć u osób z obniżoną odpornością wymagana jest ostrożność.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jak kultury bakterii mlekowych działają w jelitach i dlaczego obniżają pH?
Jakie korzyści zdrowotne są najlepiej potwierdzone badaniami?
W jakich produktach i preparatach można je znaleźć?
Kto powinien zachować ostrożność lub skonsultować się z lekarzem?
Czy bakterie mlekowe z fermentowanej żywności naprawdę trafiają do jelit?

Czym są kultury bakterii mlekowych i jakie rodzaje znajdziesz w preparatach?

Kultury bakterii mlekowych to gram-dodatnie, tolerujące kwasy mikroorganizmy, które jako główny produkt fermentacji wytwarzają kwas mlekowy. Do tej grupy należą rodzaje Lactobacillus, Bifidobacterium, Lactococcus, Streptococcus (głównie S. thermophilus), Pediococcus oraz Leuconostoc⁹. Naturalnie zasiedlają błony śluzowe człowieka i od wieków towarzyszą fermentacji żywności.

W preparatach probiotycznych i żywności funkcjonalnej najczęściej spotykane szczepy to Lactobacillus acidophilus, L. casei, L. reuteri, L. rhamnosus i L. plantarum, a z rodzaju Bifidobacterium – B. bifidum, B. longum i B. lactis¹⁰. Każdy szczep może działać nieco inaczej – skuteczność jest zależna od szczepu, dawki i wskazania klinicznego⁶. Dlatego wybierając preparat, warto zwrócić uwagę na konkretną nazwę szczepu, a nie tylko rodzaj.

Bakterie mlekowe znajdziesz w jogurtach, kefirze, maślance, kiszonej kapuście, ogórkach kiszonych, kimchi i kombuchy. Dostępne są też w formie kapsułek, saszetek z proszkiem do rozpuszczenia, tabletek i preparatów w kroplach – szczególnie wygodnych dla dzieci¹¹.

Jak bakterie mlekowe działają w jelitach – mechanizm probiotyczny

Kultury bakterii mlekowych wpływają na jelita na trzech głównych poziomach: modulują skład mikrobioty, wzmacniają barierę śluzówkową i oddziałują na układ odpornościowy¹². Nie są to efekty jednego mechanizmu – to skoordynowane działanie kilku procesów równocześnie.

Obniżanie pH jelit. Fermentując cukry, bakterie mlekowe produkują kwas mlekowy i octowy, które utrzymują środowisko jelitowe w zakresie pH 4,5–5,5. Taki odczyn jest nieprzyjazny dla wielu patogenów, hamując ich namnażanie się i zdolność do kolonizacji błony śluzowej¹³¹⁴.

Bakteriocyny i inne metabolity przeciwdrobnoustrojowe. Wiele szczepów wytwarza bakteriocyny – małe peptydy o celowanym działaniu przeciwbakteryjnym. Przykładowo szczep L. salivarius UCC118 produkuje substancję aktywną wobec Listeria, Staphylococcus, Enterococcus i Salmonella, a laktokokcyna 3147 z Lactococcus lactis hamuje wzrost różnych szczepów Clostridium difficile¹⁵. Dodatkowo produkowane są nadtlenek wodoru, diacetyl i krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA: octan, propionian, maślan)¹⁶.

Wzmacnianie bariery jelitowej. Probiotyczne szczepy Lactobacillus stymulują produkcję mucyny (MUC2, MUC3), co wzmacnia warstwę śluzu chroniącą nabłonek. W badaniach in vitro na liniach komórkowych Caco-2 i HT-29 wykazano, że obecność Lactobacillus zmniejsza zdolność chorobotwórczej E. coli do przylegania i inwazji¹⁷. Lactobacillus GG może też odwracać zwiększoną przepuszczalność jelit¹⁸.

Modulacja odporności. Składniki ściany komórkowej bakterii mlekowych (m.in. kwasy lipotejchojowe) są rozpoznawane przez receptory Toll-podobne (TLR2, TLR4, TLR9) komórek nabłonkowych i immunologicznych jelit. Efektem jest zwiększona produkcja limfocytów B, wydzielniczej IgA, IgG, IgM oraz interferonu gamma – czyli wzmocnienie zarówno miejscowej, jak i ogólnoustrojowej odpowiedzi immunologicznej¹⁹²⁰.

