Leki i preparaty na zgagę

Czym jest zgaga i jak powstaje

Zgaga to bolesne uczucie pieczenia za mostkiem, które może promieniować w kierunku gardła. Mimo nazwy sugerującej związek z sercem, dolegliwość ta dotyczy przełyku – przewodu łączącego gardło z żołądkiem. Powstaje, gdy kwas solny z żołądka cofa się do przełyku, którego błona śluzowa – w przeciwieństwie do wyściółki żołądka – nie jest przystosowana do kontaktu z kwasem.

W normalnych warunkach dolny zwieracz przełyku (ang. LES – lower esophageal sphincter), pierścień mięśniowy na granicy przełyku i żołądka, otwiera się tylko podczas przełykania, a potem szczelnie się zamyka. Gdy zwieracz ten jest osłabiony lub rozluźnia się w nieodpowiednim momencie, treść żołądkowa – kwas, enzymy trawienne, a niekiedy żółć – przedostaje się do przełyku, podrażniając i uszkadzając jego śluzówkę. Ten proces nazywany jest refluksem żołądkowo-przełykowym.

Najczęstsze przyczyny i czynniki nasilające objawy

Sporadyczna zgaga może pojawić się u każdego, zwłaszcza po obfitym posiłku. Do najczęstszych czynników sprzyjających jej wystąpieniu należą: spożywanie tłustych, smażonych, pikantnych, kwaśnych potraw oraz czekolady, mięty, kawy, alkoholu i napojów gazowanych. Duże porcje jedzenia rozciągają żołądek, co sprzyja rozluźnieniu zwieracza. Leżenie lub schylanie się wkrótce po jedzeniu ułatwia cofanie się kwasu, ponieważ grawitacja przestaje pomagać w utrzymaniu treści żołądkowej na miejscu.

Do istotnych czynników ryzyka należą także nadwaga i otyłość (zwiększony nacisk na jamę brzuszną), ciąża (zmiany hormonalne i ucisk rosnącej macicy), palenie tytoniu (nikotyna rozluźnia zwieracz przełyku), stres oraz przyjmowanie niektórych leków – m.in. niesteroidowych leków przeciwzapalnych (np. ibuprofenu), leków na nadciśnienie z grupy blokerów kanału wapniowego, trójpierścieniowych antydepresantów, benzodiazepin czy bisfosfonianów. Przepuklina rozworu przełykowego, w której górna część żołądka przemieszcza się powyżej przepony, również znacząco zwiększa ryzyko refluksu.

Objawy zgagi i sygnały ostrzegawcze

Typowym objawem zgagi jest palące uczucie za mostkiem, często nasilające się po jedzeniu, wieczorem, przy leżeniu lub pochylaniu się. Może mu towarzyszyć kwaśny lub gorzki smak w ustach, odbijanie, uczucie pełności, nudności, a nawet regurgitacja – cofanie się treści żołądkowej do gardła. Do mniej typowych objawów refluksu należą chrypka, przewlekły kaszel, ból gardła, świszczący oddech, problemy z zębami czy uczucie “kluski w gardle”.

Ważne jest odróżnienie zgagi od bólu w klatce piersiowej pochodzenia sercowego. Zgaga zwykle pojawia się w związku z posiłkiem, ma charakter palący i łagodnieje po wyprostowaniu się lub przyjęciu leku zobojętniającego. Natomiast silny, ściskający ból w klatce piersiowej, promieniujący do ramienia, żuchwy lub pleców, któremu towarzyszy duszność, wymaga natychmiastowej pomocy medycznej, ponieważ może wskazywać na zawał serca.

Zgaga sporadyczna a choroba refluksowa przełyku

Okazjonalna zgaga – pojawiająca się np. po obfitym posiłku – jest zjawiskiem powszechnym i zazwyczaj nie prowadzi do poważnych konsekwencji zdrowotnych. Szacuje się, że nawet 25% populacji doświadcza zgagi przynajmniej raz w miesiącu. Choroba refluksowa przełyku (GERD) jest natomiast diagnozowana, gdy objawy refluksu występują co najmniej dwa razy w tygodniu przez dłuższy czas lub gdy dochodzi do uszkodzenia błony śluzowej przełyku. GERD dotyka około 10–20% populacji krajów zachodnich.

Nieleczona choroba refluksowa może prowadzić do poważnych powikłań: zapalenia przełyku (esophagitis), zwężenia przełyku wskutek bliznowacenia (stricture), a w niektórych przypadkach do przełyku Barretta – stanu przedrakowego, w którym komórki wyściółki przełyku ulegają patologicznej przemianie. Choć ryzyko rozwoju raka przełyku jest niewielkie, wzrasta ono wraz z czasem trwania i nasileniem nieleczonego refluksu.

Profilaktyka i niefarmakologiczne metody łagodzenia zgagi

Zmiana stylu życia stanowi podstawę zarówno zapobiegania, jak i łagodzenia zgagi. Kluczowe zalecenia obejmują: spożywanie mniejszych posiłków, unikanie jedzenia na 3–4 godziny przed snem, ograniczenie pokarmów i napojów wyzwalających objawy (tłuste, pikantne, kwaśne potrawy, kawa, alkohol, napoje gazowane, czekolada, mięta), a także utrzymanie prawidłowej masy ciała. Redukcja nawet kilku kilogramów może przynieść odczuwalną poprawę.

