Wrzesień przyniósł kilka nowych preparatów bez recepty, które mogą pomóc pacjentom radzić sobie z różnymi codziennymi dolegliwościami. Jednym z nich jest Fexofenadine Aurovitas – tabletki zawierające 120 mg feksofenadyny, które skutecznie łagodzą objawy alergii, np. katar, zatkany nos lub łzawienie oczu.

Dla osób borykających się z chrypką i suchym kaszlem pojawiły się pastylki Strepsils Natur kaszel suchy i chrypka. Dzięki wyciągowi z ziela stuliszu lekarskiego produkt ten łagodzi suchość w gardle i wspomaga walkę z uporczywym kaszlem, co jest szczególnie przydatne w sezonie jesienno-zimowym.

W przypadku bólu gardła warto sięgnąć po nowy Tantum Verde Protect w aerozolu. Preparat ten, zawierający benzydaminę i chlorek cetylopirydyniowy, działa przeciwbólowo i przeciwbakteryjnie, pomagając ukoić ból i podrażnienia gardła. Aerozolowa forma leku jest łatwa w użyciu i idealnie nadaje się do szybkiego działania.

Na problemy trawienne i wzdęcia, które mogą powodować dyskomfort, dostępny jest Simeticon Clinres Farmacija w opakowaniach po 20 lub 40 kapsułek. Zawarty w nich symetykon pomaga rozbijać pęcherzyki gazu w jelitach, przynosząc ulgę przy uczuciu pełności i zmniejszając napięcie w brzuchu.

Nowe leki dostępne na receptę

Leki na układ nerwowy

Wrześniowe nowości na rynku farmaceutycznym obejmują również leki dostępne na receptę, które działają na układ nerwowy i mają zastosowanie w leczeniu poważnych schorzeń. Jednym z nich jest Irsamla, zawierający wortioksetynę, dostępny w tabletkach powlekanych o różnych dawkach: 5 mg, 10 mg, 15 mg i 20 mg. Jest to lek przeznaczony do leczenia dużych epizodów depresji, który pomaga stabilizować nastrój i poprawia jakość życia pacjentów zmagających się z objawami depresji.

Kolejną opcją jest Mirtazapine Bluefish, zawierający mirtazapinę w tabletkach powlekanych o dawkach 15 mg, 30 mg i 45 mg. Ten lek również znajduje zastosowanie w leczeniu epizodów dużej depresji u dorosłych, działając uspokajająco i poprawiając nastrój. Mirtazapina jest często stosowana u pacjentów, którzy potrzebują wsparcia przy problemach ze snem, co stanowi dodatkową zaletę w walce z depresją.

Dla młodszych pacjentów z ADHD dostępny jest Tentin, który zawiera deksamfetaminy siarczan i występuje w tabletkach o dawkach 5 mg, 10 mg oraz 20 mg. Przeznaczony dla dzieci od 6. do 17. roku życia, Tentin pomaga w regulacji uwagi i zmniejszeniu objawów nadpobudliwości, co znacząco poprawia funkcjonowanie dzieci z ADHD.

Nowością na rynku jest także Lydagriks – roztwór do wstrzykiwań zawierający lidokainę, stosowany do miejscowego znieczulenia. Jest to lek, który znajduje zastosowanie nie tylko w zabiegach medycznych, ale również w łagodzeniu bólu, co zwiększa komfort pacjenta podczas procedur.

Leki na układ krwionośny

Wśród nowych leków na układ krwionośny pojawiły się preparaty, które wspierają profilaktykę i leczenie schorzeń związanych z zakrzepicą oraz małopłytkowością. Clopidogrel + Acetylsalicylic acid MSN to preparat łączący klopidogrel i kwas acetylosalicylowy, dostępny w tabletkach powlekanych o dawce 75 mg + 75 mg. Lek ten stosuje się w profilaktyce wtórnej powikłań zakrzepowych u dorosłych pacjentów z miażdżycą. Dzięki działaniu przeciwpłytkowemu zmniejsza ryzyko zakrzepów, co jest szczególnie istotne dla pacjentów po przebytych epizodach zakrzepowych.

Dla osób zmagających się z pierwotną małopłytkowością immunologiczną dostępny jest nowy Eltrombopag Zentiva. Ten lek w formie tabletek powlekanych, dostępny w dawkach 25 mg i 50 mg (opakowania po 28 sztuk), jest przeznaczony dla pacjentów, u których inne metody leczenia nie przyniosły odpowiedniej poprawy. Eltrombopag wspiera produkcję płytek krwi, co pomaga w redukcji objawów małopłytkowości i zmniejsza ryzyko krwawień.

Leki stosowane w leczeniu zakażeń

We wrześniu na rynku pojawiły się również nowe leki stosowane w leczeniu zakażeń różnego pochodzenia, od infekcji grzybiczych po wirusowe. Micafungin Pharmazac to preparat zawierający mikafunginę, dostępny w postaci proszku do sporządzania koncentratu roztworu do infuzji w dawkach 50 mg i 100 mg. Lek ten jest stosowany w leczeniu zakażeń grzybiczych wywołanych przez komórki grzybów i drożdżaków z rodzaju Candida, pomagając w walce z trudnymi infekcjami grzybiczymi u pacjentów.

Kolejną propozycją jest Aciclovir Accord, tabletki zawierające acyklowir, dostępne w dawkach 200 mg, 400 mg i 800 mg. Ten lek przeciwwirusowy stosuje się w leczeniu oraz profilaktyce takich infekcji jak ospa wietrzna, półpasiec oraz opryszczka pospolita, co czyni go wszechstronnym środkiem pomocnym przy różnych rodzajach zakażeń wirusowych.

Nowością jest również Emtricitabine + Tenofovir disoproxil Tillomed, preparat łączący emtrycytabinę i tenofowiru dizoproksyl, dostępny w tabletkach powlekanych o dawkach 200 mg + 245 mg. Jest to lek stosowany w leczeniu zakażeń wirusem HIV, który dzięki działaniu przeciwwirusowemu wspiera pacjentów w kontrolowaniu przebiegu choroby.

Leki przeciwalergiczne

Pojawiły się też nowości w leczeniu alergii, które mogą przynieść ulgę pacjentom zmagającym się z sezonowymi oraz całorocznymi objawami alergicznymi. Biflown, Motesin, Dazlaris oraz Solafid to aerozole do nosa, zawierające połączenie azelastyny i flutikazonu. Preparaty te są skuteczne w leczeniu umiarkowanego i ciężkiego alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa. Dzięki temu połączeniu leków aerozole te pomagają w łagodzeniu uporczywego kataru, kichania oraz uczucia zatkanego nosa, co jest szczególnie przydatne dla osób z długotrwałymi objawami alergicznymi.

Dla pacjentów szukających preparatu w formie tabletki dostępny jest Fexofenadine Aurovitas, zawierający feksofenadynę w dawce 180 mg. Lek ten skutecznie łagodzi objawy alergii, takie jak katar, kichanie, zatkany nos i łzawienie oczu, przynosząc ulgę nawet przy nasilonych reakcjach alergicznych.

Nowe leki przeciwnowotworowe i immunomodulujące

Wrześniowe nowości obejmują także zaawansowane leki przeciwnowotworowe oraz immunomodulujące, które oferują wsparcie dla pacjentów zmagających się z nowotworami opornymi na standardowe metody leczenia. Enzalutamide Accord oraz Enzalutamide Sandoz to preparaty stosowane w leczeniu raka prostaty, który nie reaguje na tradycyjne terapie hormonalne lub chirurgiczne. Enzalutamide Accord jest dostępny w formie kapsułek (40 mg) a Enzulatamide Sandoz w formie tabletek powlekanych (40 mg i 80 mg), umożliwiając elastyczność w doborze dawki i formy przyjmowania.

Innym ważnym lekiem w tej kategorii jest Nilotinib Zentiva, dostępny w kapsułkach twardych o dawkach 150 mg i 200 mg, przeznaczony do leczenia przewlekłej białaczki szpikowej z chromosomem Philadelphia (CML Ph+). Dzięki ukierunkowanemu działaniu nilotynib wspiera terapię pacjentów z przewlekłą białaczką, poprawiając ich szanse na kontrolowanie przebiegu choroby.

W leczeniu zaawansowanego raka nerki oraz określonych postaci mięsaka tkanek miękkich stosowany jest Pazopanib Glenmark. Lek ten, należący do inhibitorów kinazy białkowej, dostępny w tabletkach powlekanych o dawkach 200 mg i 400 mg, działa poprzez blokowanie mechanizmów odpowiedzialnych za wzrost komórek nowotworowych, co spowalnia rozwój choroby.

W terapii szpiczaka mnogiego pojawiły się nowe opcje: Pomalidomide Glenmark oraz Pomalidomide PPH. Oba leki są dostępne w kapsułkach twardych o dawkach 1 mg, 2 mg, 3 mg i 4 mg. Pomalidomid wspomaga układ odpornościowy pacjentów, pomagając w walce z komórkami nowotworowymi u osób, które nie reagują na inne terapie.

Inne nowe leki

Pojawiły się również różnorodne leki z różnych kategorii terapeutycznych, wspomagające leczenie bólu, stanu zapalnego, oraz przygotowania do zabiegów chirurgicznych. Aceklik to niesteroidowy lek przeciwzapalny (NLPZ), zawierający aceklofenak, dostępny w tabletkach powlekanych o dawce 100 mg. Lek ten stosuje się w łagodzeniu bólu i stanów zapalnych związanych z chorobami stawów, co może przynieść ulgę pacjentom cierpiącym na przewlekłe dolegliwości stawowe. Opakowania zawierają 20 lub 60 tabletek, pozwalając na dopasowanie leczenia do potrzeb pacjenta.

