Objawy boreliozy – jak rozpoznać chorobę z Lyme na każdym etapie

Borelioza, zwana również chorobą z Lyme lub krętkowicą kleszczową, charakteryzuje się różnorodnymi objawami, które zmieniają się w zależności od stadium choroby¹. Choroba przebiega w trzech głównych fazach: wczesnej zlokalizowanej, wczesnej rozsianej i późnej rozsianej, przy czym każda z nich może wywoływać odmienne symptomy¹².

Rozpoznanie objawów boreliozy ma kluczowe znaczenie dla wczesnego rozpoczęcia leczenia i zapobiegania poważnym powikłaniom. Niestety, symptomy tej choroby często przypominają objawy innych schorzeń, co może utrudniać prawidłową diagnozę³. Warto pamiętać, że nie wszyscy pacjenci doświadczają wszystkich charakterystycznych objawów, a przebieg choroby może być bardzo indywidualny⁴.

Wczesne stadium boreliozy – objawy lokalne

Wczesne stadium boreliozy, określane jako wczesna choroba zlokalizowana, rozwija się zazwyczaj w ciągu 3-30 dni po ukąszeniu przez zakażonego kleszcza⁵. W tym okresie bakterie Borrelia burgdorferi pozostają jeszcze w pobliżu miejsca ukąszenia, co powoduje charakterystyczne objawy miejscowe i ogólnoustrojowe⁶.

Najważniejszym i najbardziej charakterystycznym objawem wczesnej boreliozy jest wysypka erythema migrans (EM), która występuje u około 70-80% zakażonych osób²⁷. Wysypka ta pojawia się średnio po 7 dniach od ukąszenia, choć może wystąpić już po 3 dniach lub dopiero po miesiącu². Charakteryzuje się stopniowym powiększaniem się czerwonej plamy, która może osiągnąć średnicę nawet 30 cm lub więcej².

Wbrew powszechnemu przekonaniu, klasyczny wygląd „tarczy strzelniczej” z jasnym środkiem występuje tylko u około 19% przypadków w Stanach Zjednoczonych, podczas gdy w Europie ten wzór obserwuje się u około 79% pacjentów⁸. Częściej wysypka ma jednolity czerwony lub różowy kolor i może być okrągła, owalna lub nieregularna⁹. Charakterystyczne jest to, że wysypka zazwyczaj nie swędzi ani nie boli, może jednak być ciepła w dotyku².

Oprócz wysypki, wczesna borelioza często powoduje objawy przypominające grypę, które mogą występować z wysypką lub bez niej¹⁰. Do najczęstszych symptomów ogólnych należą:

• Gorączka i dreszcze¹¹
• Silne zmęczenie i osłabienie¹⁰
• Bóle głowy¹⁰
• Sztywność szyi¹⁰
• Bóle mięśni i stawów¹⁰
• Powiększenie węzłów chłonnych¹¹

Ważne jest, aby pamiętać, że około 20-30% pacjentów z boreliozą nigdy nie rozwija charakterystycznej wysypki¹². U tych osób jedynymi objawami mogą być niespecyficzne symptomy grypopodobne, co znacznie utrudnia rozpoznanie choroby. Badania wykazują, że około 20% pacjentów z nowo rozpoznaną boreliozą prezentuje jedynie zmęczenie, bóle mięśni i stawów, bóle głowy oraz złe samopoczucie¹².

Stadium wczesnej boreliozy zlokalizowanej stanowi optymalny moment dla rozpoczęcia leczenia, ponieważ w tym okresie choroba najłatwiej poddaje się terapii antybiotykowej¹³. Szczegółowe informacje dotyczące różnych form wysypek i ich charakterystyki można znaleźć w dalszej części opisu Zobacz więcej: Wysypka w boreliozy - charakterystyka erythema migrans.

