Fluoresceina – porównanie substancji czynnych

Fluoresceina i amidotryzoiniany to środki diagnostyczne stosowane w obrazowaniu. Różnią się wskazaniami, drogą podania i bezpieczeństwem.

Charakterystyka porównywanych substancji czynnych

Fluoresceina oraz amidotryzoinian megluminy i amidotryzoinian sodu należą do grupy środków diagnostycznych, wykorzystywanych w obrazowaniu medycznym. Wszystkie te substancje są stosowane wyłącznie w celach diagnostycznych, ale różnią się mechanizmem działania i zakresem zastosowania. Fluoresceina wykazuje silne właściwości fluorescencyjne, dzięki czemu jest używana głównie w angiografii oka¹². Z kolei amidotryzoiniany to związki jodowe, które pochłaniają promieniowanie rentgenowskie, umożliwiając uzyskanie kontrastu podczas badań radiologicznych przewodu pokarmowego³. Obie grupy substancji pozwalają lekarzowi na dokładniejszą ocenę struktur anatomicznych, ale są przeznaczone do innych typów badań diagnostycznych.

Wskazania do stosowania – podobieństwa i różnice

Główne wskazania do stosowania fluoresceiny obejmują angiografię fluoresceinową dna oka oraz unaczynienia tęczówki. Stosowana jest wyłącznie do celów diagnostycznych w okulistyce, zwłaszcza w ocenie naczyń krwionośnych siatkówki i tęczówki¹². Nie jest przeznaczona do badań innych układów czy narządów.

Amidotryzoinian megluminy i sodu, stosowane jako Gastrografin, są przeznaczone do radiologicznego badania przewodu pokarmowego. Mogą być podawane doustnie lub doodbytniczo, szczególnie w sytuacjach, gdy siarczan baru jest przeciwwskazany lub nieskuteczny. Wskazania obejmują podejrzenie perforacji, nieszczelności, niedrożności, ostrego krwawienia, a także obrazowanie przetok czy ciał obcych w przewodzie pokarmowym. Stosowane są także w tomografii komputerowej jamy brzusznej oraz w leczeniu niepowikłanej niedrożności smółkowej³.

• Fluoresceina jest wykorzystywana wyłącznie w angiografii oka¹².
• Amidotryzoiniany służą do badań przewodu pokarmowego, zarówno u dorosłych, jak i dzieci, z zachowaniem ostrożności u najmłodszych pacjentów³⁴.

Warto zaznaczyć, że fluoresceina nie jest zalecana u dzieci poniżej 18 roku życia w podaniu dożylnym, podczas gdy amidotryzoiniany mogą być stosowane u dzieci, niemowląt i noworodków, jednak z ograniczeniami dotyczącymi dawkowania i koniecznością rozcieńczania preparatu⁵⁶⁴.

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne

Fluoresceina działa jako barwnik fluorescencyjny – po podaniu dożylnym i oświetleniu światłem niebieskim, emituje charakterystyczne żółtozielone światło, co pozwala na uwidocznienie naczyń siatkówki i wykrycie nieprawidłowości w ich budowie⁷⁸. Jest szybko rozprowadzana po organizmie, a jej eliminacja następuje głównie przez nerki. Większość fluoresceiny jest przekształcana w glukuronid, który również wykazuje fluorescencję⁹¹⁰.

Amidotryzoinian megluminy i sodu to środki kontrastowe zawierające jod. Ich główną właściwością jest pochłanianie promieniowania rentgenowskiego, co pozwala uzyskać wyraźny kontrast na zdjęciach RTG przewodu pokarmowego¹¹. Po podaniu doustnym wchłania się tylko niewielka ilość substancji, a w przypadku perforacji przewodu pokarmowego możliwe jest większe wchłanianie i wydalanie przez nerki¹².

• Fluoresceina działa na zasadzie fluorescencji, nie wchodzi w reakcje z promieniowaniem rentgenowskim⁷.
• Amidotryzoiniany są niezbędne tam, gdzie potrzebne jest uzyskanie kontrastu w badaniach RTG¹¹.