Na potrzeby intensywnej opieki medycznej i sal operacyjnych wprowadzono Rocuronium Aguettant – roztwór do wstrzykiwań w ampułko-strzykawce, zawierający bromek rokuroniowy. Ten lek stosuje się jako środek zwiotczający mięśnie, co jest istotne podczas zabiegów chirurgicznych i w intensywnej terapii, ułatwiając przeprowadzenie operacji i poprawiając bezpieczeństwo pacjenta.

Dla osób zmagających się z trądzikiem nowością jest Duocutan, żel zawierający klindamycynę i nadtlenek benzoilu, dostępny w tubach o pojemności 30 g i 60 g. Substancje działają bakteriobójczo i bakteriostatycznie, co pomaga w walce z trądzikiem o podłożu bakteryjnym.

Leki stosowane w lecznictwie zamkniętym (Lz)

Wrzesień wprowadził także nowe leki przeznaczone do lecznictwa zamkniętego (Lz), które są stosowane wyłącznie w warunkach szpitalnych lub w intensywnej opiece medycznej. Mivacurium Kalceks to roztwór do wstrzykiwań lub infuzji zawierający miwakurium, dostępny w stężeniu 2 mg/ml. Ten środek zwiotczający mięśnie znajduje zastosowanie w medycynie podczas zabiegów chirurgicznych, umożliwiając kontrolowane rozluźnienie mięśni pacjenta, co jest istotne w przeprowadzaniu operacji i zapewnieniu bezpieczeństwa podczas zabiegów.

Kolejnym lekiem dostępnym w tej kategorii jest Midazolamum Aguettant, roztwór do wstrzykiwań dostępny w ampułko-strzykawce o stężeniu 1 mg/ml. Midazolam stosuje się do płytkiej sedacji, znieczulenia ogólnego, a także jako premedykację przed zabiegami chirurgicznymi. Jest także przydatny w sedacji pacjentów na oddziałach intensywnej opieki medycznej, wspierając kontrolę nad poziomem świadomości pacjenta i zapewniając większy komfort w trakcie leczenia.

Podsumowanie

Wrzesień 2024 roku przyniósł na rynek farmaceutyczny wiele nowości, które odpowiadają na szeroki zakres potrzeb zdrowotnych pacjentów. Od leków dostępnych bez recepty na codzienne dolegliwości, przez preparaty stosowane w leczeniu poważnych chorób, aż po specjalistyczne leki przeznaczone do lecznictwa zamkniętego – nowości te zapewniają skuteczniejsze i bardziej zróżnicowane możliwości terapeutyczne. Dzięki nowym rozwiązaniom pacjenci mogą liczyć na wsparcie w walce z alergiami, zakażeniami, chorobami przewlekłymi, a także w terapii przeciwnowotworowej i leczeniu schorzeń układu nerwowego.

Na samym początku warto dowiedzieć się, co to jest znieczulenie ogólne. Można powiedzieć, że celem znieczulenia ogólnego jest to, aby pacjent nie odczuwał bodźców zewnętrznych, tj. bólowych. Poprzez zastosowanie anestetyków dochodzi do wyłączenia funkcjonowania centralnego systemu nerwowego z wyłączeniem rdzenia przedłużonego, czyli ośrodka, który kontroluje m.in. regulację tętna i ciśnienia krwi lub trawienia. Znieczulenie ogólne jest odwracalne i dochodzi tutaj do wyłączenia świadomości pacjenta, co jest istotną różnicą względem znieczulenia miejscowego [1].

Znieczulenie poprzez narkozę

Znieczulenie ogólne to inaczej narkoza. Dzięki niej uzyskujemy stosunkowo długą i głęboką relaksację pacjenta. Wyłączenie świadomości pacjenta jest niezbędne, np. w przypadku rozległych operacji – zabiegi dotyczące płuc, kolan, bioder lub serca. Czasami lekarze decydują się na zastosowanie znieczulenia ogólnego dla np. niewspółpracujących pacjentów, gdzie mogłoby wystarczyć znieczulenie regionalne [1,2].

Na czym polega znieczulenie ogólne?

Znieczulenie poprzez narkozę jest złożonym procesem. Pierwszy etap to tzw. przygotowanie. Tutaj najczęściej podaje się leki uspokajające, np. benzodiazepiny, typu diazepam (Relanium), lorazepam (Lorafen) lub midazolam (Dormicum). Stosuje się także leki przeciwwymiotne, np. ondansetron (Atossa) [3]. Przygotowanie pacjenta do znieczulenia ogólnego obejmuje również odpowiedni wywiad z anestezjologiem, wykonanie badań i zaznajomienie chorego z całą procedurą.

Co to jest głupi jaś?

Z pewnością często spotkaliście się z określeniem, że przed operacją dostaje się głupiego jasia. Co to jest głupi jaś?

Głupi jaś to kolokwialne określenie leków, które podaje się przed zabiegiem, aby uspokoić pacjenta i wywołać u niego amnezję. Mogą być to benzodiazepiny, np. wspomniany midazolam lub lorazepam. Czasami sedację łączy się z podaniem środków przeciwbólowych. Określenie głupi jaś funkcjonuje także w kwestii stosowania gazu rozweselającego, czyli podtlenku azotu. Głupi jaś nie jest natomiast niezbędną procedurą. Częściej stosuje się go u małych pacjentów i osób zestresowanych.

Jakie leki stosuje się do znieczulenia ogólnego?

Anestetyki można podzielić na wiele sposobów, ale na potrzeby artykułu wyróżnimy dwie grupy:

• Wziewne leki znieczulające ogólnie;
• Dożylne anestetyki.

Wziewne leki znieczulające ogólnie

Leki te podaje się wziewne – przy pomocy maski. Szybko indukują znieczulenie, ale niektóre nie są na tyle silne, aby być stosowane pojedynczo do znieczulenia ogólnego. Często natomiast są wykorzystywane do podtrzymywania znieczulenia [1].

Podtlenek azotu

Podtlenek azotu (Entomix, Kalinox, Serynox) to jeden z najstarszych wziewnych anestetyków. To gaz bezwonny, który ma niestety niską siłę działania. Częściej stosuje się go jako dodatek do innych anestetyków. Może być stosowany do łagodzenia bólów porodowych [1].

Halotan

Halotan to anestetyk, który był często stosowany w przeszłości, jednak teraz jest zastępowany przez inne, bardziej bezpieczne środki.

Nowsze anestetyki wziewne

Aktualnie ze względu na siłę działania i bezpieczeństwo stosowania stosuje się pochodne halogenowe anestetyków. Przykłady takich związków przedstawia Tabela 1.

Tabela 1. Halogenowe pochodne anestetyków wziewnych [1].

Dożylne anestetyki

Dożylne anestetyki są aktualnie podstawą anestezji złożonej. Najczęściej nimi indukuje się znieczulenie, a za pomocą środków wziewnych je podtrzymuje. Nie znaczy to jednak, że anestetyki wziewne są złe do indukcji, gdyż je częściej wykorzystuje się u dzieci [1].

Propofol (Diprivan)

Szybkodziałający induktor znieczulenia. Efekt osiąga się już nawet 30 sekund po podaniu dożylnym. Idealnie nadaje się do zabiegów chirurgii jednego dnia, gdyż pacjent szybko wybudza się ze znieczulenia. U osób otyłych nie jest wymagane modyfikowanie dawki, co jest spotykane przy innych środkach. Jego zaletą jest to, że nawet po dłuższej sedacji pacjent nie doświadcza, tzw. snu ponarkotycznego. Nie działa przeciwbólowo, ale działa przeciwwymiotnie [1].

Etomidat

Środek znieczulenia ogólnego stosowany głównie do indukcji znieczulenia. Niestety również nie działa przeciwbólowo, a dodatkowo może wywołać niekontrolowane ruchy w okresie indukcji. Niestety po wybudzeniu powoduje wymioty [1].

Ketamina

Ketamina to lek znieczulający ogólnie, który cechuje się znieczuleniem zdysocjowanym. Pacjent może doświadczać przy wprowadzaniu do narkozy halucynacji i omam oraz mimowolnych ruchów. W porównaniu do innych środków działa silnie przeciwbólowo [1].

Deksmedetomidyna

Anestetyk, który działa uspokajająco i przeciwbólowo [1].

Ile trwa wybudzanie z narkozy?

Po zakończeniu operacji anestezjolog będzie odpowiednio zmniejszał dawkowanie anestetyku i włączał ewentualne inne leki w celu wybudzenia z narkozy. Ile trwa wybudzanie z narkozy? Zależy to od rodzaju leku znieczulającego ogólnie, jego dawki i czasu anestezji. Można określić, że średnio wybudzenie z narkozy trwa od kilku do kilkunastu minut po zatrzymaniu dawkowania leku.

Jak długo trwa osłabienie po narkozie?

Wybudzenie z narkozy to jedno, ale całkowita rekonwalescencja to drugie. Pacjent po narkozie może nie być jeszcze w formie nawet do 48 godzin. Bezpośrednio po wybudzeniu najczęściej będzie mu towarzyszyć:

• uczucie osłabienia;
• zawroty głowy;
• nudności (które redukuje się lekami);
• ból gardła, który jest efektem zastosowanej rurki do oddychania;
• ból spowodowany zabiegiem, który zmniejsza się środkami przeciwbólowymi;
• problemy z koncentracją i skołatanie, co jest efektem leków znieczulających ogólnie.

