Kupujesz leki w podróży lub online? Te zasady musisz poznać!

Dlaczego fałszywe leki za granicą to realne zagrożenie?

Wyobraź sobie taką sytuację: jesteś na wakacjach, boli Cię głowa albo złapałeś/aś infekcję, więc wchodzisz do najbliższej apteki lub szukasz leku w internecie. Wydaje się to naturalne i bezpieczne, prawda? Niestety, nie zawsze tak jest. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO, ang. World Health Organization) około 10 procent produktów leczniczych dostępnych na globalnym rynku to produkty sfałszowane lub niespełniające wymagań jakościowych. W krajach rozwijających się ten odsetek sięga nawet 30 procent, a wśród leków sprzedawanych przez internet aż połowa to fałszywki. Kupując lek poza sprawdzonym źródłem, ryzykujesz, że trafisz na preparat, który nie zadziała lub poważnie zaszkodzi Twojemu zdrowiu.^1,2,3,4

Główny Inspektor Farmaceutyczny szacuje, że przemysł fałszywych leków generuje na świecie około 200 miliardów złotych rocznie, a fałszowanie leków jest nawet kilkanaście razy bardziej dochodowe niż handel narkotykami. W Polsce każdego roku z powodu działań niepożądanych sfałszowanych produktów leczniczych hospitalizowanych jest około 26 tysięcy osób, a koszty ich leczenia sięgają blisko 90 milionów złotych rocznie.^3,4

Co właściwie kryje się w sfałszowanym leku?

Sfałszowany produkt leczniczy to nie po prostu „gorszy zamiennik” oryginalnego leku. Zgodnie z definicją WHO jest to preparat, który w sposób celowy i oszukańczy fałszywie przedstawia swoją tożsamość, skład lub pochodzenie. Taki lek może wyglądać identycznie jak oryginał, ale jego zawartość bywa zupełnie inna niż deklarowana na etykiecie. Dane WHO pokazują, co może znajdować się w sfałszowanym leku:^1,4

• 32 procent nie zawiera żadnej substancji czynnej, czyli po prostu nie leczy;
• 21 procent zawiera zupełnie inną substancję niż wskazana na opakowaniu;
• 20 procent ma nieprawidłową ilość składnika aktywnego;
• 16 procent znajduje się w niewłaściwym opakowaniu;
• 9 procent zawiera niebezpieczne zanieczyszczenia.

Lek bez substancji czynnej po prostu nie pomoże, co w przypadku poważnej infekcji może prowadzić do pogorszenia stanu zdrowia. Jeszcze groźniejsza jest sytuacja, gdy fałszywka zawiera toksyczne składniki, bo wtedy pacjent naraża się na zatrucie lub zagrożenie życia. Podczas produkcji sfałszowanych leków bardzo często stosuje się substancje niewiadomego pochodzenia, a cały proces odbywa się z pominięciem jakichkolwiek standardów jakości. Warto też wiedzieć, że nawet oryginalne leki sprzedawane poza legalnym kanałem dystrybucji, na przykład skradzione lub pochodzące z „domowych zapasów”, są traktowane przez prawo jako sfałszowane.^1,2,4,5

Jakie leki fałszuje się najczęściej i kto jest najbardziej narażony?

Przestępcy podrabiają przede wszystkim leki, na które jest największy popyt. Według danych WHO oraz polskiego Ministerstwa Zdrowia do najczęściej fałszowanych preparatów należą leki odchudzające, steroidy anaboliczne, środki stosowane w zaburzeniach erekcji, leki antykoncepcyjne oraz leki o działaniu psychotropowym. Główny Inspektorat Farmaceutyczny (GIF) zwraca uwagę, że w krajach rozwiniętych fałszuje się również leki specjalistyczne, a w skrajnych przypadkach nawet preparaty onkologiczne.^1,3

Szczególnie narażone są osoby kupujące preparaty poza oficjalnym łańcuchem dystrybucji, w tym sportowcy kuszeni „cudownymi” specyfikami na budowanie masy mięśniowej. Polska Agencja Antydopingowa (POLADA) podkreśla, że stosowanie substancji nieznanego pochodzenia wiąże się z ryzykiem utraty zdrowia, a w przypadku sportowców wyczynowych także z konsekwencjami prawnymi. Podróżnicy stanowią kolejną grupę ryzyka, ponieważ w obcym kraju trudniej ocenić, czy apteka działa legalnie, a bariera językowa utrudnia weryfikację kupowanego preparatu. Dlatego najlepszą ochroną jest zabranie ze sobą zapasu potrzebnych leków w oryginalnych opakowaniach.^4,6,7

Jak rozpoznać fałszywe leki i nie dać się oszukać?