Pod względem farmakokinetyki, fluoresceina jest wydalana przez nerki w ciągu 24–36 godzin, a jej okres półtrwania w osoczu to około 23,5 minuty. Amidotryzoiniany po podaniu doustnym wchłaniają się w znikomym stopniu i są wydalane przez nerki, natomiast w przypadku dostania się do jamy brzusznej – wchłaniają się szybciej i również są usuwane z organizmu przez nerki¹³¹².

Przeciwwskazania i środki ostrożności – różnice i podobieństwa

Wszystkie porównywane substancje mogą wywołać reakcje nadwrażliwości, jednak szczegółowe przeciwwskazania różnią się w zależności od środka.

• Fluoresceina jest przeciwwskazana u osób z nadwrażliwością na tę substancję lub którykolwiek składnik pomocniczy. Nie wolno jej podawać dokanałowo ani dotętniczo¹⁴¹⁵.
• Amidotryzoiniany nie mogą być stosowane nierozcieńczone u noworodków, niemowląt, dzieci i pacjentów odwodnionych. Przeciwwskazane są także u osób z dużym ryzykiem aspiracji do dróg oddechowych, czy z przetoką tchawiczo-przełykową¹⁶.
• Obie grupy substancji są niewskazane u pacjentów z ciężką nadwrażliwością na ich składniki oraz u osób ze skłonnością do reakcji alergicznych¹⁷¹⁸¹⁹.

W przypadku reakcji alergicznych lub wystąpienia działań niepożądanych, konieczne jest natychmiastowe przerwanie podawania środka i wdrożenie odpowiedniego leczenia²⁰²¹²².

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

W przypadku dzieci, fluoresceina nie jest zalecana do stosowania w formie dożylnej u osób poniżej 18 roku życia, ponieważ nie określono bezpieczeństwa i skuteczności jej stosowania w tej grupie wiekowej⁵⁶. Amidotryzoiniany można stosować u dzieci, jednak z dużą ostrożnością, zwłaszcza u noworodków i niemowląt, gdzie preferowane są środki o niskiej osmolalności⁴.

U kobiet w ciąży fluoresceina powinna być stosowana wyłącznie wtedy, gdy jest to bezwzględnie konieczne, ze względu na brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa. Po jej podaniu nie zaleca się karmienia piersią przez 7 dni²³²⁴. Amidotryzoiniany również wymagają ostrożności u kobiet w ciąży, a u matek karmiących uznaje się, że ryzyko dla dziecka jest minimalne przy zalecanych dawkach, choć brak jest pełnych danych na ten temat²⁵²⁶.

Jeśli chodzi o prowadzenie pojazdów, fluoresceina może pośrednio wpływać na ostrość widzenia, szczególnie gdy do badania konieczne jest farmakologiczne rozszerzenie źrenic. W takim przypadku zaleca się powstrzymanie się od prowadzenia pojazdów do czasu powrotu prawidłowego widzenia²⁷²⁸. W przypadku amidotryzoinianów nie ma danych sugerujących wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów²⁹.

U pacjentów z niewydolnością nerek fluoresceina może być stosowana bez konieczności modyfikacji dawki, choć czas jej wydalania może się wydłużyć. W przypadku pacjentów dializowanych dawkę fluoresceiny należy zmniejszyć³⁰. Amidotryzoiniany również wymagają zachowania ostrożności u osób z zaburzeniami czynności nerek oraz u osób odwodnionych, gdyż mogą one zwiększać ryzyko zaburzeń elektrolitowych⁴³¹.

Porównanie podstawowych właściwości – tabela

Fluoresceina i amidotryzoiniany – wybór zależy od wskazania

Fluoresceina oraz amidotryzoinian megluminy i sodu to substancje, które choć należą do grupy środków diagnostycznych, mają zupełnie odmienne zastosowania i mechanizm działania. Wybór pomiędzy nimi zależy od rodzaju badania – fluoresceina jest niezbędna w diagnostyce okulistycznej, natomiast amidotryzoiniany są wykorzystywane w badaniach przewodu pokarmowego oraz w tomografii komputerowej. Różnią się także profilem bezpieczeństwa, szczególnie jeśli chodzi o stosowanie u dzieci, kobiet w ciąży i osób z chorobami nerek. Znajomość tych różnic pozwala lekarzowi dobrać najbardziej odpowiedni środek kontrastowy dla konkretnego pacjenta i sytuacji klinicznej.