Kiedy można wstać po narkozie?

Osłabienie po narkozie może towarzyszyć pacjentowi i jest czymś zupełnie normalnym. Kiedy pacjent może wstać po narkozie? Wszystko zależy od przeprowadzonego zabiegu. To, że pacjent zaczyna się wybudzać po kilkunastu minutach, nie znaczy, że może od razu wstać. Z początku będą towarzyszyły mu zawroty głowy i oszołomienie. Świeżo założone szwy również nie powinny być narażane na ruch.

Kiedy w takim razie można wstać po narkozie? Po krótkich operacjach, np. usunięcia przepukliny, można wstać już po kilku godzinach. Bardziej poważne operacje będą wymagały dłuższego okresu bez podnoszenia się, ale zwykle powinno odbyć się to w 1. dobie, jeśli nie ma innych przeciwwskazań medycznych.

Jak oczyścić organizm po narkozie?

Narkoza nie powoduje dużych komplikacji dla naszego organizmu. Człowiek zwykle do kilku godzin po zabiegu powinien czuć się już dobrze. Po znieczuleniu ogólnym podaje się kroplówki, które mają za zadanie wzmocnić i odżywić organizm.

Czy potrzeba i ewentualnie jak oczyścić organizm po narkozie? Nie ma potrzeby stosowania specjalnych procedur lub zażywania konkretnych leków. Pacjent nawet kilka godzin po zabiegu może przyjmować płyn i pokarm, jednak na początku zaleca się, aby były to produkty lekkostrawne. Bezpośrednio po wybudzeniu nie można nic jeść i pić, gdyż często pacjentowi towarzyszą jeszcze wymioty.

Czy znieczulenie ogólne jest niebezpiecznie?

Znieczulenie ogólne, stosowane podczas operacji w celu wywołania stanu nieświadomości i zapobiegania odczuwaniu bólu, jest ogólnie uważane za bezpieczne. Jednak, jak każda procedura medyczna, niesie ze sobą pewne ryzyko, które może różnić się w zależności od indywidualnych czynników pacjenta, takich jak wiek, ogólny stan zdrowia, istniejące schorzenia oraz specyfika planowanego zabiegu. Do rzadkich, ale możliwych komplikacji znieczulenia ogólnego należą reakcje alergiczne na środki znieczulające, problemy z oddychaniem, zmiany w ciśnieniu krwi, zaburzenia rytmu serca, oraz w bardzo rzadkich przypadkach, uszkodzenie mózgu lub śmierć. Ważne jest, aby przed zabiegiem dokładnie omówić z lekarzem wszystkie potencjalne ryzyka i korzyści.

Nasze odczuwanie bólu jest wywołane przez aktywność nerwów czuciowych, które przekazują informacje z całego ciała do układu nerwowego. Leki znieczulające miejscowo porażają zakończenia tych nerwów, dzięki czemu bodźce bólowe nie są przekazywane dalej i nasz organizm nie odczuwa bólu. W zależności od leku czas działania może być różny: od 20 min (prokaina) do nawet 6h (bupiwakaina). Obszar, jaki zostanie objęty znieczuleniem, zależy od metody podania leku. Działanie leków znieczulających ustępuje samoistnie [1].

Kiedy stosuje się leki znieczulające miejscowo?

Leki znieczulające miejscowo są wykorzystywane przede wszystkim w przygotowaniu pacjentów do zabiegów chirurgicznych, dzięki czemu pacjenci przy drobnych zabiegach nie muszą być poddani znieczuleniu ogólnemu. Dodatkowo znieczulenie miejscowe znalazło szersze zastosowanie poza salą zabiegową oraz gabinetem dentystycznym, jest wykorzystywane na przykład w preparatach łagodzących dolegliwości przy ząbkowaniu, hemoroidach czy też przy znieczuleniu miejsca do szczepienia [1].

Znieczulenie miejscowe — leki bez recepty

Preparaty dostępne bez recepty zawierają takie substancje jak lidokaina, benzokaina, prilokaina, w związku z tym najlepsza maść znieczulająca będzie zawierała jedną z powyższych substancji. Preparaty bez recepty zawsze są do użytku zewnętrznego, występują w postaci kremów, maści, aerozoli, żelów, tabletek do ssania i czopków. Ich zastosowanie obejmuje wiele schorzeń:

Leczenie hemoroidów

Hemoroidy to naturalnie występujące guzki w jelicie grubym oraz błonie śluzowej odbytu. Mogą ulec znacznemu przerostowi, zacząć krwawić i wypadać, co wiąże się z występowaniem dolegliwości bólowych. Oprócz bólu hemoroidom może towarzyszyć świąd i krwawienie. W leczeniu schorzenia wykorzystujemy czopki oraz maści, które w składzie oprócz substancji uszczelniającej zawierają lidokainę. Dzięki znieczuleniu miejscowemu w okolicach obszarów chorobowych objawy te nie będą odczuwalne, co znacznie wpłynie na jakość życia pacjenta. Znieczulenie prowadzi do tego, że pacjent nie podrażnia dodatkowo okolic odbytu przez drapanie, co znacznie przyspiesza gojenie. Preparaty, które zawierają lidokainę to:

• Procto-Glyvenol;
• Procto-Hemolan;
• Aesculan.

Są dostępne jako krem znieczulający bez recepty oraz czopki [2].

Zastrzyki i szczepienia

Obszar skóry po wykonanym szczepieniu często charakteryzuje się sporą bolesnością. Może to być kłopotliwe zwłaszcza dla najmłodszych dzieci. Wobec tego można zastosować plastry Emla, które zawierają lidokainę oraz prilokainę. Tego typu plastry znieczulające wykorzystywane są także przed wykonywaniem iniekcji, cewnikowaniem, pobieraniem krwi, czy też drobnymi zabiegami skórnymi [3].

Leczenie bólu gardła

Ból gardła w przebiegu chorób górnych dróg oddechowych jest objawem utrudniającym codzienne funkcjonowanie. Chorzy mają problem z mówieniem oraz spożywaniem posiłków i napojów. Dodatek substancji znieczulających miejscowo powoduje natychmiastową ulgę, za czym idzie znaczna poprawa codziennego funkcjonowania. Leki bez recepty znieczulające gardło są w postaci tabletek do ssania i aerozolu:

• Gardimax;
• Orofar Max [4];
• Neo-angin [5].

Ząbkowanie

Maść znieczulająca bez recepty do stosowania na dziąsła jest wykorzystywana w łagodzeniu dolegliwości związanych z ząbkowaniem u najmłodszych dzieci. Dostępne bez recepty preparaty zawierające lidokainę oraz benzokainę takie jak Calgel, Dentinox, nie są jednak najlepszym wyborem. Wg Amerykańskiej Agencji Żywności i Leków (FDA) po aplikacji preparatów znieczulających na dziąsła istnieje ryzyko połknięcia preparatu, co spowoduje znieczulenie gardła. Wobec tego może dojść do zadławienia dziecka nawet własną śliną. Ponadto środki te podane doustnie wywołują sporo działań niepożądanych takich jak drgawki, dezorientację, a w skrajnych przypadkach nieodwracalne uszkodzenie mózgu. W związku z tym mimo dostępności maści z lidokainą czy benzokainą na ząbkowanie warto spróbować masażu oraz zamrożonych gryzaków w celu łagodzenia dolegliwości [6].

Przedwczesny wytrysk

Bez recepty możemy dostać spray zawierający lidokainę do stosowania zewnętrznego o nazwie Bravera Control jest on wykorzystywany w przypadku problemów ze zbyt wczesnym wytryskiem. Aplikacja przed stosunkiem pozwala na zmniejszenie wrażliwości na dotyk, co skutkuje przedłużeniem czasu do wystąpienia ejakulacji. Przeciwwskazaniem do stosowania są alergie na składniki preparatu oraz ciąża partnerki [7].

Podsumowanie

Leki znieczulające miejscowo bez recepty, takie jak lidokaina, benzokaina i prilokaina, są stosowane do łagodzenia bólu i dyskomfortu skóry. Są one dostępne w formie maści, żeli i plastrów, i są używane w przypadku drobnych urazów, oparzeń, ukąszeń owadów oraz innych powierzchownych dolegliwości bólowych. Mimo łatwej dostępności, ich stosowanie wymaga ostrożności, aby uniknąć potencjalnych skutków ubocznych.

Jak sama nazwa wskazuje, jest to rodzaj wstrząsu, spowodowany reakcją anafilaktyczną. Reakcja anafilaktyczna lub prościej anafilaksja, to reakcja nadwrażliwości wywołana przez ekspozycję na określoną substancję w dawce nieszkodliwej dla innych osób. Do głównych czynników wywołujących nadwrażliwość należą:

• leki (najczęściej: antybiotyki, leki przeciwnowotworowe, immunosupresyjne i używane podczas znieczulenia ogólnego, kwas acetylosalicylowy),
• szczepionki 
• jady owadów błonkoskrzydłych (np. pszczoły lub osy),
• pokarmy (orzechy, ryby i owoce morza, białka mleka krowiego i jaja kurzego),
• lateks,
• radiologiczne środki kontrastowe,
• wziewne alergeny (sierść zwierząt, np. psa lub kota) [1,3].

Jakie są objawy wstrząsu anafilaktycznego?

