Kompleks osseinowo–hydroksyapatytowy

Co to jest kompleks osseinowo–hydroksyapatytowy i czym różni się od innych form wapnia?

Kompleks osseinowo–hydroksyapatytowy (OHC) to mikroskrystaliczna forma wapnia pozyskiwana z kości zwierzęcych, która zawiera dwie ściśle ze sobą powiązane frakcje. Pierwsza – hydroksyapatyt – to mineralny szkielet dostarczający wapnia i fosforu w proporcji 2:1, identycznej z proporcją w naturalnej tkance kostnej⁴. Druga – osseina – to organiczna macierz kostna bogata w białka aktywne biologicznie: osteokalcynę, kolagen typu I, insulinopodobne czynniki wzrostu IGF-I i IGF-II oraz transformujący czynnik wzrostu TGF-β¹.

Zwykły węglan wapnia dostarcza wyłącznie jonów wapnia. OHC działa inaczej – jego składniki białkowe aktywnie uczestniczą w przebudowie kości, stymulując komórki kościotwórcze i spowalniając resorpcję. To właśnie ta różnica tłumaczy, dlaczego w badaniach klinicznych OHC wypada korzystniej niż sama suplementacja wapniem⁵.

Jak kompleks osseinowo–hydroksyapatytowy działa na tkankę kostną?

Działanie OHC na kość opiera się na dwóch wzajemnie uzupełniających się mechanizmach. Frakcja mineralna – hydroksyapatyt – pełni rolę osteokonduktywnego rusztowania: dostarcza jonów wapnia i fosforu niezbędnych do mineralizacji osteoidu (nowo tworzonej macierzy kostnej) i stabilizuje strukturę kości⁴.

Frakcja organiczna działa bardziej dynamicznie. IGF-I i IGF-II pobudzają proliferację i różnicowanie preosteogennych komórek macierzystych, przyspieszając tworzenie nowej tkanki kostnej. TGF-β reguluje równowagę między osteoblastami (komórkami budującymi kość) a osteoklastami (komórkami ją rozkładającymi)⁶. Osteokalcyna i kolagen typu I – oba składniki osseiny – bezpośrednio modulują aktywność osteoblastów i tworzenie macierzy kostnej, która następnie ulega mineralizacji⁴.

Efektem netto jest przewaga procesów kościotwórczych nad resorpcyjnymi. W randomizowanym badaniu z 3-letnim obserwacją u kobiet z osteoporozą starczą poziom osteokalcyny w surowicy – markera tworzenia kości – wzrósł o 1,86 ± 2,22 ng/ml w grupie OHC, podczas gdy w grupie węglanu wapnia przyrost wyniósł jedynie 0,31 ± 2,51 ng/ml; różnica była istotna statystycznie (p < 0,05)⁷.

Czy OHC jest skuteczniejszy od węglanu wapnia w zapobieganiu utracie masy kostnej?

Tak – i jest to jeden z lepiej udokumentowanych wniosków w tej dziedzinie. Metaanaliza opublikowana w czasopiśmie „Menopause” (2009), obejmująca 6 randomizowanych badań kontrolowanych z udziałem 614 uczestników, wykazała, że OHC zwiększa gęstość mineralną kości (BMD) o 1,02% (95% CI 0,63–1,41) więcej niż węglan wapnia, a wynik był wysoce istotny statystycznie (p < 0,00001)².

Dane z poszczególnych badań są spójne. W prospektywnym badaniu z udziałem 851 kobiet w perimenopauzie (obserwacja 3 lata) BMD kręgosłupa lędźwiowego pozostało stabilne w grupie OHC (zmiana: 0,00 g/cm²), podczas gdy w grupie węglanu wapnia obniżyło się o 3,1% (p < 0,001)³. W 4-letnim badaniu kohortowym u kobiet po menopauzie leczonych OHC doszło do stopniowego, istotnego statystycznie wzrostu BMD beleczkowego przedramienia (T-score: z −1,27 ± 0,7 na −0,86 ± 0,7; p < 0,0001)⁸.

Badanie z udziałem kobiet po menopauzie przyjmujących raloksyfen wykazało, że dodanie OHC do terapii raloksyfenem spowolniło pogorszenie parametrów akustycznych kości (ADSoS) znacznie bardziej niż dodanie węglanu wapnia: –18,72 m/s vs –63,64 m/s (p = 0,006)⁹.

W jakich sytuacjach klinicznych stosuje się OHC?