Rozpoznanie sfałszowanego leku gołym okiem bywa niezwykle trudne, ponieważ fałszerze potrafią z zadziwiającą dokładnością kopiować opakowania, hologramy i kształt tabletek. Jedynym w pełni pewnym sposobem jest analiza laboratoryjna składu chemicznego. Istnieje jednak kilka sygnałów ostrzegawczych, na które warto zwracać uwagę:^7,8,9

• słaba jakość druku lub wyblakłe kolory na opakowaniu;
• błędy ortograficzne w ulotce lub na etykiecie;
• brak numeru serii lub numeru partii;
• brak, przesunięta lub wyglądająca na zmienioną data ważności;
• uszkodzone lub ponownie zaklejone plomby i folie zabezpieczające;
• inny niż zwykle kolor, kształt, smak lub zapach samego leku.

Warto zapamiętać wygląd leków, które regularnie stosujesz, bo to właśnie pacjenci jako pierwsi często zauważają, że coś jest nie tak. Jeśli podczas podróży musisz kupić lek w nagłej sytuacji, amerykańskie Centers for Disease Control and Prevention (CDC) zalecają:^7,9

• kupuj wyłącznie w licencjonowanych aptekach i proś o paragon;
• upewnij się, że lek jest w oryginalnym, nienaruszonym opakowaniu;
• poproś farmaceutę o potwierdzenie, że preparat zawiera te same składniki co Twój dotychczasowy lek;
• jeśli to możliwe, zabierz swoje leki do apteki, żeby farmaceuta mógł je porównać;
• nigdy nie kupuj leków na targowiskach, bazarach ani w innych miejscach pozaaptecznych.¹⁰

Czy można kupić leki na receptę za granicą i jak to zrobić bezpiecznie?

W Polsce obowiązuje jasna zasada: leki na receptę można kupować wyłącznie w aptekach stacjonarnych, a wszystkie inne źródła są nielegalne. Podobne regulacje obowiązują w większości krajów europejskich, choć szczegóły mogą się różnić. Problem polega na tym, że w niektórych krajach, zwłaszcza poza Europą, kontrola obrotu lekami jest znacznie słabsza, a antybiotyki czy inne leki na receptę można czasem kupić bez żadnego dokumentu od lekarza.^3,4

Jeśli podczas podróży potrzebujesz leku na receptę, najlepszym rozwiązaniem jest wizyta u lokalnego lekarza, który wystawi receptę zgodnie z przepisami danego kraju, a następnie zakup w oficjalnej aptece. Pamiętaj, że lek o tej samej nazwie handlowej może w różnych krajach mieć inny skład czy dawkę substancji czynnej. Dlatego przed wyjazdem zabierz ze sobą zapas leków na cały okres podróży w oryginalnych opakowaniach.^1,7

Antybiotyki bez recepty: pozorna wygoda, realne konsekwencje

W wielu krajach turystycznych, szczególnie w Azji, Afryce czy Ameryce Południowej, antybiotyki można kupić bez recepty, czasem dosłownie na ulicznym straganie. Antybiotyki kupowane w ten sposób bardzo często okazują się sfałszowane lub substandardowe. Leki przeciwinfekcyjne stanowią największą grupę fałszowanych preparatów na świecie, odpowiadając za nawet 28 procent globalnego rynku sfałszowanych leków. Stosowanie antybiotyku, który zawiera za mało substancji czynnej lub nie zawiera jej wcale, nie tylko nie wyleczy infekcji, ale może przyczynić się do rozwoju antybiotykooporności, czyli sytuacji, w której bakterie stają się odporne na działanie leków.^2,5