Bakterie mlekowe a fermentowana żywność: Spożywanie jogurtów, kefiru czy kiszonek regularnie dostarcza kultur bakterii mlekowych, które mogą przeżyć pasaż przez przewód pokarmowy i przejściowo zasiedlić jelita. Analiza genomiczna 2 859 genomów LAB wykazała wysokie podobieństwo między szczepami z żywności fermentowanej a bakteriami jelitowymi człowieka, co sugeruje, że dieta bogata w fermentowane produkty może wzbogacać mikrobiotę jelit²¹. Najczęściej wykrywanymi w kale gatunkami są Streptococcus thermophilus (31,2%) i Lactococcus lactis (16,3%)²². Warto jednak pamiętać, że żywność fermentowana nie zastępuje preparatów probiotycznych o udokumentowanym składzie i dawce.

Jakie korzyści zdrowotne są najlepiej potwierdzone badaniami?

Kultury bakterii mlekowych mają udokumentowaną skuteczność w kilku wskazaniach. Poniżej zebrano te, za którymi stoi najsilniejsza baza kliniczna.

Wskazanie	Szczepy z udokumentowaną skutecznością	Poziom dowodów
Ostra biegunka u dzieci (skrócenie czasu trwania)	L. rhamnosus GG, L. reuteri	Duże, kontrolowane badania kliniczne²
Biegunka poantybiotykowa	L. rhamnosus GG, L. acidophilus, Enterococcus faecium SF68	Kilka kontrolowanych badań³
Trawienie laktozy / nietolerancja laktozy	L. bulgaricus, S. thermophilus, L. acidophilus	Dobrze udokumentowane u dorosłych i dzieci⁴⁵
Utrzymanie remisji wrzodziejącego zapalenia jelita grubego	E. coli Nissle 1917, Lactobacilli, Bifidobacterium	Badania kliniczne, wymagają dalszego potwierdzenia²³
Zaparcia (skrócenie czasu pasażu jelitowego)	L. casei Shirota, B. longum BB536	Ograniczone dane kliniczne²³
Zmniejszenie ryzyka atopowego zapalenia skóry u dzieci	L. rhamnosus GG	Badania profilaktyczne u dzieci z grupy ryzyka²³

Skrócenie czasu trwania ostrej biegunki wirusowej u dzieci o 1–3 dni to jeden z najlepiej udokumentowanych efektów. W dużym wieloośrodkowym badaniu L. rhamnosus GG dodany do doustnego płynu nawadniającego istotnie skracał czas choroby; podobne wyniki uzyskano dla L. reuteri². Regularne stosowanie probiotyków zmniejszało też częstość epizodów biegunki w grupach wysokiego ryzyka – hospitalizowanych dzieciach i niemowlętach niekarmionych piersią²⁴.

Poprawa trawienia laktozy wynika z tego, że bakterie mlekowe – zwłaszcza L. bulgaricus i S. thermophilus w jogurcie – wytwarzają własną laktazę (β-galaktozydazę), która rozkłada laktozę do glukozy i galaktozy jeszcze w świetle jelita. Efekt ten jest dobrze potwierdzony zarówno u dzieci, jak i u dorosłych⁴⁵.

Potencjalnie korzystne, ale wymagające dalszych badań, są efekty dotyczące obniżenia LDL-cholesterolu (mechanizm: asymilacja cholesterolu przez komórki bakteryjne i dekonjugacja kwasów żółciowych), zmniejszenia ryzyka raka jelita grubego (redukcja aktywności enzymów pro-kancerogennych: β-glukuronidazy, nitroreduktazy) oraz leczenia zakażenia Helicobacter pylori²³²⁵²⁶. Wyniki badań w tych obszarach są obiecujące, ale niejednorodne.

Postbiotyki – co to jest i czy to ważne? Oprócz żywych bakterii mlekowych coraz częściej mówi się o postbiotykach – substancjach wytwarzanych przez bakterie w trakcie metabolizmu (np. SCFA, egzopolisacharydy, peptydy). Badania sugerują, że wykazują właściwości immunomodulujące, przeciwzapalne i antyoksydacyjne, a ich zastosowanie może być korzystne nawet u osób, którym nie zaleca się żywych probiotyków²⁷. To rozwijająca się dziedzina, wymagająca dalszych badań klinicznych.