Wstrząsowi zawsze towarzyszy obniżenie ciśnienia tętniczego<span style=”font-weight: 400;”> i zazwyczaj odruchowa tachykardia (szybkie bicie serca). Wystąpienie pozostałych objawów można łatwo wytłumaczyć, znając mechanizm reakcji anafilaktycznej.  

Degranulacja komórek układu odpornościowego powoduje uwalnianie m.in. histaminy, co doprowadza do skurczu mięśni gładkich w drogach oddechowych i przewodzie pokarmowym. W wyniku tego zaobserwować można następujące objawy: 

• duszności,
• biegunki, 
• wymioty,
• bólu brzucha, 
• pokrzywki (bąble na skórze), 
• obrzęk twarzy. 

Wystąpieniu tych objawów często towarzyszy blada, zimna i spocona skóra, a także uczucie niepokoju. Często, zanim wystąpią inne objawy, najpierw pojawia się wysypka i zaczerwienienie skóry. Im szybciej wspomniane objawy wystąpią, tym większe ryzyko ciężkiego przebiegu  wstrząsu [1,3].

Wstrząs anafilaktyczny pierwsza pomoc. Wstrząs anafilaktyczny co podać?

Gdy wystąpi wstrząs anafilaktyczny, niezwykle istotna jest pierwsza pomoc, kluczowy jest tutaj czas wdrożenia odpowiedniego postępowania. Wstrząs anafilaktyczny  co robić jeśli będziemy świadkami jego wystąpienia?

• Lekiem pierwszego rzutu jest adrenalina podana domięśniowo. Każda osoba chora, a także jej najbliżsi powinni zostać przeszkoleni w zakresie podawania adrenaliny w przypadku wystąpienia anafilaksji.  Osoby takie powinny posiadać przy sobie autowstrzykiwacz z adrenaliną tzw. pen (dostępny w wersji dla dorosłych i dla dzieci:  EpiPen Senior i EpiPen Junior). Adrenalinę podaje się w środkową część przednio-bocznej powierzchni uda. Można zrobić to przez ubranie (czytaj także: Co to jest i jak działa zastrzyk z adrenaliny?)
• Prostą i skuteczną metodą poprawiającą ciśnienie tętnicze jest uniesienie nóg u pacjenta leżącego płasko na plecach — zwiększa to ilość krwi powracającej do serca. 
• Kolejno należy wezwać pogotowie, a reszta czynności medycznych zostanie wykonany przez specjalistów.
• W przypadku zaprzestania oddychania lub krążenia należy niezwłocznie podjąć reanimację.
• Często objawy nawracają po ok. 10 godzinach, dlatego warto pozostać przez ten czas pod opieką personelu medycznego. Nieleczony wstrząs anafilaktyczny może doprowadzić do nagłego zatrzymania krążenia i śmierci.

Po epizodzie anafilaksji warto udać się do poradni alergologicznej celem przeprowadzenia testów identyfikujących czynnik wywołujący nadwrażliwość, a także przeszkolenia na wypadek ponownego wystąpienia [1,2,3].

Co to jest stulejka?

Stulejka (łac. phimosis) to zwężenie ujścia napletka uniemożliwiające lub mocno utrudniające, zsunięcie napletka w dół penisa, zarówno we wzwodzie, jak i w stanie spoczynku. W niektórych przypadkach stulejki napletek może być opuszczony do rowka zażołędnego, ale zwężenia powodują silny ucisk i ból podczas stosunku. Stulejka najczęściej powstaje jako skutek przebytych i często bagatelizowany stanów zapalnych napletka. Powstają wtedy blizny lub zwłóknienia tkanki uniemożliwiające odsłonięcie żołędzi członka. Może również powstać na skutek urazów prącia lub być obecna od urodzenia [1].

Problem pogłębia się wraz z zaniedbaniem higieny. Jest to błędne koło, ponieważ mężczyźni ze względu na towarzyszący ból nie myją penisa w sposób prawidłowy. Sprzyja to powstawaniu kolejnych stanów zapalnych pod napletkiem, powodując obrzęk. Siłowe ściąganie napletka z kolei prowadzi do pęknięć, które po zagojeniu tworzą blizny. To jeszcze bardziej utrudnia ruchomość napletka i pogłębia problem [2].

Po co potrzebny jest napletek?

Napletek jest częścią zewnętrznych narządów płciowych. Przyjmuje on postać rękawa skórnego pokrywającego żołądź prącia. Żołądź prącia ma bardzo delikatną oraz cienką skórę i otacza zewnętrzne ujście cewki moczowej. Napletek z kolei chroni wędzidełko, ujście cewki i żołądź przed uszkodzeniami. Pomaga również utrzymać wilgotne środowisko. W normalnych warunkach zsuwa się podczas wzwodu [2].

Jakie są powikłania nieleczonej stulejki?

Pod napletkiem zbiera się i zalega mocz, nabłonek, łój, nasienie oraz bakterie. Wywołuje to m.in.:

• miejscowe stany zapalne;
• nawracająca zakażenia dróg oddechowych;
• może to doprowadzić do uszkodzenia, a nawet niewydolności nerek;
• infekcje nasienia;
• niepłodności;
• raka prącia;
• kontakty seksualne mogą powodować nawracające stany zapalne dróg moczowych u partnerek oraz zwiększać szansę zachorowania na nowotwory szyjki macicy [1,3].

Profilaktyka powstawania stulejki

• od pierwszych dni życia chłopca należy myć jego prącie wodą z dodatkiem delikatnego emolientu np. Emolium czy Oilatum;
• u kilkumiesięcznych chłopców można delikatnie do pierwszego oporu odciągać napletek podczas kąpieli;
• jeżeli napletek delikatnie się odkleja po kąpieli, zaleca się natłuścić go maścią lub kremem np. Linomag czy Bepanthen Baby;
• napletek po jego umyciu należy bezwzględnie ściągnąć z powrotem na żołądź prącia;
• nie należy od razu panikować, jeżeli napletek się nie odkleja;
• zdarza się, że da się go ściągnąć dopiero u kilkuletnich chłopców;
• w przypadku wątpliwości warto skonsultować się z lekarzem pediatrą;
• może on przepisać maść sterydową np. Beloderm, który powinien uelastycznić napletek;
• dorośli mężczyźni powinni dbać o higienę, odciągać napletek i myć przestrzeń,  gdzie odkłada się bród;
• po każdym myciu należy naciągnąć napletek na żołądź prącia;
• nie należy się wstydzić wizyty u urologa i w razie jakichkolwiek wątpliwości umówić się na wizytę [3].

Jak leczyć stulejkę?

Czy maści na stulejkę są skuteczne?

Nieoperacyjne leczenie stulejki można zastosować u niewielkiej liczby pacjentów. Metoda to dotyczy najczęściej dzieci z niewielką stulejką. W leczeniu stulejki stosuje się maści sterydowe zawierające glikokortykosteroidy np. betametazon (Beloderm) i klobetazol (Dermovate). Maści te są dostępne wyłącznie z przepisu lekarza. Czasami stosuje się maści o złożonych składzie posiadające poza glikokortykosteroidami również antybiotyk np. połączenie betametazonu z siarczanem gentamycyny (Bedicort G). Połączenie tych dwóch składników sprawia, że leki te działają przeciwzapalnie, przeciwświądowo i przeciwbakteryjnie.

Leczenie miejscowe za pomocą maści sterydowych trwa zazwyczaj od 6 do 12 tygodni. Skuteczność maści w leczeniu łagodnej stulejki jest wysoka. W 80% przypadków daje pozytywne efekty. Jednak nie gwarantuje braku nawrotu.

Na czym polega operacyjne leczenie stulejki?

Jedynym skutecznym sposobem leczenia stulejki jest obrzezanie (skrócenie napletka). U dzieci zabieg ten przeprowadza się w znieczuleniu ogólnym, a u dorosłych w znieczuleniu miejscowym. Zabieg trwa od pół godziny do 45 minut, a rana goi się średnio od 2 do 4 tygodni. Jest to zabieg jednodniowy, pacjent wychodzi tego samego dnia do domu. Po zagojeniu dorosły mężczyzna może podejmować normalne stosunki seksualne (zaleca się wstrzemięźliwość przez cztery tygodnie od zabiegu). Obrzezanie nie powoduje zmniejszenia odczuwania przyjemności seksualnych. Wręcz przeciwnie, wielu pacjentów cierpiących na stulejkę, po zabiegu czerpie wiele więcej przyjemności z seksu niż przed zabiegiem [1].

Czy po zabiegu stulejka może powrócić?

Po wykonaniu zabiegu obrzezania stulejka nie powróci. Związane jest to po prostu z faktem, że nie ma już napletka. Niestety, jeżeli rana nie goiła się prawidłowo, pacjent nie stawiał się na wizytach kontrolnych i nie dbał o higienę, problem może powrócić. Wtedy znowu wymagana będzie interwencja chirurgiczna [2].

Kolonoskopia to badanie diagnostyczne umożliwiającym diagnostykę schorzeń jelita grubego. Procedura polega na wprowadzeniu elastycznego przewodu (tzw. kolonoskopu) do odbytu, odbytnicy, a następnie okrężnicy zstępującej, poprzecznej i wstępującej. Podczas badania pacjent odczuwa zwykle znaczny dyskomfort, przez co otrzymuje leki przeciwbólowe i/lub uspokajające. W pewnych przypadkach wykorzystuje się znieczulenie ogólne [2].

