Profilaktyka chłoniaków! O czym należy pamiętać?

Mimo postępu w dziedzinie nauk medycznych, przyczyny powstawania chłoniaków w dalszym ciągu pozostają zagadką. Znanych jest kilka możliwych czynników ryzyka i mechanizmów sprzyjających wystąpieniu choroby, jednak o żadnym nie można z całą pewnością powiedzieć, że bezpośrednio przyczynił się do rozwoju choroby w danym konkretnym przypadku. Wydaje się, że tak jak w wielu znanych nam z codziennego życia sytuacjach, nie jeden, lecz kilka czynników zaistniałych jednocześnie prowadzi do wystąpienia niekorzystnego skutku.

Różnicowanie i dojrzewanie limfocytów jest bardzo złożonym, wieloetapowym i precyzyjnie regulowanym procesem. Na każdym etapie może dojść do zaburzeń skutkujących namnażaniem się nieprawidłowych, nowotworowych komórek. Dzieje się to na skutek mutacji genów odpowiedzialnych bezpośrednio za proces dojrzewania limfocytów, ale także za tworzenie środowiska, w którym limfocyty dojrzewają, za eliminowanie błędów w procesie różnicowania, za usuwanie nieprawidłowych komórek. Mutacje te zwykle zachodzą spontanicznie, istnieją jednak stany i sytuacje sprzyjające tego typu zaburzeniom (lub utrudniające ich naprawę), które mogą „ułatwić” rozwój chłoniaka. 

Jakie są przyczyny powstawania chłoniaków?

Przyczyny powstawania chłoniaków wciąż nie są do końca przebadanym obszarem. Niemniej, możemy wyróżnić te najbardziej prawdopodobne:

• narażenie na promieniowanie jonizujące (jak w przypadku choroby popromiennej, w przypadku wybuchu bomby atomowej czy skażenia radioaktywnego, ale także w przypadku przebytej radioterapii);
• narażenie na substancje toksyczne, zwłaszcza przewlekłe – w pracy lub w związku z hobby: środki chemiczne owado- i grzybobójcze (pestycydy, herbicydy), rozpuszczalniki chemiczne, farby, lakiery itp.;
• przebyta chemioterapia – toksyczne leczenie ma działanie mutagenne i może być przyczyną wtórnych nowotworów, także chłoniaków;
• zaburzenia układu odpornościowego (wrodzone i nabyte w ciągu życia, także wywołane leczeniem) – w nieprawidłowo funkcjonującym układzie immunologicznym proces kontroli dojrzewania limfocytów jest zaburzony. Ponadto łatwiej o tolerancję dla nieprawidłowych komórek i brak naturalnych mechanizmów ich eliminacji. Z takim stanem mamy do czynienia:
  • u biorców przeszczepów szpiku – zwłaszcza allogenicznych, tzn. przeszczepów od dawców;
  • u chorych na niedobory odporności;
  • u zakażonych wirusem HIV;
  • u osób z chorobami o podłożu autoimmunologicznym, w których układ immunologiczny błędnie rozpoznaje własne tkanki jako obce i dąży do ich zniszczenia – przewlekła aktywacja limfocytów sprzyja dodatkowo niestabilności genetycznej i mutacjom. Przykłady: zespół Sjögrena, choroba Hashimoto, celiakia, reumatoidalne zapalenia stawów, toczeń rumieniowaty układowy;
  • u osób leczonych immunosupresyjnie – tj. przyjmujących leki hamujące układ odpornościowy (np. po przeszczepach narządów, w chorobach autoimmunologicznych);
• niektóre infekcje wirusowe i bakteryjne (pewne wirusy namnażają się ściśle w limfocytach, zaburzając ich funkcje – np. EBV (wirus mononukleozy zakaźnej), HTLV1, HHV-8, inne patogeny powodują przewlekłą stymulację układu immunologicznego sprzyjając mutacjom w zaangażowanych komórkach (HCV, Helicobacter pylori, Borrelia burgdorferi, Chlamydia psittaci, Campylobacter jejuni, Plasmodium falciparum);
• karcinogeny zawarte w dymie tytoniowym, związki azotowe w diecie;
• opisano chłoniaki związane z wszczepieniem implantów piersi – lokalizujące się w tkankach otaczających implant;
• czynniki dziedziczne – chłoniaki nie są chorobami dziedziczonymi z rodziców na dzieci, natomiast posiadanie w rodzinie osoby chorej na chłoniaka umiarkowanie zwiększa ryzyko zachorowania w porównaniu do populacji ogólnej.