Kompleks osseinowo–hydroksyapatytowy stosuje się przede wszystkim w zapobieganiu i leczeniu osteoporozy oraz osteopenii – zarówno pierwotnej (pomenopauzalnej, starczej), jak i wtórnej (np. po zabiegach ortopedycznych, po alloplastyce stawu biodrowego)¹⁰. Badania obejmowały kobiety w okresie perimenopauzy i po menopauzie, kobiety powyżej 65. roku życia z densytometryczną osteoporozą kręgosłupa lędźwiowego lub szyjki kości udowej, a także pacjentów po operacjach ortopedycznych³¹¹.

Osobną dziedziną zastosowań jest wspomaganie gojenia złamań. OHC wykazuje aktywność na wszystkich etapach naprawczej osteosyntezy – od fazy zapalnej, przez tworzenie kostniny, po mineralizację i przebudowę⁶. Stosowano go z powodzeniem u pacjentów z opóźnionym zrostem kości długich, stawami rzekomymi oraz po alloplastyce bezcementowej stawu biodrowego¹⁰. Zakończone badanie kliniczne IV fazy (EudraCT 2010-020973-18) oceniało wpływ OHC na czas gojenia złamań u osób w wieku 50–80 lat¹².

W 6-miesięcznym randomizowanym badaniu u kobiet w perimenopauzie z osteopenią OHC istotnie zmniejszył dolegliwości bólowe kręgosłupa i kolan (mierzone skalami VAS i VRS) oraz poprawił jakość życia w domenie fizycznej (SF-36), czego nie zaobserwowano w grupie węglanu wapnia¹³.

Jak OHC jest tolerowany – działania niepożądane i bezpieczeństwo

Profil bezpieczeństwa OHC jest korzystny w porównaniu z węglanem wapnia. W prospektywnym badaniu z 851 uczestniczkami działania niepożądane (głównie ze strony przewodu pokarmowego) wystąpiły u 2,7% pacjentek przyjmujących OHC wobec 7,7% w grupie węglanu wapnia (p = 0,001)³. W 4-letniej obserwacji kohortowej jedynym odnotowanym zdarzeniem niepożądanym było łagodne zaparcie u 3,2% uczestniczek⁸.

Metaanaliza 6 badań RCT potwierdziła, że odsetek działań niepożądanych przy OHC był poniżej 4%, podczas gdy przy węglanie wapnia sięgał nawet 18%¹⁴. Najczęstsze dolegliwości to zaparcia i dyskomfort żołądkowy – typowe dla preparatów wapniowych. OHC wydaje się wywoływać je rzadziej, choć mechanizm tej różnicy nie jest w pełni wyjaśniony.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Przed rozpoczęciem stosowania OHC skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• masz chorobę nerek (kamica nerkowa, przewlekła niewydolność nerek) – preparaty wapniowe mogą wymagać dostosowania dawki lub są przeciwwskazane
• masz zaburzenia wchłaniania jelitowego (celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna, stan po resekcji jelit) – badania kliniczne wykluczały takich pacjentów¹⁵
• przyjmujesz leki wpływające na gospodarkę wapniową lub witaminę D (bisfosfoniany, raloksyfen, glikokortykosteroidy, leki moczopędne tiazydowe, digoksyna) – możliwe interakcje wymagają oceny specjalisty
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią – zapotrzebowanie na wapń zmienia się, a bezpieczeństwo OHC w tych stanach nie zostało ocenione w dedykowanych badaniach
• masz hiperkalcemię (za wysoki poziom wapnia we krwi) lub sarkoidozę – preparaty wapniowe są w takich przypadkach przeciwwskazane

Skontaktuj się z lekarzem lub udaj się na izbę przyjęć, jeśli podczas stosowania OHC pojawią się: silne bóle brzucha, nudności lub wymioty, objawy kamicy nerkowej (ostry ból w okolicy lędźwiowej, krew w moczu), objawy hiperkalcemii (nadmierne pragnienie, częste oddawanie moczu, splątanie, osłabienie mięśni). Nie przerywaj samodzielnie leczenia osteoporozy przepisanego przez lekarza bez konsultacji ze specjalistą.

Pamiętaj, że OHC – niezależnie od formy (lek lub suplement diety) – najlepiej działa jako element kompleksowej opieki nad układem kostnym: razem z odpowiednią podażą witaminy D, aktywnością fizyczną i dietą bogatą w wapń. Regularne wizyty kontrolne i densytometria pozwolą ocenić, czy leczenie przynosi oczekiwane efekty.