Wirus brodawczaka ludzkiego

Czym jest wirus brodawczaka ludzkiego i dlaczego większość zakażeń mija sama?

Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV, human papillomavirus) to rodzina ponad 200 typów wirusów, z których kilkanaście zalicza się do typów wysokiego ryzyka onkogennego. Szacuje się, że do 50. roku życia kontakt z HPV ma około 80% aktywnych seksualnie kobiet¹. Dobra wiadomość jest taka, że układ odpornościowy radzi sobie z wirusem w zdecydowanej większości przypadków – około 90% infekcji ustępuje samoistnie w ciągu dwóch lat¹. Problem pojawia się wtedy, gdy zakażenie się utrzymuje.

Przetrwałe zakażenie typami wysokiego ryzyka – przede wszystkim HPV-16 i HPV-18 – prowadzi do integracji DNA wirusa z genomem komórek nabłonka szyjki macicy. Wirusowe onkoproteiny E6 i E7 niszczą wtedy białka supresorowe nowotworu: E6 inaktywuje p53 (hamulec apoptozy), a E7 degraduje pRb (regulator cyklu komórkowego), co toruje drogę do niekontrolowanego podziału komórek i rozwoju raka szyjki macicy⁶. Każdego roku na świecie diagnozuje się ponad 600 000 przypadków tego nowotworu, a ponad 300 000 kobiet umiera z jego powodu⁷.

Kluczowe pytanie brzmi: co decyduje o tym, że u jednej kobiety wirus znika, a u innej się utrzymuje? Coraz więcej dowodów wskazuje, że odpowiedź kryje się w mikrobiomie pochwy.

Jak mikrobiota pochwy wpływa na zakażenie HPV?

Zdrowa pochwa jest środowiskiem zdominowanym przez pałeczki kwasu mlekowego z rodzaju Lactobacillus – głównie L. crispatus, L. gasseri i L. jensenii. Utrzymują one pH na poziomie 3,5–4,5, co stanowi naturalną barierę ochronną. Kiedy ta równowaga zostaje zaburzona (tzw. dysbioza) i pałeczki Lactobacillus ustępują miejsca różnorodnym bakteriom beztlenowym, ryzyko zakażenia HPV i jego przetrwania wyraźnie rośnie⁸. Kobiety z mikrobiotą ubogą w Lactobacillus mają nawet 3–5-krotnie wyższe ryzyko nabycia i utrzymywania zakażenia HPV oraz progresji do śródnabłonkowej neoplazji szyjki macicy (CIN)².

W badaniu prospektywnym obejmującym 87 młodych kobiet z rozpoznaniem CIN2 stwierdzono, że niedobór Lactobacillus oraz obecność beztlenowców – Prevotella timonensis i Gardnerella vaginalis – w chwili diagnozy wiązały się z istotnie niższym prawdopodobieństwem regresji zmian po 12 i 24 miesiącach obserwacji⁹. Mikrobiota jelitowa ma tu też swoje słowo do powiedzenia: bakterie jelitowe metabolizujące estrogeny (tzw. estrobolom) wpływają na poziom wolnego estrogenu docierającego do pochwy, co z kolei stymuluje produkcję glikogenu – głównego pożywienia dla pałeczek Lactobacillus. Ubogi mikrobiom jelitowy może zatem pośrednio osłabiać ochronną florę pochwy¹⁰.

Czy probiotyki mogą wspierać eliminację HPV? Co pokazują badania kliniczne?

Wyniki badań klinicznych są obiecujące, ale niejednorodne – różnią się stosowanymi szczepami, dawkami, drogą podania i czasem trwania terapii. Poniżej zestawienie najważniejszych prób klinicznych.

Zbiorczy obraz jest taki: probiotyki dopochwowe i doustne zawierające L. crispatus wydają się najlepiej udokumentowane pod kątem poprawy wyników cytologicznych. Klirens samego DNA wirusa – mierzony testem HPV-DNA – jest trudniejszy do osiągnięcia i w większości badań różnica między grupami nie osiągnęła progu istotności statystycznej. Wyniki badania retrospektywnego z samym L. rhamnosus doustnie były negatywne¹⁶, co podkreśla, że efekt zależy od konkretnego szczepu, drogi podania i czasu terapii.

Szczepienie i badania przesiewowe – fundament profilaktyki HPV

Probiotyki to potencjalny element wspierający, a nie alternatywa dla sprawdzonych metod walki z HPV. Szczepionki profilaktyczne (dostępne w Polsce w ramach Narodowego Programu Szczepień dla dzieci w określonym wieku oraz odpłatnie dla dorosłych) są skuteczne przede wszystkim u osób niezakażonych i zapewniają ochronę głównie przed typami HPV-16 i HPV-18²⁰. Regularne badania cytologiczne (wymaz Pap) i test HPV-DNA pozwalają wcześnie wykryć zmiany przedrakowe i podjąć leczenie, zanim dojdzie do progresji do raka. Probiotyki nie zastępują ani szczepienia, ani cytologii⁴.

Warto też pamiętać, że HPV nie dotyczy wyłącznie szyjki macicy – wirus może powodować zmiany na sromie, w pochwie, na prąciu, w okolicy odbytu oraz w obrębie głowy i szyi, w tym gardła²¹. Badania nad probiotykami koncentrują się dotąd niemal wyłącznie na zakażeniach szyjkowych u kobiet.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Zakażenie HPV najczęściej przebiega bezobjawowo i wykrywane jest przypadkowo przy okazji badań ginekologicznych. Wizyta u lekarza jest konieczna w następujących sytuacjach:

• Otrzymałaś/łeś wynik dodatni testu HPV-DNA lub nieprawidłowy wynik cytologii (wymazu Pap) – wymaga to dalszej diagnostyki (kolposkopia, biopsja).
• Rozpoznano u Ciebie CIN (śródnabłonkową neoplazję szyjki macicy) dowolnego stopnia – leczenie i częstość kontroli zależy od stopnia zaawansowania zmian.
• Pojawiły się kłykciny kończyste (brodawki narządów płciowych) – wymagają oceny i ewentualnego leczenia dermatologicznego lub ginekologicznego.
• Zakażenie HPV utrzymuje się dłużej niż 2 lata – przetrwałe zakażenie typami wysokiego ryzyka wymaga ścisłego nadzoru onkologicznego.
• Planujesz stosowanie probiotyków jako uzupełnienie leczenia HPV – skonsultuj wybór szczepu, dawkę i czas trwania suplementacji z ginekologiem; szczególna ostrożność jest wskazana w ciąży i podczas karmienia piersią (brak wystarczających danych o bezpieczeństwie dopochwowych probiotyków w tych stanach).
• Wystąpią objawy niepożądane po stosowaniu probiotyków, takie jak nasilone pieczenie, świąd, upławy lub objawy ogólne – przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem.

Pamiętaj, że probiotyki stosowane w badaniach klinicznych były dobrze tolerowane – w jednym z badań odnotowano jedynie dwa przypadki łagodnych nudności, które ustąpiły po zmianie schematu dawkowania²². Niemniej każda suplementacja u osoby z aktywną chorobą lub stosującej inne leki powinna być skonsultowana ze specjalistą.

Regularne badania cytologiczne co 3 lata (lub co 5 lat przy jednoczesnym wykonaniu testu HPV-DNA) to podstawa wczesnego wykrywania zmian. Nie odkładaj wizyty u ginekologa – nawet jeśli nie masz żadnych dolegliwości.