Warunkiem, który musi zostać spełniony, aby kolonoskopia wykazała ewentualne zmiany w świetle jelita, jest jego odpowiednie oczyszczenie. W tym celu na dwa dni przed planowanym terminem badania należy zrezygnować z owoców pestkowych i pestek, mięsa, ciemnego pieczywa, a także napojów gazowanych. Można spożyć lekkostrawne śniadanie, słabą herbatę oraz duże ilości wody [3].

Oprócz wprowadzenia diety ubogoresztkowej konieczne jest również zastosowanie środków przeczyszczających. Specjaliści zalecają preparaty na bazie makrogoli (tzw. PEG – polialkilenoglikole, np. Forlax, Olopeg, Fortrans), makrologoli z siarczanami (np. Moviprep), siarczanów (np. Eziclen), a także siarczanów z tlenkiem magnezu (np. CitraFleet).

Poszczególne środki należy przyjąć w formie wodnych roztworów w dwóch dawkach, stosując kilkugodzinny odstęp (w zależności od planowanej godziny badania). Pierwszą porcję zażywa się kilkanaście godzin przed planowanym badaniem, zaś ostatnią maksymalnie 2-3 godziny przed przeprowadzeniem diagnostyki. Aby wspomóc proces oczyszczania jelit, warto zadbać o umiarkowaną aktywność (np. krótki spacer) [4] (czytaj także: Zaparcia – jak je wyleczyć i przeciwdziałać?).

Europejskie Towarzystwo Endoskopii Przewodu Pokarmowego (ang. European Society of Gastrointestinal Endoscopy) zaleca ponadto przyjęcie 4 podzielonych dawek simetikonu (Espumisan Easy w saszetkach), który ułatwi pozbycie się piany i pęcherzyków gazu ze światła jelita grubego. Preparat stosuje się tuż przed wypiciem przeczyszczającego roztworu wodnego, wsypując proszek bezpośrednio na język. Simetikon nie wchłania się z przewodu pokarmowego, przez co jest uznawany za bezpieczny [5].

Gastroskopia

Badaniem diagnostycznym, dzięki któremu można wykryć schorzenia w obrębie górnego odcinka przewodu pokarmowego, jest gastroskopia. Procedurę przeprowadza się poprzez wprowadzenie endoskopu przez usta lub nos aż do przełyku, żołądka i dwunastnicy. Aby zwiększyć komfort pacjenta, a także poprawić jakość badania, stosuje się miejscowe znieczulenie gardła lidokainą (np. Lignox Spray). W niektórych sytuacjach zachodzi konieczność wykonania znieczulenia ogólnego [6].

Pacjent poddający się kolonoskopii uzyskuje szczegółowe zalecenia co do tego, w jaki sposób przygotować się do badania. W przypadku gastroskopii sprawa wygląda zgoła inaczej, ponieważ brak jest jasnych instrukcji. Jedną ze wskazówek, którą należy się kierować, jest powstrzymanie się od spożywania pokarmów na 6 godzin przed planowaną diagnostyką. Specjaliści zalecają również unikanie picia płynów (w tym wody) ok. 2 godziny przed przeprowadzeniem gastroskopii [7].

Badanie USG — ultrasonografia

Jednym z najbezpieczniejszych badań umożliwiających diagnostykę obrazową jest ultrasonografia. Specjalista (najczęściej radiolog) ocenia stan narządów wewnętrznych w czasie rzeczywistym. Badanie ultrasonograficzne jest nieinwazyjne i bardzo dokładne – z tego powodu może obejmować również struktury mięśniowo-stawowe, a także żyły oraz tętnice.

Na wynik ultrasonografii przeprowadzanej w obrębie jamy brzusznej ma wpływ spożyty wcześniej posiłek. Zaleca się, aby 2-3 dni przed diagnostyką nie stosować produktów wzdymających (gazy obecne w jelitach pogarszają jakość obrazu, dlatego warto wcześniej zażyć simetikon w dawce określonej przez lekarza), a ok. 6-8 godzin przed badaniem w ogóle nie spożywać pokarmów. Dopuszcza się picie wody (niegazowanej!) małymi porcjami. Co ważne, przed wykonaniem diagnostyki należy zrezygnować z palenia tytoniu i żucia gumy [8].

Uprzednie wypełnienie pęcherza moczowego jest zalecane w przypadku USG jamy brzusznej, a także ultrasonografii prostaty i ginekologicznej wykonywanych przez powłoki brzuszne. Optymalne spożycie niegazowanych płynów wynosi w tym przypadku ok. 1-1,5 litra. Jeżeli jednak pacjentka zamierza wykonać USG ciążowe, bezpośrednio przed badaniem powinna opróżnić pęcherz moczowy (czytaj także: Jak przygotować się do ciąży?).

Badanie USG obejmujące narządy moszny, prostatę (techniką transrektalną), żeńskie narządy płciowe (metodą transwaginalną), tętnice szyjne i kończyny (USG Doppler), mięśnie i stawy oraz tarczycę nie wymaga specjalnego przygotowania. Warto jednak zabrać ze sobą dotychczasowe wyniki badań (o ile takowe istnieją).

Jeśli chodzi o USG piersi, zaleca się, aby wykonywać je w pierwszej połowie cyklu. Jest to ważne szczególnie wtedy, gdy pacjentka zmaga się z nadmierną bolesnością gruczołów piersiowych przed menstruacją. Badanie jest całkowicie bezbolesne i bezpieczne nawet u kobiet w ciąży oraz w okresie laktacji [9].

Porównywane substancje czynne i ich wspólne cechy

W tym zestawieniu porównujemy trzy leki przeciwpsychotyczne: chlorprotiksen, chloropromazyna oraz lewomepromazyna. Wszystkie należą do grupy tzw. neuroleptyków, czyli leków przeciwpsychotycznych, które pomagają łagodzić objawy zaburzeń psychicznych, takich jak psychozy, schizofrenia czy stany pobudzenia. Wspólną cechą tych substancji jest działanie polegające na blokowaniu receptorów dopaminowych w mózgu, co prowadzi do poprawy stanu psychicznego pacjentów¹²³. Wszystkie te leki mają również właściwości uspokajające oraz mogą działać przeciwwymiotnie¹⁴³. Ich stosowanie wymaga jednak indywidualnego dostosowania do potrzeb pacjenta, ze względu na różnice w sile działania, skutkach ubocznych i przeciwwskazaniach.

Wskazania do stosowania – podobieństwa i różnice

Chociaż omawiane substancje czynne mają zbliżone główne wskazania, różnią się w szczegółach:

• Chlorprotiksen jest wykorzystywany przede wszystkim w leczeniu różnych typów psychoz, w tym z pobudzeniem ruchowym, agresją, niepokojem i bezsennością. Stosowany jest także w premedykacji chirurgicznej i w leczeniu psychoz alkoholowych⁵.
• Chloropromazyna znajduje zastosowanie w leczeniu schizofrenii, innych psychoz (zwłaszcza paranoidalnych), manii, stanów lękowych, pobudzenia psychoruchowego, czkawki opornej na leczenie, nudności i wymiotów w chorobach terminalnych oraz wprowadzaniu do hipotermii. Może być też stosowana u dzieci (poza okresem niemowlęcym) w przypadku schizofrenii dziecięcej i autyzmu⁶⁷.
• Lewomepromazyna jest przeznaczona do leczenia chorób psychicznych przebiegających z pobudzeniem, zespołów paranoidalnych (szczególnie w schizofrenii), a także jako lek wspomagający w padaczce, niedorozwoju umysłowym, depresji z niepokojem oraz do nasilenia działania przeciwbólowego innych leków. Używana jest również przy przygotowaniu do znieczulenia ogólnego⁸.

Warto zauważyć, że chloropromazyna jako jedyna z tej trójki może być stosowana u dzieci już od pierwszego roku życia (w określonych wskazaniach), natomiast lewomepromazyna jest przeciwwskazana u dzieci poniżej 12 lat, a chlorprotiksen nie jest zalecany u osób poniżej 18 lat ze względu na brak odpowiednich badań⁹¹⁰¹¹.

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne

Wszystkie omawiane leki należą do grupy neuroleptyków, które działają poprzez blokowanie receptorów dopaminowych w mózgu. Działanie to prowadzi do zmniejszenia objawów psychotycznych, takich jak omamy czy urojenia. Jednocześnie leki te wpływają na inne układy neuroprzekaźników, co tłumaczy ich właściwości uspokajające, przeciwwymiotne czy przeciwlękowe¹⁴³.

• Chlorprotiksen wykazuje silne działanie uspokajające i przeciwpsychotyczne, działa również przeciwwymiotnie oraz blokuje receptory alfa-adrenergiczne, co wpływa na obniżenie ciśnienia krwi¹.
• Chloropromazyna poza blokowaniem receptorów dopaminowych, blokuje również receptory adrenergiczne, serotoninowe, wykazuje działanie cholinolityczne i przeciwhistaminowe. Charakteryzuje się silnym działaniem uspokajającym i przeciwwymiotnym⁴.
• Lewomepromazyna działa podobnie do chloropromazyny, ale dodatkowo ma silniejsze działanie uspokajające i przeciwbólowe. Wyróżnia się słabszymi objawami pozapiramidowymi w porównaniu do innych neuroleptyków³.