Pomocne jest uniesienie wezgłowia łóżka o 15–20 cm – za pomocą klocków lub specjalnego klina pod materac, a nie dodatkowych poduszek, które mogą zwiększać nacisk na brzuch. Spanie na lewym boku pozycjonuje zwieracz przełyku powyżej poziomu treści żołądkowej, co utrudnia refluks. Warto też nosić luźną odzież, rzucić palenie, ograniczyć alkohol, unikać pochylania się po jedzeniu oraz – jeśli to możliwe – po posiłku odbyć krótki spacer, który wspomaga opróżnianie żołądka. Żucie bezcukrowej gumy po jedzeniu może przyspieszać usuwanie kwasu z przełyku dzięki zwiększonej produkcji śliny.

Rodzaje produktów na zgagę i ich substancje czynne

Produkty dostępne bez recepty na zgagę można podzielić na kilka grup różniących się mechanizmem działania, szybkością efektu i czasem jego utrzymywania.

Antacydy (leki zobojętniające) zawierają sole wapnia, magnezu lub glinu – najczęściej węglan wapnia, wodorotlenek magnezu lub wodorotlenek glinu. Działają najszybciej, neutralizując kwas solny w ciągu sekund do minut, ale ich efekt jest krótkotrwały – od 30 minut na pusty żołądek do około 2–3 godzin po posiłku. Dostępne są w formie tabletek do żucia, tabletek musujących i zawiesin; formy płynne działają szybciej niż tabletki. Alginiany, często łączone z antacydami, tworzą na powierzchni treści żołądkowej żelową warstwę ochronną, która fizycznie zapobiega cofaniu się kwasu do przełyku – w krótkoterminowym leczeniu refluksu ich skuteczność porównywana jest z inhibitorami pompy protonowej.

Blokery receptora H2 (np. famotydyna) zmniejszają wydzielanie kwasu solnego, blokując receptory histaminowe w komórkach żołądka. Zaczynają działać wolniej niż antacydy – zwykle w ciągu godziny – ale ich efekt utrzymuje się od 4 do nawet 12 godzin. Inhibitory pompy protonowej (IPP), takie jak omeprazol czy lanzoprazol, są najsilniejszymi lekami hamującymi produkcję kwasu – blokują enzym odpowiedzialny za jego wydzielanie, a ich działanie utrzymuje się 16–18 godzin. IPP są najbardziej skuteczne w leczeniu objawów refluksu i gojeniu uszkodzeń przełyku, jednak mogą potrzebować kilku dni regularnego stosowania, zanim przyniosą pełny efekt. Nowszą grupą stanowią kompetycyjne blokery kwasu potasowe (P-CAB), dostępne na receptę.

Bezpieczeństwo stosowania i możliwe działania niepożądane

Antacydy są na ogół dobrze tolerowane, ale ich regularne, długotrwałe stosowanie nie jest zalecane. Preparaty z magnezem mogą powodować biegunkę, a te z glinem lub wapniem – zaparcia. Przewlekłe nadużywanie antacydów z glinem grozi utratą fosforanów i osłabieniem kości, a nadmiar wapnia może prowadzić do hiperkalcemii lub kamieni nerkowych. Osoby z niewydolnością nerek, chorobami serca lub będące na diecie niskosodowej powinny zachować szczególną ostrożność i skonsultować się z lekarzem przed stosowaniem antacydów. Antacydy mogą także wpływać na wchłanianie innych leków – dlatego inne preparaty należy przyjmować co najmniej 1–2 godziny przed lub 4 godziny po antacydzie.

Inhibitory pompy protonowej, choć bardzo skuteczne, przy długotrwałym stosowaniu mogą zwiększać ryzyko infekcji jelitowych (np. Clostridioides difficile), złamań osteoporotycznych oraz zaburzeń wchłaniania składników odżywczych, w tym wapnia. Dlatego zaleca się stosowanie IPP w najniższej skutecznej dawce przez możliwie najkrótszy czas. Blokery H2 są generalnie uważane za bezpieczniejsze przy dłuższym stosowaniu, choć i one mogą wchodzić w interakcje z niektórymi lekami. Kobiety w ciąży powinny skonsultować wybór preparatu z lekarzem lub farmaceutą – wiele antacydów jest bezpiecznych w ciąży, ale nie wszystkie ich składniki są odpowiednie.

Kiedy zgłosić się do lekarza

Sporadyczna zgaga zwykle nie wymaga konsultacji lekarskiej, jednak istnieją sytuacje, w których wizyta jest konieczna. Należy skontaktować się z lekarzem, gdy zgaga występuje dwa lub więcej razy w tygodniu, objawy nie ustępują mimo zmiany stylu życia i stosowania preparatów dostępnych bez recepty, lub gdy konieczne jest regularne sięganie po antacydy przez ponad dwa tygodnie.

Pilna diagnostyka jest wskazana w przypadku tak zwanych objawów alarmowych: trudności w przełykaniu lub uczucia “zatrzymywania się” pokarmu w przełyku, uporczywych wymiotów, krwawych lub smolistoczarnych stolców, wymiotów z domieszką krwi lub wyglądających jak fusy od kawy, niewyjaśnionej utraty masy ciała oraz nasilającego się bólu w klatce piersiowej. Osoby powyżej 50. roku życia z nowo pojawiającymi się objawami refluksu również powinny zostać poddane ocenie lekarskiej, w tym ewentualnej endoskopii, w celu wykluczenia przełyku Barretta i innych poważnych schorzeń.