Warto podkreślić, że choć podane przykłady opisują sytuacje sprzyjające rozwojowi chłoniaków, często zdarza się, że diagnozując pacjenta nie udaje się wskazać żadnej z nich jako możliwej przyczyny choroby. I odwrotnie – wiele osób z potwierdzonym narażeniem na wymienione czynniki szkodliwe i/lub chorych na w/w choroby nigdy nie zachoruje na chłoniaka. Liczymy, że dalszy postęp medycyny przybliży nas do lepszego poznania tego zagadnienia.

Jak zapobiegać chłoniakom?

Co więc możemy zrobić, żeby ustrzec się chorobie?  Bardzo ważnym aspektem zdrowego trybu życia, który warto praktykować regularnie, jest obserwowanie swojego ciała i stanu zdrowia – samoobserwacja. Składają się na nią takie czynności jak:

• regularne obserwowanie swojego stanu zdrowia – Czy coś nie odbiega od normy? Czy nie pojawiły się jakieś niepokojące objawy lub objawy, które trwają dłużej niż zwykle?
• wykonywanie badań kontrolnych raz w roku – takim podstawowym badaniem, które powinniśmy wykonywać raz w roku, jest pełne badanie krwi;
• zapisywanie informacji o rodzaju i czasie trwania objawów – można notować w notesie lub telefonie – takie notatki mogą być potem pomocne w rozmowie z lekarzem. Kiedy my już nie pamiętamy kolejności zdarzeń, nasze notatki pamiętają to za nas;
• konsultacja niepokojących objawów z lekarzem – jeśli coś nie daje nam spokoju, lepiej skonsultować to z lekarzem.

Dlaczego tak ważna jest samoobserwacja?

Samoobserwacja może pomóc w wykryciu różnych schorzeń, w tym chorób hematoonkologicznych. Zwracając uwagę na odstępstwa od normy w naszym stanie zdrowia, możemy wcześniej zauważyć niepokojące objawy chorób. Samoobserwacja powinna obejmować cały organizm: węzły chłonne, ciśnienie, temperaturę ciała, apetyt, skórę, drogi oddechowe, potliwość, masę ciała, ból, towarzyszące emocje itd. Naszą uwagę powinny zwracać stany inne niż zazwyczaj. Stałym przedmiotem samoobserwacji powinno być również badanie morfologiczne krwi wykonywane kontrolnie raz w roku.

Ważny jest również czas trwania zaobserwowanych objawów. Warto zapisać datę i okoliczności  wystąpienia objawu, a następnie obserwować, jak długo potrwa. Może to nam pomóc w późniejszej rozmowie z lekarzem. Każdy objaw, który jest odstępstwem od naszego codziennego stanu zdrowia i trwa dłużej niż 2-3 tygodnie powinniśmy skonsultować z lekarzem rodzinnym.

Samoobserwacja naszego stanu zdrowia powinna trwać również po zdiagnozowaniu choroby. Zapisywanie informacji o pojawiających się objawach może pomóc lekarzowi prowadzącemu w zaplanowaniu dalszego procesu leczenia. 

Niezależnie od tego kim jesteś, ile masz lat i jakiej jesteś płci, możesz zachorować na chłoniaka lub białaczkę. Wczesne rozpoznanie choroby znacząco poprawia rokowania i daje możliwość całkowitego wyleczenia choroby. Dlatego Twoja czujność na siebie – na Twoje ciało i samopoczucie – mają ogromne znaczenie. To właśnie Ty jesteś osobą, która jako pierwsza ma możliwość zauważenia, że w organizmie dzieje się coś niepokojącego.

Gdzie szukać pomocy?

Istnieje wiele organizacji pacjenckich, zajmujących się tematyką chłoniaków. Jedną z nich jest Stowarzyszenie Przyjaciół Chorych na Chłoniaki “Przebiśnieg”.

Stowarzyszenie Przyjaciół Chorych na Chłoniaki “Przebiśnieg” to Organizacja Pożytku Publicznego, która skupia osoby pragnące pomagać pacjentom z rozpoznanymi chorobami układu limfatycznego – zarówno tym zdiagnozowanym, jak i tym, którzy ukończyli leczenie. Od 15 lat działają na rzecz pacjentów i ich bliskich. Organizują zbiórki krwi. Stale poszerzają wiedzę na temat nowości w świecie hematologii nie tylko w Polsce, ale też na świecie. 

Autor: Stowarzyszenie Przyjaciół Chorych na Chłoniaki “Przebiśnieg”