Krew pępowinowa – czy warto bankować? Zalety, wady i bezpieczeństwo

Krew pępowinowa jest bardzo ważnym źródłem komórek macierzystych, które mogą być potrzebne do leczenia szerokiej gamy chorób genetycznych, hematologicznych, immunologicznych, metabolicznych i onkologicznych, a możliwości ich wykorzystania cały czas rosną. Z roku na rok w badaniach naukowych potwierdza się skuteczność leczenia komórkami macierzystymi coraz to nowszych schorzeń. Krew pępowinowa jest cennym źródłem komórek, a oczekujący potomstwa rodzice powinni mieć odpowiednią wiedzę, aby podejmować świadome decyzje o pobieraniu krwi pępowinowej. Krew pępowinowa – czy warto ją bankować i jakie są korzyści z tego rozwiązania?

Skąd pozyskuje się komórki macierzyste?

Pierwotne komórki zarodkowe – komórki te izoluje się z embrionów niewykorzystanych w leczeniu niepłodności małżeńskiej, po uzyskaniu zgody rodziców. Komórki macierzyste zarodka, posiadając nieograniczoną zdolność różnicowania, są najciekawsze eksperymentalnie, ale z punktu widzenia etycznego są materiałem o ograniczonej dostępności doświadczalnej. Ten rodzaj komórek macierzystych jest jednak rzadko wykorzystywany w praktyce klinicznej.

Wykształcona tkanka dojrzałego organizmu – komórki takie występują w szpiku kostnym, w rogówce i siatkówce oka, w miazdze zębowej, wątrobie, trzustce, jelitach i skórze. Największa ilość hemopoetycznych komórek macierzystych zlokalizowana jest w szpiku kostnym. Wadą ich jest ograniczenie występowania do kilku miejsc w organizmie, a także malejącą wraz z wiekiem ich niewielką liczbą. W porównaniu z embrionalnymi komórkami macierzystymi cechują się dużo mniejszymi możliwościami różnicowania. Pobranie szpiku kostnego jest również bardziej inwazyjne niż pobieranie krwi pępowinowej.

Krew pępowinowa – stanowi dodatkowe alternatywne źródło krwiotwórczych komórek macierzystych, które mogą zostać wykorzystane w czasie przeszczepów zarówno allogenicznych, jak i autologicznych zwiększając tym samym pulę potencjalnych dawców i zmniejszając poziom śmiertelności wśród oczekujących na przeszczep.

Krew obwodowa – po farmakologicznej mobilizacji. Ten sposób pozyskiwania komórek macierzystych wymaga specjalnego przygotowania dawcy za pomocą leków stymulujących produkcję komórek macierzystych.

Mleko matki – Dr Kakulas (wcześniej Hassiotou) z Uniwersytetu Australii Zachodniej wykazała, że zawarte w mleku matki komórki macierzyste mogą zostać przekształcone w tkankę kostną, tłuszczową oraz w komórki wątroby lub mózgu. To stosunkowo nowe odkrycie otwiera dodatkowe możliwości w medycynie regeneracyjnej.

Co to jest krew pępowinowa i jak się ją pozyskuje?

Krew pępowinowa to krew znajdująca się w łożysku i pępowinie. Komórki i inne substancje znajdujące się w krwi pępowinowej przyczyniają się do rozwoju nowego organizmu w okresie życia płodowego. Krew pępowinowa jest bogatym źródłem komórek macierzystych, które mają istotny udział w szybkim rozwoju płodu. Ta cenna krew zawiera młode, niewykorzystane komórki o ogromnym potencjale terapeutycznym.

Pobieranie krwi pępowinowej odbywa się po porodzie z łożyska płodowego przez nakłucie tętnicy pępowinowej. Jest materiałem odpadowym, w związku z czym nie wzbudza wątpliwości natury etycznej związanych z wykorzystywaniem jej do badań i w medycynie. Krew pępowinowa może zostać pobrana do specjalnych worków kolekcyjnych. Następnie jest opracowywana, przygotowana do przeszczepienia oraz gromadzona w bankach krwi pępowinowej. Proces pobierania krwi pępowinowej jest całkowicie bezpieczny dla matki i dziecka.

Jakie są zalety krwi pępowinowej?

Największą zaletą krwi pępowinowej jest jej dostępność. Można zaryzykować stwierdzeniem, że każdy człowiek rodzi się z własnym bankiem komórek macierzystych. Zatem idealnie byłoby, gdyby każdy, gdy zajdzie taka potrzeba, miał możliwość skorzystania z tych zasobów. Niestety, ze względów ekonomicznych i technicznych, potencjał ten nie jest w pełni wykorzystywany. Bankowanie krwi pępowinowej daje jednak unikalną szansę na zabezpieczenie tego cennego materiału biologicznego.