Antybiotykooporność to jeden z największych problemów współczesnej medycyny. Kiedy bakterie uodparniają się na antybiotyki, choroby łatwe do wyleczenia stają się groźne, a czasem nawet śmiertelne. Dlatego jeśli w danym kraju antybiotyki są formalnie dostępne bez recepty, zawsze warto najpierw skonsultować się z lekarzem, który oceni, czy antybiotyk jest w ogóle potrzebny. Jeśli wyjeżdżasz w miejsce o ograniczonym dostępie do opieki medycznej, porozmawiaj ze swoim lekarzem przed wyjazdem o ewentualnym zabraniu antybiotyku „na wszelki wypadek” wraz z instrukcją stosowania.^2,9

Kupowanie leków online: dlaczego internet to najgroźniejsze źródło fałszywek?

Internet stał się głównym kanałem dystrybucji sfałszowanych leków na całym świecie. Amerykańskie National Association of Boards of Pharmacy (NABP) szacuje, że spośród około 35 tysięcy aktywnych aptek internetowych zaledwie 5 procent spełnia wymogi prawne. Pozostałe często są powiązane ze zorganizowanymi grupami przestępczymi. Zagrożenia wykraczają przy tym poza sam fałszywy lek, bo przestępcy stosują również oszustwa typu phishing, wyłudzając dane osobowe i finansowe klientów.^3,5,11

Media społecznościowe stały się kolejnym kanałem promocji fałszywych leków, gdzie reklamy obiecują „cudowne” preparaty bez recepty i bez wizyty u lekarza. W Polsce sprzedaż leków na receptę przez internet jest zakazana. Leki bez recepty można legalnie kupić jedynie w zarejestrowanych aptekach internetowych, a w ograniczonym zakresie również na stacjach benzynowych i w sklepach. Lek na receptę zamówiony online w legalnej aptece internetowej można jedynie zarezerwować i odebrać osobiście w aptece stacjonarnej.^4,6

Jak kupować leki za granicą bezpiecznie, korzystając z internetu?

Legalna apteka internetowa powinna wyraźnie podawać swoją nazwę, adres fizyczny i dane właściciela, a także udostępniać realny numer telefonu, pod którym można porozmawiać z farmaceutą. W Unii Europejskiej działa system wspólnego logo dla legalnych aptek internetowych. Klikając w to logo, powinieneś zostać przekierowany na stronę odpowiedniego organu regulacyjnego, gdzie zweryfikujesz rejestrację apteki. Jeśli strona oferuje leki na receptę bez wymogu jej przedstawienia, jest to niemal pewny sygnał, że masz do czynienia z nielegalnym źródłem.^5,9

Przed zakupem leku online zwróć uwagę na następujące sygnały ostrzegawcze:^9,11

• niezwykle niska cena leku w porównaniu z ceną rynkową;
• brak wymogu recepty na leki, które jej wymagają;
• brak danych kontaktowych, adresu fizycznego lub numeru telefonu na stronie;
• agresywna reklama w mediach społecznościowych obiecująca szybkie efekty;
• brak informacji o polityce prywatności i bezpieczeństwie danych.

W razie jakichkolwiek wątpliwości zrezygnuj z zakupu i skonsultuj się z farmaceutą w najbliższej stacjonarnej aptece.

Różnice w nazwach, dawkach i składzie leków między krajami: na co uważać?

Nawet kupując lek w legalnej aptece za granicą, możesz natknąć się na pułapkę. Ten sam lek może w różnych krajach występować pod inną nazwą handlową, w innej dawce lub z innymi substancjami pomocniczymi. Substancja czynna zwykle ma tę samą międzynarodową nazwę (tzw. nazwa INN), ale nazwa na opakowaniu może być zupełnie inna niż ta z polskiej apteki. Jeśli nie znasz międzynarodowej nazwy substancji czynnej swojego leku, ryzykujesz zakup niewłaściwego preparatu lub podwojenie dawki.¹