W jakich produktach i preparatach aptecznych znajdziesz kultury bakterii mlekowych?

Kultury bakterii mlekowych są dostępne zarówno w żywności fermentowanej, jak i w preparatach probiotycznych różnych form. Żywność fermentowana – jogurt, kefir, maślanka, kiszona kapusta, ogórki kiszone, kimchi, kombucha – dostarcza żywych kultur LAB, choć ich skład i ilość są zmienne i zależą od procesu produkcji²⁸.

Preparaty apteczne oferują standaryzowaną liczbę żywych bakterii, wyrażoną w jednostkach CFU (colony forming units – jednostkach tworzących kolonie). Dostępne formy to kapsułki, saszetki z proszkiem do rozpuszczenia, krople i tabletki. Technologie enkapsulacji i liofilizacji (freeze-drying) chronią bakterie przed zniszczeniem przez kwas żołądkowy i żółć, zwiększając szanse na dotarcie żywych komórek do jelita grubego²⁹. Warto przechowywać preparaty zgodnie z zaleceniem producenta – wiele wymaga chłodzenia.

Przy wyborze preparatu zwróć uwagę na: nazwę szczepu (np. Lactobacillus rhamnosus GG, nie tylko „Lactobacillus”), liczbę CFU na dawkę, datę ważności i warunki przechowywania. Skuteczność jest ściśle zależna od szczepu i wskazania – preparat dobry na biegunkę poantybiotykową może nie być najlepszym wyborem przy problemach z nietolerancją laktozy.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Kultury bakterii mlekowych mają długą historię bezpiecznego stosowania. Przegląd 143 badań klinicznych z udziałem ponad 7 500 uczestników nie wykazał działań niepożądanych przy dobowym spożyciu 10⁶–10⁹ CFU przez okres do roku¹. Mimo to są sytuacje, w których warto porozmawiać ze specjalistą:

Obniżona odporność – u osób z niedoborami immunologicznymi, po przeszczepach, w trakcie chemioterapii lub przyjmujących leki immunosupresyjne opisywano rzadkie przypadki bakteriemii i endokardiocytowego zakażenia związanego z LAB⁸.
Noworodki i wcześniaki – przed podaniem probiotyków skonsultuj się z neonatologiem lub pediatrą.
Ciąża i karmienie piersią – dane kliniczne są ograniczone; decyzję o stosowaniu podejmij wspólnie z lekarzem prowadzącym.
Poważne choroby jelit (np. aktywna choroba Leśniowskiego-Crohna, nieszczelność jelit) – probiotyki mogą mieć inne działanie niż u zdrowych osób; wymagana konsultacja gastroenterologa.
Wady zastawkowe serca lub inne ryzyko endokarditis – szczególna ostrożność, ponieważ enterokoki (Enterococcus) budzą największe zastrzeżenia bezpieczeństwa wśród LAB³⁰.
Objawy nieustępujące po 2–3 dniach stosowania (np. utrzymująca się biegunka, nasilone wzdęcia, gorączka) – zgłoś się do lekarza, bo mogą wskazywać na przyczynę wymagającą innego leczenia.

Kultury bakterii mlekowych to jeden z najlepiej przebadanych składników probiotycznych. Aby w pełni skorzystać z ich działania, wybieraj preparaty z udokumentowanymi szczepami i stosuj je zgodnie z zaleceniami – regularnie, w odpowiedniej dawce i przez wystarczająco długi czas. Żywność fermentowana jest wartościowym uzupełnieniem diety, ale nie zastępuje standaryzowanych preparatów, gdy masz konkretny cel zdrowotny. Jeśli masz wątpliwości co do wyboru preparatu lub czasu stosowania, zapytaj farmaceutę lub lekarza.

Pytania i odpowiedzi

Czym różnią się kultury bakterii mlekowych od probiotyków?