Przewagą krwi pępowinowej nad szpikiem kostnym jest możliwość jej łatwiejszego dopasowania w układzie HLA do biorcy. Krew pępowinowa wymaga bowiem mniejszej zgodności niż szpik kostny, aby można było ją zastosować w leczeniu. Szpik kostny musi być zgodny 8/10 antygenów, podczas gdy w przypadku krwi pępowinowej wystarczy osiągnąć zgodność 4/6 antygenów. To znacznie zwiększa szanse na znalezienie odpowiedniego materiału do przeszczepienia.

Dodatkowo w przypadku krwi pępowinowej jest zredukowana reaktywność immunologiczna, a tym samym niskie ryzyko odrzucenia przeszczepu i niskie ryzyko ostrej, przewlekłej choroby przeszczep przeciwko gospodarzowi (GVHD). Te właściwości czynią krew pępowinową szczególnie atrakcyjną opcją terapeutyczną w medycynie transplantacyjnej. Młode komórki z krwi pępowinowej są bardziej tolerancyjne i lepiej przyjmowane przez organizm biorcy.

Komórki odpornościowe obecne we krwi pępowinowej jako komórki młode, nie powinny być zdolne do wzajemnej reakcji przeciwko sobie. To sprawia, że ryzyko powikłań immunologicznych jest znacznie mniejsze niż w przypadku innych źródeł komórek macierzystych. Krew pępowinowa – czy warto ją przechowywać z tego względu? Zdecydowanie tak, szczególnie biorąc pod uwagę te zalety immunologiczne.

W przypadku przeszczepienia szpiku kostnego znalezienie dawcy i zorganizowanie pobrania szpiku trwa średnio 4-6 miesięcy. Przy zastosowaniu krwi pępowinowej czas ten ulega skróceniu do 1-2 tygodni, ponieważ materiał jest już wcześniej pobrany, przygotowany do transplantacji i zbadany, co jeszcze szczególne ważne w przypadku biorców, u których np. choroba nowotworowa postępuje szybko. Szybkość dostępu do materiału transplantacyjnego może być kluczowa dla powodzenia leczenia.

Pobieranie krwi pępowinowej jest łatwe do wykonania w trakcie porodu. Krew pobierana jest z łożyska, dzięki czemu zabieg ten nie stanowi żadnego zagrożenia dla matki i noworodka. Procedura jest nieinwazyjna i nie wpływa na przebieg porodu ani na stan zdrowia dziecka i matki.

Przygotowanie krwi pępowinowej jako materiału do przeszczepiania minimalizuje ryzyko przeniesienia czynników zakażonych, w tym wirusów, o długim okresie latencji, np. CMV. Młode komórki z krwi pępowinowej są mniej narażone na infekcje wirusowe niż komórki od dorosłych dawców.

Komórki macierzyste z krwi pępowinowej można łączyć z komórkami z innych źródeł. Przeprowadzono u dorosłych z wynikiem pozytywnym przeszczepy krwi pępowinowej z zastosowaniem wielu jednostek od odrębnych dawców. Ta elastyczność w zastosowaniu zwiększa możliwości terapeutyczne i szanse na skuteczne leczenie.

Obecnie lista chorób, w leczeniu, których standardowo wykorzystuje się komórki macierzyste z krwi pępowinowej do leczenia, obejmuje 80 jednostek chorobowych. W zależności od choroby (jej stanu zaawansowania) wykonuje się przeszczepienia autologiczne, lub allogeniczne komórek macierzystych. Lista wskazań do stosowania krwi pępowinowej stale się rozszerza wraz z postępem badań naukowych.

Grupy chorób to: ostre białaczki, białaczki przewlekłe, zespół melodysplastyczny, choroby związane z zaburzeniami lub brakiem funkcji enzymów, choroby histiocytów, dziedziczne anomalie krwinek czerwonych, dziedziczne zaburzenia układu odpornościowego, choroby spowodowane defektem komórki macierzystej, zespoły mieloproliferacyjne, zespoły rozrostowe układu chłonnego, choroby fagocytów, choroby komórek plazmatycznych, inne nowotwory złośliwe i inne choroby dziedziczne.

Jakie są wady krwi pępowinowej?

Wadą stosowania krwi pępowinowej jest często mała objętość komórek macierzystych uzyskanych z pobranej krwi pępowinowej. Z reguły liczba komórek pobranych za jednym razem podczas porodu wystarcza dla jednego dziecka ważącego do 30-40 kg. Tylko 8-12% jednostek krwi pępowinowej ma wystarczającą objętość komórek, aby mogły zostać zużyte do transplantacji u osoby o masie ciała 80 kg. To ograniczenie jest szczególnie istotne przy planowaniu bankowania krwi pępowinowej dla przyszłego zastosowania u dorosłych.

