Tabletki, krople i spraye na katar alergiczny

Czym jest katar alergiczny i jak go rozpoznać

Katar alergiczny, określany medycznie jako alergiczny nieżyt nosa (łac. rhinitis allergica), to reakcja zapalna błony śluzowej nosa wywoływana przez kontakt z alergenami – substancjami, które u osób uczulonych powodują nadmierną odpowiedź układu odpornościowego. Potocznie bywa nazywany “katarem siennym” (ang. hay fever), choć w rzeczywistości nie ma związku z sianem ani nie powoduje gorączki. Schorzenie to dotyka nawet 20–30% populacji w krajach rozwiniętych i jest jedną z najczęstszych chorób alergicznych.

Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na wywiadzie lekarskim i objawach klinicznych. Charakterystyczne symptomy to wodnisty katar, kichanie, świąd nosa i oczu, zatkanie nosa oraz łzawienie. Jeśli objawy pojawiają się regularnie o tej samej porze roku lub nasilają się w kontakcie z określonymi alergenami, istnieje duże prawdopodobieństwo alergicznego podłoża. W razie wątpliwości lekarz może zlecić testy skórne (punktowe) lub badanie krwi na obecność swoistych przeciwciał IgE.

Mechanizm powstawania reakcji alergicznej w nosie

U podłoża kataru alergicznego leży reakcja immunologiczna typu I, mediowana przez immunoglobulinę E (IgE). Gdy alergen – na przykład pyłek trawy – dostaje się do nosa, zostaje rozpoznany przez komórki układu odpornościowego. Przy pierwszym kontakcie organizm wytwarza swoiste przeciwciała IgE, które osadzają się na powierzchni komórek tucznych (mastocytów) w błonie śluzowej nosa.

Przy ponownej ekspozycji na ten sam alergen przeciwciała IgE wiążą go i powodują degranulację komórek tucznych. Uwalniają się wówczas mediatory zapalne, przede wszystkim histamina, ale także leukotrieny i prostaglandyny. Histamina pobudza zakończenia nerwu trójdzielnego, wywołując kichanie, stymuluje gruczoły śluzowe do nadmiernej produkcji wydzieliny oraz rozszerza naczynia krwionośne, co prowadzi do obrzęku i uczucia zatkania nosa. Po kilku godzinach rozwija się tak zwana faza późna, w której napływ eozynofilów, limfocytów T i bazofilów do błony śluzowej podtrzymuje stan zapalny i obrzęk.

Typy kataru alergicznego i ich przebieg

Wyróżnia się dwa główne typy alergicznego nieżytu nosa. Katar alergiczny sezonowy pojawia się w określonych porach roku, gdy w powietrzu obecne są pyłki drzew (wiosna), traw (późna wiosna i lato) lub chwastów (późne lato i jesień). Objawy dominujące to kichanie, wodnisty katar i łzawienie oczu. Dolegliwości utrzymują się zwykle przez kilka tygodni w sezonie pylenia danej rośliny.

Katar alergiczny całoroczny (przetrwały) wywołują alergeny obecne w otoczeniu przez cały rok – roztocza kurzu domowego, sierść i naskórek zwierząt, zarodniki pleśni czy odchody karaluchów. W tym typie dominują przewlekłe zatkanie nosa, spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła oraz uczucie ciężkości w zatokach. Część osób doświadcza obu typów jednocześnie, przy czym objawy całoroczne nasilają się w sezonie pylenia.

Najczęstsze alergeny wywołujące katar alergiczny

Do najważniejszych alergenów sezonowych należą pyłki drzew (brzoza, dąb, olcha, klon), traw (tymotka, życica, kupkówka) oraz chwastów (ambrozja, babka lancetowata). Ich stężenie w powietrzu zależy od pory roku, temperatury i wilgotności – ciepłe, suche i wietrzne dni sprzyjają wyższym poziomom pyłków, natomiast deszcz wypłukuje je z atmosfery.

Alergeny całoroczne to przede wszystkim roztocza kurzu domowego bytujące w pościeli, dywanach i tapicerowanych meblach, naskórek i ślina zwierząt domowych (koty, psy), zarodniki pleśni rozwijające się w wilgotnych pomieszczeniach oraz odchody karaluchów. Dodatkowo zanieczyszczenia powietrza, takie jak spaliny czy dym tytoniowy, mogą nasilać objawy, uszkadzając barierę nabłonkową nosa i zwiększając wrażliwość na alergeny.

Zapobieganie objawom i domowe metody łagodzenia dolegliwości

Podstawą profilaktyki jest unikanie kontaktu z alergenami, choć nie zawsze jest to w pełni możliwe. W sezonie pylenia warto zamykać okna, korzystać z klimatyzacji z filtrami, nosić okulary przeciwsłoneczne na zewnątrz, a po powrocie do domu brać prysznic i zmieniać ubranie. Monitorowanie prognoz stężenia pyłków pozwala planować aktywności na świeżym powietrzu w dniach o niższym ich poziomie.