Stadium rozsiane boreliozy – powikłania wielonarządowe

Jeśli borelioza nie zostanie rozpoznana i leczona we wczesnym stadium, bakterie mogą rozprzestrzenić się przez układ krwionośny lub limfatyczny do różnych narządów i układów organizmu¹⁰. Stadium wczesnej boreliozy rozsianej rozwija się zazwyczaj w ciągu 3-10 tygodni po ukąszeniu kleszcza i charakteryzuje się znacznie bardziej różnorodnymi i poważnymi objawami¹⁰.

W tym stadium mogą wystąpić wielokrotne wysypki erythema migrans w różnych częściach ciała, niezwiązane z pierwotnym miejscem ukąszenia². Jest to bardzo charakterystyczny objaw, który silnie sugeruje rozpoznanie boreliozy¹⁴. Występuje on u około 10-20% nieleczonych pacjentów¹⁵.

Powikłania neurologiczne występują u około 10-15% nieleczonych pacjentów i mogą obejmować różnorodne objawy¹⁵. Najczęstszym objawem neurologicznym jest porażenie nerwu twarzowego (porażenie Bella), które występuje u 5-10% nieleczonych osób, często w połączeniu z limfocytowym zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych¹⁵. Inne objawy neurologiczne to:

• Silne bóle głowy i sztywność karku²
• Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych⁶
• Bóle korzeniowe (radiculopathy)¹⁶
• Drętwienie, mrowienie lub słabość w kończynach¹⁷
• Zaburzenia widzenia¹⁸

Powikłania kardiologiczne, określane jako karditis Lyme’a, występują u około 4-10% nieleczonych pacjentów¹⁹. Najczęstszą manifestacją są zaburzenia przewodnictwa przedsionkowo-komorowego o różnym stopniu nasilenia²⁰. Objawy kardiologiczne mogą obejmować:

• Kołatania serca lub nieregularny rytm¹⁷
• Zawroty głowy i omdlenia¹⁷
• Duszność¹⁷
• Ból w klatce piersiowej¹⁹

Stadium rozsiane charakteryzuje się również nasileniem objawów ogólnych, takich jak silne zmęczenie, gorączka, bóle mięśniowe i stawowe, które mogą być bardziej intensywne niż we wczesnym stadium²¹. Pacjenci często zgłaszają problemy z koncentracją, zaburzenia pamięci oraz zmiany nastroju¹⁸. Dokładne omówienie powikłań neurologicznych i kardiologicznych znajduje się w osobnej sekcji Zobacz więcej: Powikłania neurologiczne i kardiologiczne w boreliozy.

Późne stadium boreliozy – przewlekłe powikłania

Późne stadium boreliozy, określane jako późna choroba rozsiana, rozwija się miesiące lub nawet lata po pierwotnym zakażeniu²². W tym okresie bakterie mogą powodować trwałe uszkodzenia w różnych narządach i układach, szczególnie w stawach, układzie nerwowym oraz sercu²³.

Najczęstszym objawem późnej boreliozy w Ameryce Północnej jest zapalenie stawów, które występuje u około 60% nieleczonych pacjentów¹⁹²⁴. Zazwyczaj dotyczy ono jednego lub kilku dużych stawów, najczęściej kolana, które jest zajęte w 90% przypadków²⁵. Charakterystyczne cechy zapalenia stawów w boreliozie to:

• Znaczny obrzęk stawu z niewielkim bólem¹⁹
• Epizodyczny przebieg z okresami zaostrzeń i remisji²⁶
• Możliwość zajęcia innych dużych stawów (biodro, łokieć, nadgarstek)²⁴
• Tendencja do samoistnego ustępowania objawów w większości przypadków²⁶

U niewielkiej części pacjentów (około 10%) może rozwinąć się przewlekłe zapalenie stawów podobne do reumatoidalnego zapalenia stawów, określane jako poinfekcyjne zapalenie stawów w przebiegu boreliozy²⁶. Stan ten może być oporny na standardowe leczenie antybiotykowe²⁴.