Kultury bakterii mlekowych to szeroka grupa mikroorganizmów produkujących kwas mlekowy. Probiotyki to konkretne żywe szczepy, które – podane w odpowiedniej ilości – przynoszą udokumentowaną korzyść zdrowotną gospodarzowi, zgodnie z definicją FAO/WHO³¹. Nie każda kultura bakterii mlekowych spełnia kryteria probiotyku – musi przeżyć pasaż przez przewód pokarmowy, przylegać do nabłonka i wykazywać mierzalne działanie³².

Ile CFU powinien zawierać dobry preparat z bakteriami mlekowymi?

W badaniach klinicznych stosowano dawki od 10⁶ do 10⁹ CFU na dobę i przy takich ilościach nie obserwowano działań niepożądanych przez okres do roku¹. Optymalna dawka zależy od szczepu i wskazania – warto wybierać preparaty, których dawka jest zgodna z dawką stosowaną w badaniach potwierdzających skuteczność danego szczepu.

Czy bakterie mlekowe z jogurtu i kefiru naprawdę docierają do jelit?

Tak – badania wykazały, że LAB z fermentowanej żywności mogą przeżyć pasaż przez przewód pokarmowy i pojawić się w próbkach kału jako przejściowi członkowie mikrobioty³³. Analiza genomiczna 2 859 genomów LAB potwierdziła wysokie podobieństwo szczepów żywnościowych i jelitowych²¹. Ich obecność w jelitach jest jednak zazwyczaj przejściowa i zależy od regularności spożycia.

Czy kultury bakterii mlekowych pomagają przy biegunce poantybiotykowej?

Tak – kilka szczepów, m.in. L. rhamnosus GG, L. acidophilus, L. bulgaricus i Enterococcus faecium SF68, wykazało skuteczność w zmniejszaniu zmian konsystencji stolca i skracaniu czasu trwania biegunki związanej ze stosowaniem antybiotyków³. Probiotyk warto przyjmować równocześnie z antybiotykiem (w odstępie kilku godzin), a nie dopiero po jego odstawieniu.

Czy bakterie mlekowe mogą pomóc przy nietolerancji laktozy?

Tak, to jedno z najlepiej udokumentowanych zastosowań. Szczepy L. bulgaricus i S. thermophilus obecne w jogurcie wytwarzają laktazę (β-galaktozydazę), która rozkłada laktozę w jelicie, zmniejszając objawy nietolerancji. Efekt ten potwierdzono u dorosłych i dzieci⁴⁵.

Czy bakterie mlekowe wspierają odporność?

Badania wykazały, że LAB zwiększają aktywność fagocytarną, poziomy limfocytów B, IgA, IgG, IgM oraz interferonu gamma, wzmacniając odporność miejscową (śluzówkową) i ogólnoustrojową²⁰. Mechanizmem jest m.in. aktywacja receptorów Toll-podobnych (TLR2, TLR9) w komórkach nabłonka jelitowego, co prowadzi do produkcji defensyn i cytokin przeciwzapalnych¹⁹.

Czy bakterie mlekowe mogą obniżać cholesterol?

Niektóre szczepy, zwłaszcza L. acidophilus, mogą asymilować cholesterol w obecności żółci i wytrącać kompleksy cholesterol-kwasy żółciowe w kwaśnym środowisku²⁵. Wyniki badań klinicznych są jednak niejednoznaczne – część wykazuje obniżenie LDL, inne nie stwierdzają istotnego efektu²⁵. Nie należy traktować probiotyków jako zamiennika leczenia dyslipidemii.

Czy kiszonki (kapusta, ogórki) zawierają żywe kultury bakterii mlekowych?

Tak – kiszonki powstają w procesie fermentacji mlekowej i zawierają żywe LAB, w tym Lactobacillus plantarum i inne szczepy²⁸. Warto jednak wiedzieć, że pasteryzowane kiszonki (część produktów ze sklepów) nie zawierają żywych bakterii – fermentacja zostaje zatrzymana przez obróbkę termiczną.

Czy probiotyki z bakteriami mlekowymi są bezpieczne dla dzieci?

U zdrowych dzieci kultury bakterii mlekowych są dobrze tolerowane. Przegląd ponad 7 500 uczestników badań (w tym dzieci) nie wykazał poważnych działań niepożądanych przy dawkach 10⁶–10⁹ CFU/dobę¹. U wcześniaków i noworodków decyzję o stosowaniu probiotyków powinien podjąć lekarz, ponieważ ta grupa wymaga indywidualnej oceny.