W przypadku alergii całorocznej pomocne jest regularne pranie pościeli w temperaturze co najmniej 60°C, stosowanie pokrowców antyroztoczowych na materace i poduszki, utrzymywanie niskiej wilgotności w domu (poniżej 50%), częste odkurzanie odkurzaczem z filtrem HEPA oraz ograniczanie dostępu zwierząt do sypialni. Płukanie nosa roztworem soli fizjologicznej – za pomocą gotowych preparatów w sprayu, butelki do irygacji lub naczynia typu neti pot – pomaga usuwać alergeny i nadmiar śluzu z jamy nosowej, przynosząc ulgę w objawach. Do przygotowania roztworu w domu należy używać wody destylowanej lub przegotowanej z dodatkiem soli i odrobiny sody oczyszczonej.

Dostępne formy produktów i grupy substancji czynnych

Produkty stosowane w katarze alergicznym dostępne są w różnych formach: aerozole i krople donosowe, tabletki, kapsułki, syropy, krople do oczu oraz roztwory do płukania nosa. Wybór formy zależy od rodzaju i nasilenia objawów oraz indywidualnych preferencji pacjenta.

Do głównych grup substancji czynnych należą: donosowe kortykosteroidy (np. flutykazon, budezonid, mometazon) – uznawane za najskuteczniejszą terapię pierwszego wyboru, skutecznie zmniejszające obrzęk, kichanie, katar i zatkanie nosa; leki przeciwhistaminowe drugiej generacji (np. loratadyna, cetyryzyna, feksofenadyna) – dostępne w tabletkach i syropach, dobrze kontrolujące kichanie, świąd i wodnisty katar; donosowe leki przeciwhistaminowe (np. azelastyna) – działające szybciej niż formy doustne, w ciągu około 15 minut; leki obkurczające błonę śluzową (pseudoefedryna, oksymetazolina) – przynoszące szybką ulgę w zatkaniu nosa, lecz przeznaczone wyłącznie do krótkotrwałego stosowania; stabilizatory komórek tucznych (kromoglikan sodu) – o działaniu profilaktycznym; antagoniści receptorów leukotrienowych (montelukast) – stosowani jako terapia wspomagająca, zwłaszcza u osób z współistniejącą astmą; oraz preparaty soli fizjologicznej do irygacji nosa.

Różnice między grupami leków w praktyce

Donosowe kortykosteroidy są najskuteczniejsze w łagodzeniu całego spektrum objawów nosowych, w tym uporczywego zatkania nosa, na które leki przeciwhistaminowe działają słabiej. Wymagają jednak regularnego, codziennego stosowania – pełny efekt osiągają po kilku dniach do dwóch tygodni. Leki przeciwhistaminowe drugiej generacji działają szybko (w ciągu godziny w przypadku tabletek) i dobrze sprawdzają się przy łagodnych, epizodycznych objawach, takich jak kichanie i świąd. Preparaty pierwszej generacji są skuteczne, ale mogą powodować senność i upośledzenie koncentracji.

Leki obkurczające (dekongestanty) szybko udrażniają nos, jednak ich stosowanie donosowe nie powinno przekraczać 3–5 dni ze względu na ryzyko wystąpienia tak zwanego efektu z odbicia (rhinitis medicamentosa), czyli nasilenia obrzęku po odstawieniu leku. Preparaty soli fizjologicznej są bezpieczne i mogą być stosowane długotrwale jako uzupełnienie farmakoterapii. Preparaty łączone, zawierające jednocześnie kortykosteroid i lek przeciwhistaminowy w jednym aerozolu donosowym, mogą być skuteczniejsze niż każdy z tych składników osobno i stanowią opcję dla osób, u których monoterapia nie przynosi wystarczającej ulgi.

Kiedy skonsultować się z lekarzem

Wizyta lekarska jest wskazana, gdy objawy kataru alergicznego nie ustępują mimo stosowania dostępnych bez recepty preparatów, znacząco zakłócają sen lub codzienne funkcjonowanie, nasilają się z roku na rok lub towarzyszą im dodatkowe problemy, takie jak pogorszenie kontroli astmy, nawracające zapalenia zatok czy ucha środkowego. Lekarz może zlecić testy alergiczne w celu precyzyjnego ustalenia alergenów wywołujących objawy i zaproponować silniejsze leki na receptę lub immunoterapię alergenową.

Immunoterapia, polegająca na stopniowym podawaniu rosnących dawek alergenu w formie zastrzyków podskórnych lub tabletek podjęzykowych przez okres 3–5 lat, jest jedyną metodą modyfikującą przebieg choroby alergicznej. Może ona znacząco zmniejszyć nasilenie objawów, a efekt utrzymuje się przez wiele lat po zakończeniu leczenia. Jest zalecana szczególnie osobom z umiarkowanym lub ciężkim katarem alergicznym, u których farmakoterapia okazuje się niewystarczająca.