Pod względem farmakokinetyki wszystkie te leki są dobrze wchłaniane, metabolizowane w wątrobie i wydalane głównie z moczem i kałem. Chlorprotiksen i chloropromazyna mają stosunkowo krótki okres półtrwania (od 8 do 12 godzin dla chlorprotiksen), natomiast lewomepromazyna utrzymuje się dłużej w organizmie (okres półtrwania 15–30 godzin)¹²¹³¹⁴.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – co różni te leki?

Wszystkie trzy leki mają podobne przeciwwskazania, takie jak:

• Nadwrażliwość na substancję czynną lub pokrewne związki chemiczne¹⁵¹⁶¹⁷.
• Poważne zaburzenia pracy serca, wątroby lub nerek¹⁵¹⁸¹⁷.
• Stany upośledzenia świadomości, śpiączka¹⁵.
• Choroba Parkinsona, miastenia, jaskra z wąskim kątem przesączania, retencja moczu¹⁹¹⁸¹⁷.

Jednak są pewne różnice:

• Chlorprotiksen jest przeciwwskazany przy wydłużonym odstępie QT, a także u osób z istotnymi zaburzeniami rytmu serca¹⁵.
• Chloropromazyna jest przeciwwskazana u osób z zahamowaniem czynności szpiku kostnego¹⁶²⁰.
• Lewomepromazyna jest przeciwwskazana u dzieci poniżej 12 lat oraz podczas karmienia piersią¹⁷.

We wszystkich przypadkach należy zachować ostrożność przy jednoczesnym stosowaniu innych leków wpływających na serce lub układ nerwowy, a także u osób w podeszłym wieku i z chorobami przewlekłymi²¹²²²³.

Bezpieczeństwo stosowania w szczególnych grupach pacjentów

Wszystkie trzy substancje wymagają szczególnej ostrożności u dzieci, kobiet w ciąży i karmiących piersią, osób starszych oraz pacjentów z zaburzeniami pracy nerek lub wątroby:

• Stosowanie u dzieci: Chlorprotiksen nie jest zalecany poniżej 18 roku życia, chloropromazyna może być stosowana od pierwszego roku życia (z wyjątkiem stanów zagrożenia życia u niemowląt), a lewomepromazyna jest przeciwwskazana poniżej 12 lat⁹¹⁰¹¹.
• Kobiety w ciąży: Wszystkie trzy leki mogą być stosowane wyłącznie wtedy, gdy korzyść dla matki przewyższa potencjalne ryzyko dla płodu. U noworodków matek przyjmujących te leki w trzecim trymestrze mogą wystąpić objawy niepożądane, takie jak drżenie, senność czy trudności z oddychaniem²⁴²⁵²⁶.
• Karmienie piersią: Chlorprotiksen przenika do mleka matki w niewielkich ilościach, ale można kontynuować karmienie piersią pod warunkiem obserwacji dziecka. Chloropromazyna i lewomepromazyna nie powinny być stosowane podczas karmienia piersią²⁴²⁵²⁷.
• Osoby starsze: Wszystkie leki mogą zwiększać ryzyko powikłań u osób starszych, zwłaszcza z otępieniem. Zaleca się stosowanie niższych dawek i ścisłą obserwację pacjenta²⁸²⁹³⁰.
• Prowadzenie pojazdów: Każdy z tych leków może powodować senność, zaburzenia koncentracji i koordynacji ruchowej, dlatego nie należy prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn podczas leczenia³¹³²³³.
• Pacjenci z zaburzeniami nerek i wątroby: W każdej z tych grup leków stosowanie wymaga dużej ostrożności lub jest przeciwwskazane w ciężkich zaburzeniach pracy tych narządów³⁴¹⁸²³.

Porównanie wybranych właściwości – tabela

Chlorprotiksen, chloropromazyna i lewomepromazyna – wybór leku w zależności od sytuacji

Chlorprotiksen, chloropromazyna i lewomepromazyna to leki o podobnym mechanizmie działania, ale różnią się pod względem siły działania, profilu bezpieczeństwa i możliwości stosowania u określonych grup pacjentów. Przy wyborze odpowiedniego leku należy brać pod uwagę zarówno wskazania, jak i przeciwwskazania oraz indywidualne potrzeby pacjenta. Wspólne cechy tych leków, takie jak działanie uspokajające i przeciwpsychotyczne, są równoważone przez odmienne możliwości zastosowania, szczególnie u dzieci, kobiet w ciąży czy osób starszych. Decyzja o wyborze konkretnej substancji powinna być oparta na dokładnej analizie korzyści i ryzyka, z uwzględnieniem wszystkich czynników wpływających na bezpieczeństwo i skuteczność terapii^{9101124252627}.

Buprenorfina, fentanyl i metadon – podobieństwa i różnice

Buprenorfina, fentanyl oraz metadon to silne leki opioidowe, które są stosowane w leczeniu bólu oraz terapii uzależnień od opioidów. Wszystkie trzy substancje należą do tej samej grupy leków – opioidów, ale wykazują istotne różnice dotyczące wskazań, formy podania, mechanizmu działania oraz bezpieczeństwa stosowania¹²³. Wspólną cechą tych leków jest silne działanie przeciwbólowe oraz możliwość wywołania uzależnienia, jednak każda z nich znajduje inne zastosowanie w praktyce klinicznej. Buprenorfina, fentanyl i metadon mogą być dostępne w różnych postaciach – tabletkach, plastrach, roztworach do wstrzykiwań czy syropach⁴⁵⁶⁷.

Wskazania – kiedy stosuje się buprenorfinę, fentanyl i metadon?

Buprenorfina wykorzystywana jest przede wszystkim w leczeniu bólu o umiarkowanym i silnym natężeniu, zarówno bólu przewlekłego (np. nowotworowego), jak i bólu pooperacyjnego. Występuje w postaci tabletek podjęzykowych, plastrów transdermalnych, roztworów do wstrzykiwań, a także preparatów do leczenia uzależnień (często w połączeniu z naloksonem)¹⁸⁹. Fentanyl to lek o bardzo silnym działaniu przeciwbólowym, stosowany najczęściej w leczeniu bólu przebijającego u pacjentów z przewlekłym bólem nowotworowym, a także w znieczuleniach ogólnych oraz podczas zabiegów chirurgicznych²¹⁰. Metadon natomiast stosowany jest głównie w leczeniu substytucyjnym osób uzależnionych od opioidów, ale może być też wykorzystywany w leczeniu silnych bólów, zwłaszcza w chorobach nowotworowych i po operacjach³¹¹.

• Buprenorfina: ból umiarkowany do silnego, leczenie substytucyjne uzależnienia od opioidów¹⁸⁹
• Fentanyl: ból przebijający w chorobach nowotworowych, znieczulenia, bóle pooperacyjne²¹⁰
• Metadon: leczenie substytucyjne uzależnienia od opioidów, silny ból (głównie nowotworowy)³¹¹

Warto podkreślić, że buprenorfina i fentanyl są dostępne w plastrach transdermalnych do stosowania w bólu przewlekłym, natomiast metadon występuje głównie w postaci syropów lub roztworów doustnych do terapii substytucyjnej. Fentanyl jest także stosowany w formie aerozolu do nosa i tabletek podpoliczkowych – głównie w bólu przebijającym, natomiast buprenorfina i metadon mają szczególne znaczenie w leczeniu uzależnień od opioidów⁴¹²⁷.

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne

Wszystkie trzy leki działają na receptory opioidowe w mózgu, ale ich działanie różni się szczegółami. Buprenorfina jest częściowym agonistą receptora μ (mi) i antagonistą receptora κ (kappa), co oznacza, że jej działanie jest nieco łagodniejsze niż fentanylu i metadonu, a ryzyko depresji oddechowej jest niższe¹³¹⁴¹⁵. Fentanyl to pełny agonista receptora μ, o bardzo silnym działaniu przeciwbólowym i szybkim początku działania – jest znacznie silniejszy niż morfina¹⁶¹⁷. Metadon również jest pełnym agonistą receptora μ, ale dodatkowo blokuje receptory NMDA, co może mieć znaczenie w leczeniu bólu neuropatycznego i zmniejszaniu objawów abstynencyjnych u osób uzależnionych³.

• Buprenorfina: częściowy agonista receptorów opioidowych, dłuższy czas działania, mniejsze ryzyko depresji oddechowej¹³
• Fentanyl: pełny agonista, bardzo silne i szybkie działanie przeciwbólowe, duże ryzyko depresji oddechowej¹⁶
• Metadon: pełny agonista, działa także na receptory NMDA, długi czas działania, stosowany w terapii substytucyjnej³

Jeśli chodzi o farmakokinetykę, buprenorfina podana przezskórnie lub podjęzykowo wchłania się wolniej niż fentanyl podany dożylnie czy donosowo, ale jej działanie utrzymuje się dłużej¹⁸. Fentanyl, zwłaszcza w formie iniekcji czy aerozolu do nosa, działa bardzo szybko i jest wykorzystywany tam, gdzie potrzebne jest natychmiastowe uśmierzenie bólu. Metadon ma długi okres półtrwania, co pozwala na stosowanie go raz dziennie w terapii uzależnień⁷.

Przeciwwskazania i środki ostrożności

Przeciwwskazania do stosowania buprenorfiny, fentanylu i metadonu są podobne, ale istnieją ważne różnice. Wszystkie trzy leki są przeciwwskazane w przypadku nadwrażliwości na substancję czynną oraz u osób z ciężką depresją oddechową¹⁹²⁰²¹. Buprenorfina nie powinna być stosowana u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami wątroby, niektórymi chorobami psychicznymi i u osób, które nie są uzależnione od opioidów (w przypadku leczenia substytucyjnego)²². Fentanyl jest przeciwwskazany u osób bez tolerancji na opioidy, w ostrym bólu i w sytuacjach, gdzie nie można kontrolować funkcji oddechowych²³. Metadon nie jest zalecany w przypadku ciężkich zaburzeń serca, wątroby, nerek, niewyrównanej cukrzycy, porfirii oraz u dzieci²¹²⁴.

