Czy wiesz jak wygląda epilepsja u seniorów?

Osoby starsze coraz częściej zmagają się z epilepsją, czyli padaczką. Po 60. roku życia znacząco wzrasta ryzyko wystąpienia tej choroby, głównie z powodu chorób naczyniowych mózgu i procesów neurodegeneracyjnych. Dla seniorów z epilepsją szczególnie ważne jest odpowiednie leczenie, które uwzględnia ich specyficzne potrzeby. Okazuje się, że aktywność fizyczna może być niezwykle pomocnym, choć często pomijanym elementem terapii.

Aktywność fizyczna może przynieść wiele korzyści osobom starszym z epilepsją. Niestety, pacjenci z padaczką są zazwyczaj mniej aktywni niż reszta populacji. Zalecenia dotyczące aktywności fizycznej dla dorosłych Amerykanów sugerują 150 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo lub 75 minut intensywnego treningu aerobowego, plus ćwiczenia wzmacniające mięśnie co najmniej dwa razy w tygodniu. Większość seniorów (powyżej 65. roku życia) nie spełnia tych zaleceń, co negatywnie wpływa na ich zdrowie i jakość życia.

Standardowe leczenie epilepsji opiera się na lekach przeciwpadaczkowych, które jednak często powodują skutki uboczne. U osób starszych efekty niepożądane mogą być bardziej nasilone ze względu na zmiany fizjologiczne związane z wiekiem, choroby współistniejące i przyjmowanie wielu leków jednocześnie. Aktywność fizyczna natomiast może poprawiać nastrój, zdrowie układu krążenia, sen, funkcje poznawcze i jakość życia – wszystko to bez skutków ubocznych typowych dla farmakoterapii.

Jak aktywność fizyczna wpływa na zdrowie serca i mózgu?

W ostatnich latach rośnie liczba publikacji badających aktywność fizyczną u osób z epilepsją. Badania pokazują, że osoby z padaczką są mniej aktywne fizycznie niż osoby bez tej choroby. Warto zauważyć, że w jednym z badań 59,7% Amerykanów w wieku 60–69 lat deklarowało spełnianie zaleceń dotyczących aktywności fizycznej, jednak według pomiarów z akcelerometrów faktycznie robiło to jedynie 8,5%. Dla osób powyżej 70. roku życia te wartości są jeszcze niższe. Z wiekiem obserwujemy zwiększenie czasu spędzanego w pozycji siedzącej i spadek umiarkowanej do intensywnej aktywności fizycznej.

Osoby z epilepsją mają zwiększone ryzyko chorób serca i nagłego zatrzymania krążenia. Zjawisko to, które z języka angielskiego można przetłumaczyć jako “serce epileptyczne” (epileptic hearth), charakteryzuje się zmianami w tkance serca, zaburzeniami rytmu i przyspieszoną miażdżycą. Regularna aktywność fizyczna może zmniejszyć ryzyko chorób układu krążenia i udaru mózgu, który jest jedną z głównych przyczyn epilepsji u osób starszych. Co ważne, nawet niewielki wzrost aktywności fizycznej może znacząco obniżyć to ryzyko, co jest dobrą wiadomością dla seniorów, którzy mogą mieć trudności z intensywnymi ćwiczeniami.

Osoby z epilepsją mają również zwiększone ryzyko udaru mózgu. Przegląd systematyczny pięciu dużych badań kohortowych z czterech różnych krajów wykazał, że osoby z epilepsją mają zwiększone ryzyko udaru z współczynnikami ryzyka od 1,1 do 2,85, przy czym najwyższe ryzyko zaobserwowano w badaniu, które obejmowało tylko starsze osoby z późnym początkiem napadów (powyżej 60 lat).

Jak neuroinflammacja łączy się z epilepsją?

Aktywność fizyczna wpływa pozytywnie na stan zapalny w organizmie, w tym na neuroinflammację (stan zapalny w układzie nerwowym). Stan zapalny odgrywa ważną rolę zarówno w powstawaniu epilepsji, jak i w jej progresji. Regularne ćwiczenia mogą zmniejszać poziom markerów zapalnych w mózgu i łagodzić stres oksydacyjny, co może przyczyniać się do zmniejszenia częstości napadów padaczkowych.