Późne powikłania neurologiczne, choć rzadsze, mogą być szczególnie wyniszczające. Najczęstszą manifestacją w Ameryce Północnej jest substra encefalopatia z subtelnymi zmianami poznawczymi²⁴. Objawy neurologiczne późnej boreliozy obejmują:

• Zaburzenia pamięci, szczególnie pamięci krótkotrwałej¹⁶
• Problemy z koncentracją i funkcjami poznawczymi²⁷
• Drętwienie i mrowienie w kończynach¹⁷
• Zaburzenia mowy²⁸
• Zmiany osobowości i zaburzenia nastroju¹⁶

W Europie charakterystycznym objawem późnej boreliozy jest acrodermatitis chronica atrophicans – przewlekła choroba skóry, która najczęściej dotyka starsze kobiety²². Objawia się niebiesko-czerwonym odbarwieniem skóry na grzbietach dłoni i stóp, a także nad łokciami i kolanami²⁵. Może wystąpić wiele miesięcy lub nawet lat po ukąszeniu kleszcza²².

Ważnym aspektem późnej boreliozy jest fakt, że wiele osób w tym stadium nie pamięta wcześniejszych objawów, takich jak wysypka erythema migrans¹⁶. Sprawia to, że rozpoznanie choroby może być szczególnie trudne, a pacjenci często przez lata pozostają bez właściwej diagnozy.

Zespół po leczeniu boreliozy

Nawet po odpowiednim leczeniu antybiotykowym, u niektórych pacjentów mogą utrzymywać się długotrwałe objawy. Stan ten, określany jako zespół po leczeniu boreliozy (Post-Treatment Lyme Disease Syndrome – PTLDS), dotyka około 5-20% leczonych pacjentów²⁹³⁰.

Najczęstsze objawy PTLDS to:

• Przewlekłe zmęczenie³¹
• Bóle mięśniowo-stawowe³¹
• Zaburzenia funkcji poznawczych³¹
• Zaburzenia snu³²
• Problemy z pamięcią i koncentracją³²

Przyczyną PTLDS nie jest utrzymująca się infekcja, ale prawdopodobnie reakcja autoimmunologiczna lub uszkodzenia tkanek powstałe w czasie infekcji³³. Większość pacjentów z PTLDS stopniowo powraca do zdrowia, choć proces ten może trwać miesiące lub nawet lata³⁴.

Objawy u dzieci i młodzieży

Dzieci i młodzież generalnie doświadczają podobnych objawów boreliozy jak dorośli, ale mogą występować pewne różnice w prezentacji klinicznej³⁵. U dzieci szczególnie często obserwuje się:

• Silne i uporczywe zmęczenie³⁶
• Spadek wyników w nauce³⁶
• Problemy żołądkowo-jelitowe³⁶
• Zaburzenia snu³⁶
• Nagłe zmiany zachowania³⁶
• Tiki ruchowe lub głosowe³⁶

U dzieci rzadziej niż u dorosłych występują bóle stawów, natomiast częściej obserwuje się bóle głowy³⁷. Ważne jest, aby pamiętać, że objawy boreliozy u dzieci mogą być błędnie interpretowane jako problemy behawioralne lub trudności w nauce, co może opóźniać właściwą diagnozę³⁶.

Znaczenie wczesnego rozpoznania

Wczesne rozpoznanie i leczenie boreliozy ma kluczowe znaczenie dla zapobiegania poważnym powikłaniom długoterminowym³⁸. Pacjenci leczeni we wczesnym stadium choroby mają najlepsze rokowanie i najrzadziej doświadczają przewlekłych objawów²⁹.

Niestety, rozpoznanie boreliozy może być wyzwaniem ze względu na niespecyficzne objawy, które mogą przypominać wiele innych schorzeń, takich jak zespół przewlekłego zmęczenia, fibromialgię, reumatoidalne zapalenie stawów, stwardnienie rozsiane czy depresję³⁹. Dlatego tak ważna jest świadomość różnorodności objawów boreliozy i konieczność zgłaszania się do lekarza przy podejrzeniu zakażenia, szczególnie po pobycie w obszarach endemicznych występowania kleszczy.