• Wszystkie: nadwrażliwość na lek, ciężka depresja oddechowa, ciężkie zaburzenia czynności wątroby
• Buprenorfina: nie stosować w ciężkiej niewydolności wątroby, u osób nieuzależnionych (w terapii substytucyjnej)
• Fentanyl: nie dla osób bez tolerancji na opioidy, w ostrym bólu
• Metadon: przeciwwskazany w ciężkich chorobach serca, nerek, wątroby, u dzieci

Stosowanie wszystkich trzech leków wymaga zachowania szczególnej ostrożności u osób w podeszłym wieku, osłabionych, z chorobami płuc, zaburzeniami czynności nerek i wątroby oraz u osób z zaburzeniami psychicznymi lub uzależnionych od innych substancji. Dodatkowo, buprenorfina i fentanyl mogą powodować poważne interakcje z innymi lekami działającymi depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy (np. benzodiazepiny, alkohol), co może prowadzić do nadmiernego uspokojenia, depresji oddechowej, śpiączki lub nawet zgonu²⁵²⁶⁷.

Bezpieczeństwo stosowania u dzieci, kobiet w ciąży, kierowców i osób z chorobami przewlekłymi

Stosowanie buprenorfiny i fentanylu u dzieci jest możliwe tylko w ściśle określonych przypadkach, głównie w bólu przewlekłym u dzieci już otrzymujących opioidy³²³⁰. Metadon nie jest zalecany u dzieci, gdyż nie ma wystarczających badań dotyczących bezpieczeństwa i dawkowania²¹. U kobiet w ciąży i karmiących piersią wszystkie trzy substancje mogą być stosowane tylko wtedy, gdy korzyści przewyższają ryzyko – mogą przenikać przez łożysko i do mleka, prowadząc do działań niepożądanych u noworodka^27332821. W przypadku kierowców i osób obsługujących maszyny zalecane jest zachowanie szczególnej ostrożności lub całkowite unikanie prowadzenia pojazdów, gdyż leki te mogą wywoływać senność, zawroty głowy i zaburzenia koncentracji^34353621.

Pacjenci z chorobami nerek lub wątroby powinni być monitorowani szczególnie uważnie, a dawki leków mogą wymagać zmniejszenia. U osób z chorobami układu oddechowego (np. astmą, POChP) istnieje zwiększone ryzyko depresji oddechowej²⁹³¹. Stosowanie buprenorfiny i fentanylu w postaci plastrów transdermalnych lub roztworów do wstrzykiwań wymaga dokładnej oceny stanu pacjenta i często jest zarezerwowane dla osób, które mają już doświadczenie z opioidami³²³⁰.

Porównanie w praktyce – tabela kluczowych różnic

Buprenorfina, fentanyl i metadon – kiedy wybrać który lek?

Podsumowując, buprenorfina, fentanyl i metadon to leki o bardzo silnym działaniu przeciwbólowym i terapeutycznym, ale ich zastosowanie zależy od wielu czynników – rodzaju bólu, stanu pacjenta, wieku, obecności chorób współistniejących oraz wcześniejszego leczenia opioidami. Buprenorfina jest często wybierana w leczeniu bólu przewlekłego oraz w terapii uzależnień, ze względu na nieco niższy potencjał wywoływania depresji oddechowej i łagodniejszy przebieg objawów odstawienia¹³. Fentanyl to lek z wyboru w sytuacjach wymagających bardzo silnego i szybkiego działania przeciwbólowego, ale ze względu na ryzyko depresji oddechowej stosuje się go głównie u osób z już rozwiniętą tolerancją na opioidy¹⁶. Metadon natomiast pełni kluczową rolę w leczeniu substytucyjnym uzależnienia od opioidów i jest także stosowany w bólach nowotworowych, gdy inne opioidy nie przynoszą ulgi³.

Dobór odpowiedniego leku powinien być zawsze indywidualny i oparty na dokładnej ocenie stanu pacjenta oraz potencjalnych korzyści i ryzyka. Każda z tych substancji może być stosowana tylko pod ścisłym nadzorem lekarza, a pacjent powinien być świadomy możliwych działań niepożądanych oraz konieczności zgłaszania wszelkich niepokojących objawów.

Przegląd porównywanych substancji czynnych

W porównaniu biorą udział trzy substancje czynne: werteporfina, padeliporfina oraz temoporfin. Wszystkie te związki należą do grupy fotouczulaczy, czyli substancji aktywowanych światłem, stosowanych w terapii fotodynamicznej. Ich wspólną cechą jest możliwość selektywnego działania na komórki zmienione chorobowo po aktywacji odpowiednią długością fali światła. Terapia fotodynamiczna z wykorzystaniem tych substancji jest uznawana za nowoczesną metodę leczenia wybranych chorób okulistycznych i onkologicznych¹²³.

• Wszystkie omawiane substancje są aktywowane światłem laserowym o ściśle określonej długości fali¹²³.
• Ich działanie opiera się na generowaniu reaktywnych form tlenu, prowadzących do uszkodzenia komórek docelowych¹²³.
• Stosowane są wyłącznie przez wykwalifikowany personel medyczny w wyspecjalizowanych ośrodkach⁴⁵⁶.

Wskazania terapeutyczne – kiedy stosuje się te substancje?

Podstawową różnicą między werteporfiną, padeliporfiną i temoporfinem są ich wskazania do stosowania:

• Werteporfina stosowana jest u dorosłych z wysiękowym zwyrodnieniem plamki związanym z wiekiem (AMD) oraz w poddołkowej neowaskularyzacji podsiatkówkowej w przebiegu patologicznej krótkowzroczności⁷.
• Padeliporfina jest wykorzystywana w leczeniu jednostronnego gruczolakoraka gruczołu krokowego z grupy małego ryzyka u dorosłych mężczyzn, którzy wcześniej nie byli leczeni innymi metodami⁸.
• Temoporfin przeznaczony jest do leczenia paliatywnego zaawansowanego raka płaskonabłonkowego głowy i szyi u pacjentów, u których zawiodły inne metody leczenia i nie można już zastosować radioterapii, operacji lub chemioterapii⁹.

Wszystkie te substancje nie są przeznaczone do stosowania u dzieci ani młodzieży, a ich użycie jest ograniczone do dorosłych pacjentów, zgodnie z określonymi wskazaniami⁴⁵⁶.

Mechanizm działania i właściwości farmakokinetyczne

Wszystkie trzy substancje działają poprzez aktywację światłem, jednak mechanizm ich działania różni się szczegółami:

• Werteporfina po aktywacji światłem czerwonym (689 nm) prowadzi do powstania reaktywnych form tlenu, które uszkadzają śródbłonek nowotworzonych naczyń w oku, powodując ich zamknięcie i ograniczenie postępu choroby¹.
• Padeliporfina po aktywacji światłem (753 nm) wywołuje reakcję w naczyniach nowotworu, prowadząc do martwicy komórek raka gruczołu krokowego. Działa przede wszystkim na układ naczyniowy guza, powodując niedotlenienie i śmierć komórek nowotworowych².
• Temoporfin aktywowany światłem o długości fali 652 nm, powoduje wytwarzanie reaktywnych form tlenu wewnątrz komórek nowotworowych, prowadząc do ich zniszczenia³.

Pod względem farmakokinetyki:

• Werteporfina ma okres półtrwania 5–6 godzin, wydalana jest głównie z żółcią¹³.
• Padeliporfina ma krótki okres półtrwania (ok. 1,2 godziny), również wydalana jest głównie z kałem¹⁴.
• Temoporfin charakteryzuje się dłuższym okresem półtrwania (ok. 65 godzin), jest wydalana przez wątrobę do żółci i z kałem¹⁵.

Przeciwwskazania i środki ostrożności – porównanie

Choć substancje te mają pewne wspólne przeciwwskazania, jak nadwrażliwość na składnik czynny lub substancje pomocnicze oraz choroby nasilające się pod wpływem światła (np. porfiria), różnią się szczegółami:

• Werteporfina nie powinna być stosowana u osób z ciężką niewydolnością wątroby lub porfirią¹⁶.
• Padeliporfina jest przeciwwskazana u pacjentów po wcześniejszych interwencjach medycznych w obrębie prostaty (np. po przezcewkowej resekcji gruczołu krokowego), przy cholestazie, aktywnym zapaleniu odbytnicy oraz u osób niezdolnych do znieczulenia ogólnego¹⁷.
• Temoporfin nie może być stosowany u osób z guzami naciekającymi duże naczynia krwionośne, z planowanymi zabiegami chirurgicznymi w najbliższych 30 dniach ani u pacjentów stosujących inne leki zwiększające wrażliwość na światło¹⁸.

Wszystkie te leki wymagają ścisłej ochrony przed światłem po podaniu – różnią się jednak długością trwania nadwrażliwości:

• Werteporfina i padeliporfina – nadwrażliwość na światło trwa do 48 godzin po zabiegu¹⁰¹¹.
• Temoporfin – nadwrażliwość na światło może utrzymywać się nawet do 15 dni, a zalecenia dotyczące ochrony skóry i oczu należy stosować przez kilka tygodni¹².