Neuroinflammacja to aktywacja komórek odpornościowych i mediatorów zapalnych w ośrodkowym układzie nerwowym w odpowiedzi na różne czynniki, takie jak urazy, uszkodzenia tkanek, infekcje, choroby autoimmunologiczne, napady padaczkowe i stres. W epilepsji obserwuje się zwiększoną odpowiedź zapalną zarówno w surowicy, jak i w tkance epileptogennej, co ma związek zarówno z epileptogenezą (powstawaniem padaczki), jak i progresją choroby. Kilka kluczowych mediatorów zapalnych układu odpornościowego, w tym interleukina-1β (IL-1β), transformujący czynnik wzrostu-β (TGF-β), białko 1 z grupy białek o wysokiej ruchliwości (HMGB1), leukotrieny i receptor Toll-podobny (TLR) mogą odgrywać rolę w epileptogenezie.

Badania na zwierzętach wykazały, że trening wytrzymałościowy u myszy przed wywołaniem napadów opóźniał ich początek, zmniejszał markery zapalne w hipokampie (IL-1β, TNF-α) i łagodził skutki stresu oksydacyjnego. Ponadto, u przeszkolonych myszy z epilepsją, które nauczono pływać, zaobserwowano zwiększoną aktywność głównych przeciwutleniaczy (dysmutazy ponadtlenkowej i katalazy) oraz Na+, K+-ATPazy w mózgu, wraz ze skróceniem czasu trwania napadów.

Czy aktywność fizyczna wspiera funkcje poznawcze i zapobiega upadkom?

Badania wykazały, że aktywność fizyczna ma korzystny wpływ na funkcje poznawcze u zdrowych seniorów. Ten efekt jest szczególnie widoczny u osób z już istniejącymi zaburzeniami funkcji mózgu. Ponieważ zaburzenia poznawcze są częste u osób z epilepsją i znacząco wpływają na jakość życia, aktywność fizyczna może być cennym narzędziem w ich łagodzeniu.

W przeglądzie systematycznym sześciu badań oceniających związek aktywności fizycznej i funkcji poznawczych u osób z epilepsją, wszystkie wykazały pozytywny związek między aktywnością fizyczną a funkcjami poznawczymi, a dwa badania podłużne interwencji aktywności fizycznej wykazały poprawę w co najmniej jednej domenie poznawczej. Jednak nie oceniano konkretnych efektów u starszych osób z epilepsją.

Jak ćwiczenia wpływają na ryzyko upadków?

Upadki są najczęstszym urazem wśród osób powyżej 65. roku życia, a około 27% seniorów doświadcza upadku w ciągu roku. Upadki są również najczęstszą przyczyną urazów mózgu u osób starszych, co może prowadzić do padaczki pourazowej. Badania pokazują, że aktywność fizyczna może zmniejszyć częstość upadków o około 23% u osób starszych. Szczególnie skuteczne są programy obejmujące trening równowagi, ćwiczenia funkcjonalne, tai chi oraz programy wielokomponentowe.

Program Ćwiczeń Otago, prowadzony w USA, Turcji i Grecji, okazał się skuteczny w poprawie równowagi i zmniejszeniu liczby upadków wśród starszych osób w placówkach opieki długoterminowej. Inne badanie oceniało 8-tygodniowy program aktywności fizycznej w domu u osób starszych i wykazało poprawę równowagi, zwiększenie siły mięśni i zmniejszenie ryzyka upadków.

Jak aktywność fizyczna wpływa na nastrój i leczenie?

Osoby z epilepsją cierpią częściej na zaburzenia nastroju niż ogólna populacja, a problem ten może być jeszcze większy u seniorów z padaczką. Aktywność fizyczna wpływa na uwalnianie endorfin i steroidów do krwiobiegu, co pozytywnie oddziałuje na nastrój. Regularne ćwiczenia mogą również poprawiać samoocenę i ogólne samopoczucie psychiczne. Kilka badań wykazało, że aktywność fizyczna poprawia nastrój, zmniejsza stres oraz łagodzi objawy depresji i lęku u osób z epilepsją.

W badaniu przeprowadzonym na trzydziestu dwóch fizycznie aktywnych, poznawczo normalnych starszych dorosłych, w którym uczestnicy byli zaangażowani w 30-minutowe ćwiczenia rowerowe o umiarkowanej intensywności, autorzy wykazali, że ćwiczenia aerobowe poprawiają nastrój poprzez zmianę funkcjonalnego połączenia między przednią wyspą, kluczowym obszarem w sieci obręczowo-wieczkowej, a hipokampem. Sieć obręczowo-wieczkowa jest jedną z największych sieci ludzkiego mózgu, z wejściami bezpośrednio związanymi z kontrolą motoryczną i bólem. Dysfunkcja tej sieci jest związana z zaburzeniami nastroju, w tym depresją i anhedonią.