Różnice mogą dotyczyć również dawek, bo w niektórych krajach standardowa dawka danego leku bywa inna niż w Polsce. Dlatego przed wyjazdem warto spisać międzynarodowe nazwy substancji czynnych wszystkich stosowanych leków wraz z dawkami. Taką listę najlepiej przygotować wspólnie z farmaceutą lub lekarzem. Dzięki temu, gdybyś musiał kupić lek za granicą, pokażesz farmaceucie dokładnie, czego potrzebujesz, niezależnie od bariery językowej. Pamiętaj też, że w niektórych krajach leki dostępne w Polsce wyłącznie na receptę mogą być sprzedawane bez recepty i odwrotnie. Nie traktuj tego jako zachęty do samoleczenia, lecz jako sygnał, że zasady obrotu lekami różnią się w zależności od kraju.

Co robią instytucje, żeby chronić pacjentów przed fałszywymi lekami?

W Polsce kampanię „Nie okradaj się ze zdrowia. Fałszywe leki to prawdziwe zagrożenie” prowadzą wspólnie Ministerstwo Zdrowia, GIF, Komenda Główna Policji oraz POLADA. Policja monitoruje internet, likwiduje nielegalne składowiska leków i uczestniczy w międzynarodowych operacjach Interpolu i Europolu wymierzonych w handel sfałszowanymi produktami leczniczymi. W 2024 roku wszczęto w Polsce 532 postępowania dotyczące przestępczości farmaceutycznej.^3,4

Na poziomie europejskim kluczową rolę odgrywa Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/62/UE (dyrektywa “fałszywkowa”), która nakłada na producentów obowiązek umieszczania na opakowaniach zabezpieczeń umożliwiających weryfikację autentyczności leku. Z kolei WHO uruchomiła Globalny System Nadzoru i Monitorowania, ułatwiający wymianę informacji o podejrzanych produktach między krajami. W czerwcu 2024 roku WHO wydała alert dotyczący sfałszowanych leków stosowanych w leczeniu otyłości i cukrzycy, wykrytych również w Europie.^2,5,11

Jak przygotować się do wyjazdu, żeby nie martwić się o leki?

Najlepsza ochrona przed fałszywymi lekami za granicą zaczyna się jeszcze przed wyjazdem. Oto najważniejsze rzeczy, o które warto zadbać:⁷

• zabierz ze sobą wszystkie potrzebne leki w oryginalnych opakowaniach, w ilości wystarczającej na cały wyjazd;
• przygotuj listę leków z międzynarodowymi nazwami substancji czynnych i dawkami;
• jeśli stosujesz leki na receptę, poproś lekarza o zaświadczenie potwierdzające konieczność ich stosowania;
• skonsultuj się z farmaceutą, jakie leki bez recepty mogą Ci się przydać w danym regionie świata;
• w gorącym klimacie zadbaj o właściwe przechowywanie leków, ponieważ wysokie temperatury mogą wpływać na ich skuteczność.

Gdyby mimo wszystko zaszła konieczność zakupu leku na miejscu, korzystaj wyłącznie z licencjonowanych aptek i sprawdzaj, czy opakowanie wygląda na oryginalne. Nigdy nie kupuj leków na bazarach, od prywatnych sprzedawców ani na podejrzanych stronach internetowych. Jeśli po zażyciu leku kupionego za granicą zauważysz niepokojące objawy, niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem.^7,10,12

Podsumowanie

Sfałszowane leki stanowią poważne niebezpieczeństwo dla zdrowia, ponieważ mogą zawierać substancje toksyczne lub być pozbawione składników leczniczych, co prowadzi do zatruć i nieskutecznej terapii. Aby uniknąć ryzyka, należy kupować preparaty wyłącznie w licencjonowanych aptekach, unikać podejrzanych źródeł internetowych oraz zawsze zabierać na wyjazd własny zapas leków w oryginalnych opakowaniach wraz z listą nazw międzynarodowych. Każda wątpliwość dotycząca wyglądu lub działania zakupionego środka powinna być niezwłocznie skonsultowana z profesjonalistą, gdyż korzystanie ze sprawdzonych źródeł to jedyna skuteczna ochrona przed podróbkami.