Kolejną wadą krwi pępowinowej stosowanej do transplantacji jest mniejsza niż w przypadku przeszczepienia szpiku kostnego lub komórek krwiotwórczych z krwi obwodowej liczba komórek krwiotwórczych skutkująca opóźnioną odnową hematologiczną w szpiku biorcy i w efekcie wzrostem ryzyka poważnych powikłań infekcyjnych. Ten aspekt należy uwzględnić przy podejmowaniu decyzji o wyborze źródła komórek macierzystych. Proces regeneracji układu krwiotwórczego może trwać dłużej, co wymaga szczególnej opieki medycznej.

Istnieje też minimalne ryzyko przeniesienia nierozpoznanej choroby genetycznie uwarunkowanej. W niektórych przypadkach (np. w przypadku choroby nowotworowej dziecka) korzystanie z własnych komórek macierzystych jest przeciwwskazane. Prawdopodobieństwo, aby dziecko czy członek rodziny zachorowali na chorobę wymagającą autologicznego przetoczenia jest znikome. Te ograniczenia nie przekreślają jednak wartości bankowania krwi pępowinowej, ale wymagają świadomego podejścia do tej decyzji.

Bankowanie krwi pępowinowej – czy warto inwestować w przyszłość?

Pobrane jednostki krwi pępowinowej umieszcza się w specjalnych pojemnikach służących do transportu w temperaturze 22(+/-) 2 stopni Celsjusza. Następnie w procesie preparatyki objętość krwi pępowinowej poddawana jest redukcji w celu zmniejszenia ilości krioprotektantu, jak również obniżenia ryzyka hemolizy związanej z mniejszą liczbą erytrocytów. Preparaty krwi pępowinowej przechowuje się w ciekłym azocie lub w parach azotu. Proces bankowania krwi pępowinowej wymaga zaawansowanych technologii i odpowiednich warunków przechowywania.

Pobieranie krwi pępowinowej metodą in utero podczas cięcia cesarskiego wiąże się ze statystycznie istotnym zwiększeniem okołooperacyjnej utraty krwi. Różnica jest niewielka i prawdopodobnie nieistotna klinicznie w populacji zdrowych kobiet poddawanych procedurze cięcia cesarskiego. Warto jednak poinformować o tym fakcie rodziców rozważających pobieranie krwi pępowinowej podczas cesarskiego cięcia.

Publiczne bankowanie krwi pępowinowej

Pobranie, badanie i bankowanie krwi odbywa się na koszt publicznego banku w publicznym Rejestrze Krwi Pępowinowej. Dane o tej krwi pępowinowej są umieszczone w rejestrze ogólnoświatowym BMDW, a sama krew może być wykorzystywana przez wszystkie ośrodki przeszczepowe na całym świecie. Jednakże ośrodek przeszczepiający, chcąc wykorzystać krew pępowinową, musi zapłacić bankowi krwi pępowinowej opłatę, którą pokrywa różne koszty banku związane z posiadaniem krwi pępowinowej. Koszt jest ten zróżnicowany w różnych krajach, np. w USA sięga 30 tys. dolarów. Publiczne bankowanie krwi pępowinowej jest możliwe, w ramach akcji prowadzonych, w niektórych szpitalach przez Polski Bank Komórek Macierzystych. W tym przypadku rodzice oddają krew pępowinową dla dobra ogółu, rezygnując z prawa własności do niej.

Prywatne bankowanie krwi pępowinowej

W Polsce działają głównie rodzinne banki komórek macierzystych świadczące prywatną usługę medyczną. Takie bankowanie ma charakter polisy ubezpieczeniowej, zakładającej wykorzystanie krwi pępowinowej „w razie nieszczęścia”. Prywatne bankowanie krwi pępowinowej, poprzedzone jej pobraniem i preparatyką, odbywa się całkowicie na koszt rodziny dziecka, od którego pobrano krew. Zatem właścicielami i dysponentami tej krwi są rodzice, którzy ponoszą wszelkie opłaty. Prywatne bankowanie daje pełną kontrolę nad materiałem biologicznym, ale wiąże się ze znacznymi kosztami.

Podsumowanie

Krew pępowinowa nie jest remedium na wszystkie problemy zdrowotne, ale stanowi cenną inwestycję w przyszłość zdrowia dziecka i rodziny. Bankowanie krwi pępowinowej daje unikalną szansę na zabezpieczenie komórek macierzystych, które mogą okazać się życiodajne w przypadku poważnych chorób. Krew pępowinowa – czy warto ją przechowywać? Odpowiedź zależy od indywidualnych okoliczności, ale korzyści płynące z pobierania krwi pępowinowej przeważają nad ograniczeniami. Decyzja o bankowaniu krwi pępowinowej powinna być podejmowana świadomie, z uwzględnieniem zarówno możliwości terapeutycznych, jak i kosztów związanych z tym procesem.