Złoto

Czym jest złoto w medycynie i jak długo jest stosowane?

Złoto (łac. aurum) trafiło do medycyny ponad sto lat temu. Punkt zwrotny nastąpił w 1890 roku, gdy odkryto bakteriostatyczne właściwości cyjanku złota – od tamtej pory zaczęto systematycznie badać związki tego metalu jako potencjalne leki⁹. Początkowo próbowano leczyć nim gruźlicę (bez powodzenia), ale już w latach 30. XX wieku badania kliniczne potwierdziły skuteczność soli złota w reumatoidalnym zapaleniu stawów¹⁰. Terapię tę nazwano chryzoterapią lub aurotherapy – od łacińskiej nazwy złota.

Dziś złoto w medycynie to kilka odrębnych obszarów: leki zawierające sole złota (DMARDs), nanocząsteczki złota (nanozłoto) w onkologii i diagnostyce, a także zastosowania materiałowe w implantach i urządzeniach medycznych. To, co łączy wszystkie te zastosowania, to wyjątkowa biokompatybilność złota – metal jest chemicznie obojętny, nie reaguje z tkankami ciała i jest dobrze tolerowany przez organizm⁵.

Jak działają sole złota w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów?

Sole złota należą do grupy leków modyfikujących przebieg choroby (DMARDs – ang. disease-modifying antirheumatic drugs). Nie są zwykłymi lekami przeciwbólowymi – zamiast tylko łagodzić objawy, spowalniają postęp choroby, zmniejszają uszkodzenie stawów i redukują ryzyko trwałej niepełnosprawności¹¹. Złoto nie leczy reumatoidalnego zapalenia stawów całkowicie, ale pozwala utrzymać chorobę pod kontrolą¹².

Mechanizm działania nie jest w pełni poznany. Według aktualnej wiedzy związki złota gromadzą się wewnątrz komórek w lizosomach – organellach odpowiedzialnych za trawienie substancji obcych. Tam blokują przetwarzanie antygenów i hamują uwalnianie cytokin zapalnych, co ogranicza nadmierną aktywację układu odpornościowego². Dodatkowo tłumią aktywność makrofagów i limfocytów T – kluczowych uczestników przewlekłego stanu zapalnego w stawach³.

Terapia działa wolno. Pierwsze wyraźne zmniejszenie bólu, sztywności i obrzęku stawów pojawia się zazwyczaj po 2–6 miesiącach od rozpoczęcia leczenia. Efekt może utrzymywać się przez kilka lat, choć z czasem lek może tracić skuteczność¹.

W jakich postaciach stosuje się złoto jako lek i kto może je otrzymać?

Preparaty złota dostępne są wyłącznie na receptę, w dwóch formach podania¹¹¹³:

• Iniekcje domięśniowe – sól sodowo-tiomalaninowa złota oraz aurotioglukoza; podawane tygodniowo przez 4–5 miesięcy, a następnie rzadziej (co 2–4 tygodnie) w zależności od odpowiedzi na leczenie.
• Auranofin w kapsułkach – doustna forma soli złota; zazwyczaj dwie kapsułki dziennie z możliwością dostosowania dawki.

Złoto stosuje się przede wszystkim w reumatoidalnym zapaleniu stawów. Wskazaniami są też młodzieńcze zapalenie stawów i łuszczycowe zapalenie stawów¹⁴. Lekarz rozważa chryzoterapię głównie wtedy, gdy standardowe leczenie – niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), glikokortykosteroidy jak prednizon – nie przynosi wystarczającej kontroli choroby¹⁴. Przed decyzją o terapii specjalista ocenia nasilenie choroby, liczbę zajętych stawów, ryzyko uszkodzeń bez leczenia i obecność schorzeń współistniejących, które mogłyby nasilać toksyczność złota (np. ciężka niedokrwistość, choroba nerek)¹⁵.

Badania kliniczne potwierdzają skuteczność auranofinu: w przeglądzie systematycznym porównującym auranofin z placebo preparat złota okazał się lepszy w zmniejszaniu liczby bolesnych stawów, redukcji bólu i obniżaniu OB (odczynu Biernackiego – markera stanu zapalnego)¹⁶. W 48-tygodniowym randomizowanym badaniu z grupą kontrolną dodanie domięśniowej terapii złotem do metotreksat u pacjentów nieodpowiadających wystarczająco na sam metotreksat przyniosło istotną poprawę kliniczną¹⁷.

Nanocząsteczki złota – nowa era w onkologii i diagnostyce

Nanozłoto, czyli nanocząsteczki złota (ang. gold nanoparticles, GNPs) o rozmiarze 1–100 nm, to jeden z najbardziej obiecujących obszarów współczesnej medycyny. Ich wyjątkowe właściwości optyczne, biokompatybilność i możliwość precyzyjnego modyfikowania powierzchni sprawiają, że nadają się do bardzo różnych zastosowań⁵.