Kiedy najlepiej przyjmować preparat z bakteriami mlekowymi?

Większość preparatów zaleca przyjmowanie podczas posiłku lub bezpośrednio przed nim – pokarm buforuje kwaśne środowisko żołądka, zwiększając przeżywalność bakterii. Przy jednoczesnym stosowaniu antybiotyku zachowaj odstęp co najmniej 2 godzin między obiema dawkami³.

Czy bakterie mlekowe mogą pomóc przy zespole jelita drażliwego (IBS)?

Niektóre badania sugerują, że probiotyki mogą łagodzić objawy IBS poprzez modulację mikrobioty jelitowej i redukcję produkcji gazów jelitowych³⁴. Wyniki są jednak zróżnicowane w zależności od szczepu i pacjenta – probiotyki mogą być pomocnym uzupełnieniem, ale nie są standardowym leczeniem IBS. Skonsultuj dobór preparatu z lekarzem lub farmaceutą.

Czy dysbioza (zaburzenie mikrobioty) może oznaczać niedobór bakterii mlekowych?

Dysbioza to zaburzenie równowagi mikrobioty – może obejmować zmniejszoną liczebność LAB, nadmiar bakterii patogennych lub utratę różnorodności gatunkowej³⁵. Zmniejszona liczba Lactobacillus i Bifidobacterium jest powiązana z zaburzeniami fermentacji jelitowej i osłabieniem bariery jelitowej³⁶. Przywrócenie równowagi można wspierać probiotykami, prebiotykami i dietą bogatą w błonnik i fermentowaną żywność.

Skąd pochodzi nazwa „bakterie mlekowe"?

Nazwa „bakterie mlekowe” pochodzi od ich głównego produktu metabolicznego – kwasu mlekowego, który powstaje podczas fermentacji cukrów. To właśnie ten kwas odpowiada za charakterystyczny smak jogurtu, kefiru i kiszonek. Pierwsze naukowe opisy LAB pochodzą z końca XIX wieku – Louis Pasteur badał fermentację mlekową już w 1857 roku, a Élie Miecznikow (Ilia Miecznikow) na początku XX wieku powiązał spożycie sfermentowanego mleka z długowiecznością bułgarskich chłopów, co zapoczątkowało naukowe zainteresowanie probiotykami³¹. Termin „probiotyk” w obecnym rozumieniu – żywy mikroorganizm przynoszący korzyść gospodarzowi – upowszechnił się dopiero w drugiej połowie XX wieku.

Bakterie mlekowe a zdrowie psychiczne – oś jelitowo-mózgowa

Badania sugerują, że mikrobiota jelitowa, w tym kultury bakterii mlekowych, może wpływać na funkcjonowanie układu nerwowego poprzez tzw. oś jelitowo-mózgową. Probiotyki zawierające LAB były proponowane jako potencjalne wsparcie w zaburzeniach nastroju, takich jak depresja i stany lękowe³⁷. Mechanizm może obejmować produkcję neuroprzekaźników i modulację odpowiedzi zapalnej. To jednak wciąż obszar intensywnych badań – ze względu na złożoność ludzkiego mikrobiomu wyniki wymagają potwierdzenia w większych próbach klinicznych i nie stanowią podstawy do klinicznych rekomendacji³⁷.

Bakterie mlekowe w fermentowanej żywności – ile gatunków wchodzi w grę?

W różnych produktach fermentowanych skład LAB jest bardzo zróżnicowany. Jogurt zawiera przede wszystkim Streptococcus thermophilus i Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus, kefir – mieszankę kilkunastu gatunków Lactobacillus, Lactococcus i drożdży, a kiszonki – głównie L. plantarum i L. mesenteroides¹⁰. Badanie genomiczne obejmujące 2 859 genomów LAB wykazało, że szczepy z fermentowanej żywności są genomowo bliskie bakteriom jelitowym człowieka – co sugeruje, że dieta bogata w fermentowane produkty może być naturalnym sposobem na uzupełnianie mikrobioty²¹.