Aktywność fizyczna może również łagodzić skutki uboczne leków przeciwpadaczkowych, takie jak zawroty głowy, zaburzenia równowagi, problemy poznawcze, pogorszenie nastroju, senność i zmęczenie. Szczególnie ważny jest wpływ aktywności fizycznej na zdrowie kości, ponieważ niektóre leki przeciwpadaczkowe mogą powodować osteoporozę. Ćwiczenia z obciążeniem mogą poprawiać gęstość mineralną kości i zapobiegać złamaniom, które są częstsze u osób z epilepsją powyżej 50. roku życia.

Czy możemy zmniejszyć skutki uboczne leków?

Skutki uboczne leków przeciwpadaczkowych są powszechne, występują u nawet 88% osób przyjmujących te leki i obejmują zawroty głowy, zaburzenia równowagi, dysfunkcje poznawcze, pogorszenie nastroju, senność, zmęczenie, niski poziom witaminy D oraz upośledzenie gęstości mineralnej kości. Nawet przy opracowywaniu nowszych leków przeciwpadaczkowych drugiej generacji, ogólna tolerancja leczenia pozostaje niska. Aktywność fizyczna ma potencjał poprawy wielu z tych skutków ubocznych, takich jak funkcje poznawcze, nastrój, równowaga i upadki. Jedno małe badanie wykazało, że 12-tygodniowa interwencja aktywności fizycznej poprawiła wyniki w profilu zdarzeń niepożądanych.

Aktywność fizyczna u starszych osób z epilepsją – wyzwania i potrzeby

Mimo obiecujących korzyści, brakuje badań oceniających aktywność fizyczną specyficznie u starszych osób z epilepsją. Istniejące badania często wykluczają seniorów lub nie analizują wyników z uwzględnieniem wieku. Potrzebne są programy aktywności fizycznej dostosowane do unikalnych potrzeb starszych osób z epilepsją, uwzględniające ich ograniczenia ruchowe i choroby współistniejące. Programy te powinny obejmować ćwiczenia aerobowe, wzmacniające mięśnie, poprawiające równowagę i funkcje fizyczne.

Ważna jest interdyscyplinarna współpraca w tworzeniu kompleksowych planów opieki, które uwzględniają aktywność fizyczną jako kluczowy element zarządzania epilepsją u osób starszych. Obejmuje to edukację personelu medycznego i pacjentów na temat korzyści płynących z aktywności fizycznej oraz rekomendacje dotyczące przydatnych zasobów. Klinicyści powinni promować aktywność fizyczną wśród swoich pacjentów, podkreślając, że jest ona generalnie bezpieczna dla osób z epilepsją, w tym dla seniorów, i warto do niej zachęcać przy każdej okazji.

Starsze osoby z ograniczoną mobilnością mają wyjątkowe wyzwania w realizacji programów aktywności fizycznej, które są często zaprojektowane dla młodszych odbiorców. Chociaż dobrze udokumentowano, że uczestnictwo w programach aktywności fizycznej jest bezpieczne dla osób starszych, ważne jest, aby wziąć pod uwagę konkretną funkcję fizyczną i choroby współistniejące każdego uczestnika przy projektowaniu interwencji aktywności fizycznej dla dowolnej grupy wiekowej. Starsze osoby statystycznie częściej mają współistniejące choroby układu krążenia, układu oddechowego lub układu mięśniowo-szkieletowego, co może wpływać na rodzaj aktywności fizycznej, która jest najbezpieczniejsza i najskuteczniejsza dla ich potrzeb.

Podsumowanie

Epilepsja jest chorobą, której ryzyko wystąpienia znacząco wzrasta po 60. roku życia, głównie z powodu chorób naczyniowych mózgu i procesów neurodegeneracyjnych. Standardowe leczenie opiera się na lekach przeciwpadaczkowych, jednak aktywność fizyczna może stanowić skuteczne uzupełnienie terapii. Regularne ćwiczenia pomagają zmniejszyć stan zapalny w układzie nerwowym, poprawiają funkcje poznawcze i redukują ryzyko upadków. Badania wykazały, że osoby z epilepsją są bardziej narażone na choroby serca i udar mózgu, a aktywność fizyczna może skutecznie obniżać to ryzyko. Ćwiczenia wpływają także pozytywnie na nastrój poprzez uwalnianie endorfin i steroidów, a dodatkowo łagodzą skutki uboczne leków przeciwpadaczkowych, takie jak zawroty głowy, zaburzenia równowagi czy problemy z koncentracją. Mimo udowodnionych korzyści, brakuje programów aktywności fizycznej dostosowanych specjalnie do potrzeb seniorów z epilepsją, uwzględniających ich ograniczenia ruchowe i choroby współistniejące.