Najważniejsze kierunki badań i zastosowań nanocząsteczek złota:

• Terapia fototermiczna nowotworów: nanocząsteczki wstrzykuje się dożylnie – gromadzą się selektywnie w tkance guza. Pod wpływem promieniowania bliskiej podczerwieni pochłaniają światło i zamieniają je w ciepło, niszcząc komórki rakowe przy minimalnym uszkodzeniu zdrowych tkanek⁴. Przykładem klinicznym jest terapia AuroLase stosowana w leczeniu raka prostaty⁴.
• Celowane dostarczanie leków: do powierzchni nanocząsteczek można przyczepiać leki, przeciwciała, DNA lub peptydy, które kierują preparat dokładnie do komórek docelowych (np. nowotworowych). Dzięki chemicznej stabilności złota lek nie degraduje się przed dotarciem do celu²¹.
• Diagnostyka obrazowa: nanocząsteczki złota działają jako środki kontrastujące w rentgenografii i tomografii komputerowej (CT) – ze względu na dużą gęstość pochłaniają promieniowanie rentgenowskie znacznie skuteczniej niż miękkie tkanki. Po pokryciu cząsteczkami wiążącymi się z konkretnymi komórkami (np. rakowymi) umożliwiają precyzyjne obrazowanie guzów i naczyń krwionośnych²².
• Szybkie testy diagnostyczne: nanocząsteczki złota wiążą się ze specyficznymi substancjami i wywołują zmianę barwy – z czerwonej na niebieską lub fioletową. Technologia ta leży u podstaw szybkich testów ciążowych, testów na COVID-19, malarię czy HIV²³. Złoto w testach malarycznych umożliwia uzyskanie wyniku w około 15 minut²⁴.

Badania wskazują, że mniejsze nanocząsteczki złota wykazują lepszą stabilność w organizmie i nie zmieniają rozmiarów po wstrzyknięciu, co ma znaczenie dla skuteczności nanoleczenia²⁵. Trwają też badania nad zastosowaniem nanocząsteczek złota jako nośników dla technologii edycji genów CRISPR²⁶.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Leczenie solami złota to terapia wyłącznie pod nadzorem reumatologa lub specjalisty doświadczonego w stosowaniu tych preparatów. Przez cały czas leczenia konieczne są regularne badania: morfologia krwi (ocena szpiku kostnego), badanie ogólne moczu (wykrywanie białkomoczu jako sygnału uszkodzenia nerek) oraz enzymy wątrobowe⁷.

Skontaktuj się z lekarzem lub zgłoś się na izbę przyjęć niezwłocznie, jeśli podczas terapii złotem zauważysz:

• Nagłą wysypkę, swędzenie lub pęcherze na skórze lub w jamie ustnej.
• Obrzęki, pieniący się mocz lub zmniejszenie ilości oddawanego moczu (możliwe uszkodzenie nerek).
• Niewyjaśnione siniaki, krwawienie z dziąseł lub nosa, nadmierne zmęczenie (mogą wskazywać na supresję szpiku kostnego).
• Żółtaczkę (zażółcenie skóry lub białkówek oczu), bóle brzucha (uszkodzenie wątroby).
• Duszność lub kaszel, które się nasilają (rzadkie uszkodzenie płuc).
• Wysoką gorączkę lub dreszcze po iniekcji.

Złoto w ciąży i podczas karmienia piersią: badania na zwierzętach sugerują ryzyko wad wrodzonych i działanie szkodliwe na niemowlęta karmione piersią – bezpieczeństwo u kobiet w ciąży i karmiących nie zostało potwierdzone²⁸. Przed rozpoczęciem lub kontynuowaniem terapii złotem koniecznie poinformuj lekarza o ciąży lub planowaniu ciąży.

Nie odstawiaj samodzielnie leków na stawy ani nie modyfikuj dawki złota bez konsultacji z lekarzem. Choroba może się nasilić, a nagłe przerwanie terapii niekiedy prowadzi do zaostrzenia objawów zapalnych.

Złoto w kosmetyce i dermokosmetykach – co mówią badania?

Złoto w preparatach do pielęgnacji skóry to osobna kategoria. Stosuje się je przede wszystkim w postaci złotych płatków (24-karatowe złoto o czystości powyżej 99,99%) lub nanocząsteczek w kremach i maskach. Złoto jest biokompatybilne i dobrze tolerowane przez skórę, w tym wrażliwą²⁹. Badanie z 2017 roku wykazało, że płatki złota mogą zwiększać produkcję fibroblastów skóry właściwej – komórek odpowiedzialnych za elastyczność i sprężystość skóry – o nawet 137% w porównaniu z grupą kontrolną³⁰. Są to jednak dane z badania in vitro (na hodowlach komórkowych), nie z badań klinicznych na ludziach, więc należy traktować je jako wstępne.

Złoto w kosmetykach przypisuje się też właściwości przeciwutleniające i przeciwzapalne, potencjalne działanie pobudzające mikrokrążenie skóry i syntezę kolagenu³¹³². Dowody kliniczne potwierdzające te efekty u ludzi są jednak ograniczone – warto zachować zdrowy sceptycyzm wobec marketingowych obietnic. Jeśli skóra reaguje podrażnieniem na preparat ze złotem, przerwij stosowanie i skonsultuj się z dermatologiem.

Złoto w medycynie to wyjątkowy przypadek – metal kojarzony z luksusem okazał się wartościowym narzędziem terapeutycznym. Jeśli lekarz zaproponował Ci chryzoterapię, nie pomijaj wizyt kontrolnych i badań – to one decydują o bezpieczeństwie leczenia. Nanocząsteczki złota to natomiast przyszłość onkologii, która już dziś wkracza do kliniki. Jeśli interesujesz się preparatami ze złotem dostępnymi bez recepty – skonsultuj się z farmaceutą, który pomoże ocenić, czy dany produkt jest odpowiedni dla Ciebie.