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

Porównując bezpieczeństwo stosowania tych substancji u szczególnych grup pacjentów:

• Wszystkie trzy substancje nie są wskazane dla dzieci i młodzieży⁴⁵⁶.
• Kobiety w ciąży: Werteporfina i temoporfin mogą być rozważane w ciąży wyłącznie w przypadkach bezwzględnej konieczności, padeliporfina nie jest wskazana do stosowania u kobiet¹⁹²⁰²¹.
• Karmienie piersią: Po zastosowaniu werteporfiny należy przerwać karmienie na 48 godzin; temoporfin – przez co najmniej miesiąc; padeliporfina nie jest stosowana u kobiet karmiących¹⁹²¹.
• Prowadzenie pojazdów: Werteporfina może powodować przejściowe zaburzenia widzenia, które uniemożliwiają prowadzenie pojazdów do czasu ich ustąpienia; padeliporfina nie wpływa bezpośrednio na zdolność prowadzenia, ale po znieczuleniu ogólnym należy unikać takich czynności przez 24 godziny; temoporfin – należy unikać prowadzenia pojazdów w okresie nadwrażliwości na światło²²²³²⁴.
• Osoby z zaburzeniami funkcji wątroby lub nerek: Werteporfina i padeliporfina mogą wymagać ostrożności przy zaburzeniach wątroby; temoporfin należy stosować ostrożnie u osób z chorobami wątroby z powodu zawartości alkoholu w preparacie²⁵²⁶²⁷.

Podsumowanie – podobieństwa i różnice między werteporfiną, padeliporfiną i temoporfinem

Poniższa tabela zestawia najważniejsze cechy porównywanych substancji czynnych, aby ułatwić zrozumienie ich zastosowań i ograniczeń:

Werteporfina, padeliporfina i temoporfin – wybór substancji zależny od wskazań i bezpieczeństwa

Podsumowując, choć wszystkie trzy substancje należą do tej samej grupy leków fotouczulających stosowanych w terapii fotodynamicznej, ich zastosowanie, sposób podania, bezpieczeństwo i zalecenia różnią się w zależności od konkretnej sytuacji klinicznej. Werteporfina jest stosowana głównie w leczeniu schorzeń okulistycznych, padeliporfina – w terapii raka prostaty, a temoporfin – w leczeniu niektórych nowotworów głowy i szyi. Wszystkie wymagają ścisłej ochrony przed światłem po zabiegu i nie są przeznaczone dla dzieci. Dobór odpowiedniej substancji zależy od choroby, wieku pacjenta, płci oraz obecności innych schorzeń i przeciwwskazań⁷⁸⁹.

Jakie substancje czynne są porównywane i co je łączy?

W tym porównaniu skupiamy się na trzech substancjach stosowanych do znieczulenia ogólnego: tiopental, ketamina oraz propofol. Wszystkie należą do grupy leków wykorzystywanych w anestezji i sedacji, choć należą do różnych klas chemicznych i różnią się mechanizmem działania.¹²³ Łączy je przede wszystkim szybki początek działania po podaniu dożylnym oraz możliwość stosowania w warunkach szpitalnych przez wykwalifikowany personel.⁴⁵⁶ Są wykorzystywane zarówno w celu wprowadzenia, jak i podtrzymania znieczulenia ogólnego, a także do sedacji podczas procedur medycznych.

Kiedy stosuje się tiopental, ketaminę i propofol?

Wskazania do stosowania tych leków pokrywają się częściowo, choć występują istotne różnice:

• Tiopental stosowany jest głównie do krótkotrwałego znieczulenia oraz do indukcji znieczulenia ogólnego, często jako pierwszy lek przed intubacją. Zawsze wymaga dodatkowego podania leku przeciwbólowego, ponieważ sam nie znosi bólu.¹
• Ketamina jest wykorzystywana zarówno jako jedyny środek do krótkich zabiegów chirurgicznych i diagnostycznych, jak i do wprowadzenia do znieczulenia ogólnego. Jest szczególnie ceniona u dzieci oraz w sytuacjach, gdy utrzymanie drożności dróg oddechowych może być utrudnione. Ketamina wykazuje silne działanie przeciwbólowe.²
• Propofol jest szeroko stosowany do indukcji i podtrzymania znieczulenia ogólnego, zarówno u dorosłych, jak i dzieci powyżej 1. miesiąca życia (w zależności od postaci leku). Może być także używany do sedacji podczas zabiegów i na oddziałach intensywnej terapii u dorosłych.³

Wszystkie trzy substancje mają swoje miejsce w leczeniu zarówno dzieci, jak i dorosłych, jednak zakres wiekowy i sytuacje kliniczne, w których są wykorzystywane, mogą się różnić.²³

Mechanizm działania i wpływ na organizm

Choć wszystkie trzy leki prowadzą do utraty świadomości i znieczulenia ogólnego, ich działanie na organizm jest odmienne:

• Tiopental to barbituran, który działa głównie poprzez hamowanie aktywności ośrodkowego układu nerwowego, zmniejszając zapotrzebowanie mózgu na tlen i przepływ mózgowy. Działa bardzo szybko, ale krótko. Nie wykazuje działania przeciwbólowego i może powodować depresję oddechową oraz spadek ciśnienia krwi.⁸
• Ketamina wywołuje tzw. znieczulenie dysocjacyjne, w którym pacjent jest nieprzytomny, ale odruchy gardłowe i krtaniowe pozostają zachowane. Działa na receptory NMDA i ma silne właściwości przeciwbólowe. Może powodować wzrost ciśnienia krwi i częstości akcji serca oraz działać pobudzająco na układ oddechowy.⁹
• Propofol działa przez nasilenie hamującego działania neuroprzekaźnika GABA. Zapewnia szybkie i łagodne wybudzenie, zmniejsza ciśnienie krwi i może powodować depresję oddechową, ale nie ma działania przeciwbólowego.¹⁰

Pod względem farmakokinetycznym tiopental i propofol działają bardzo szybko po podaniu dożylnym, ale propofol ma krótszy czas działania i jest szybciej usuwany z organizmu, co pozwala na lepszą kontrolę znieczulenia.¹¹¹² Ketamina charakteryzuje się także szybkim początkiem działania i możliwością podania zarówno dożylnie, jak i domięśniowo.¹³

Przeciwwskazania i środki ostrożności

Wszystkie trzy substancje mają przeciwwskazania wspólne oraz specyficzne:

• Tiopental nie powinien być stosowany u osób z nadwrażliwością na barbiturany, ostrym zatruciem alkoholem, lekami nasennymi lub przeciwbólowymi, a także w przypadku nadciśnienia tętniczego, wstrząsu, stanu astmatycznego i porfirii.¹⁴
• Ketamina jest przeciwwskazana u dzieci poniżej 3. miesiąca życia, osób z chorobami serca, ciężkim nadciśnieniem, schorzeniami psychicznymi czy rzutem choroby naczyniowo-mózgowej.¹⁵
• Propofol nie powinien być stosowany u osób z nadwrażliwością na składniki leku, u dzieci do 16 lat w celu sedacji na oddziałach intensywnej terapii oraz u pacjentów z ciężką niewydolnością krążeniowo-oddechową bez odpowiedniego monitorowania.¹⁶

Wszystkie leki wymagają zachowania szczególnej ostrożności u pacjentów z zaburzeniami funkcji nerek, wątroby, serca, u osób w podeszłym wieku, a także u dzieci.⁷¹⁷¹⁸

Bezpieczeństwo stosowania u szczególnych grup pacjentów

Bezpieczeństwo stosowania tych leków różni się w zależności od wieku pacjenta, ciąży, karmienia piersią, prowadzenia pojazdów czy schorzeń narządów:

• Dzieci: Tiopental i ketamina mogą być stosowane u dzieci (ketamina od 3. miesiąca życia), ale propofol jest zalecany powyżej 1. miesiąca życia w określonych wskazaniach i dawkach. Każda substancja wymaga indywidualnej oceny ryzyka.⁷⁵¹⁹
• Kobiety w ciąży: Wszystkie trzy leki mogą być stosowane w ciąży tylko wtedy, gdy jest to bezwzględnie konieczne. Tiopental i propofol przenikają przez łożysko i mogą wpływać na noworodka. Ketamina nie jest zalecana w ciąży poza szczególnymi przypadkami, jak poród.²⁰²¹²²
• Karmienie piersią: Tiopental i propofol przenikają do mleka matki – zaleca się unikanie karmienia piersią przez określony czas po podaniu leku. W przypadku ketaminy brak jest wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa.²³²⁴²²
• Kierowcy: Po podaniu każdego z tych leków nie wolno prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn przez określony czas, ponieważ wpływają one na koncentrację i czas reakcji.²⁵²⁶²⁷
• Pacjenci z zaburzeniami nerek i wątroby: Wszystkie trzy leki wymagają ostrożności i często zmniejszenia dawki u osób z zaburzeniami funkcji nerek lub wątroby.⁷²⁸²⁹

Podsumowanie: Kluczowe różnice i podobieństwa

Tiopental, ketamina i propofol to trzy skuteczne leki wykorzystywane w anestezjologii, które różnią się profilem działania i bezpieczeństwa. Wybór konkretnego środka zawsze powinien być indywidualnie dostosowany do potrzeb pacjenta oraz sytuacji klinicznej, z uwzględnieniem potencjalnych przeciwwskazań i możliwych powikłań.¹⁴¹⁵¹⁶