Trawa cytrynowa

Co to jest trawa cytrynowa i jakie związki aktywne zawiera?

Trawa cytrynowa to wieloletnia trawa tropikalna z gatunku Cymbopogon citratus (rzadziej C. flexuosus), uprawiana w Azji, Afryce i Ameryce Południowej. W aptekach i sklepach zielarskich dostępna jest jako ziele trawy cytrynowej (suszone liście), wyciąg z ziela trawy cytrynowej (ekstrakty etanolowe lub wodne) oraz olejek z trawy cytrynowej (olejek eteryczny). Każda z tych form zawiera nieco inny profil związków, choć cytral pozostaje wspólnym mianownikiem¹.

Olejek eteryczny jest najbardziej skoncentrowaną formą. Liście mogą zawierać do 5% suchej masy olejku eterycznego, a sam cytral stanowi 44–92% jego składu². Cytral to mieszanina dwóch izomerów: geranialu (trans-cytral, 40–62%) i neralu (cis-cytral, 25–38%)¹⁰. Towarzyszą im β-mircen (~11%), geraniol (~1,7%), linalol (~1,3%), limonen (~8%), cytronelal i cytronelol¹¹¹.

Ziele i wyciągi zawierają bogaty zestaw polifenoli. Do najlepiej zbadanych należą kwasy fenolowe: kwas kawowy (~445 µg/g suchej masy), kwas p-kumarowy (~393 µg/g) i kwas chlorogenowy (~378 µg/g)¹². Wśród flawonoidów wyróżniają się kwercetyna-3-glukozyd (~151 µg/g), luteolina, apigenina, izoorientyna i kemferol¹³. Ekstrakty etanolowe charakteryzują się łączną zawartością polifenoli rzędu 85–101 mg ekwiwalentu kwasu galusowego na gram suchego ekstraktu¹⁴.

Jakie właściwości trawy cytrynowej potwierdzają badania naukowe?

Trawa cytrynowa wykazuje potwierdzone laboratoryjnie działanie przeciwdrobnoustrojowe. Olejek eteryczny hamuje wzrost bakterii gram-dodatnich i gram-ujemnych, w tym szczepów opornych na antybiotyki – aktywność tę przypisuje się głównie geranialu i neralowi¹⁷. Badanie z 2020 roku wykazało zdolność olejku do redukcji biofilmu bakteryjnego i grzybiczego, m.in. Staphylococcus aureus i Candida albicans¹⁸. Stężenie 2,5% olejku trawy cytrynowej wykazało skuteczność porównywalną z lekiem przeciwgrzybicznym w eliminacji Candida na powierzchniach silikonowych – jednak to badanie laboratoryjne, nie kliniczne¹⁹.

Działanie przeciwzapalne jest dobrze udokumentowane na poziomie przedklinicznym. Za aktywność tę odpowiadają kwas chlorogenowy, izoorientyna i swertiajaponin, które hamują szlak NF-κB i syntezę prozapalnych cytokin²⁰²¹. Badanie z 2024 roku potwierdziło, że olejek eteryczny obniża poziom prozapalnych cytokin w modelach zapalenia²². Jedno badanie kliniczne z udziałem 30 osób z reumatoidalnym zapaleniem stawów wykazało zmniejszenie odczuwanego bólu po miejscowym stosowaniu 3 mg olejku dziennie przez 30 dni⁵.

W zakresie zdrowia jamy ustnej dane kliniczne są najbardziej obiecujące. Badanie z 2023 roku wykazało, że płukanka z olejkiem trawy cytrynowej istotnie zmniejszała ilość płytki nazębnej i poprawiała stan dziąseł w porównaniu z chlorheksydyną. Podobne wyniki uzyskano w badaniu z 2021 roku u dzieci²³. Przegląd z 2024 roku wskazuje na potencjalne zastosowanie w leczeniu zapalenia przyzębia i halitozy²³.

Właściwości hipotensyjne trawy cytrynowej są opisywane w przeglądzie z 2022 roku, który uwzględnia zarówno badania na zwierzętach, jak i niektóre badania u ludzi. Cytral może obniżać ciśnienie krwi poprzez trzy mechanizmy: rozszerzanie naczyń krwionośnych (wazodylatacja), działanie uspokajające na układ nerwowy oraz łagodne działanie moczopędne²⁴. Działanie to wymaga jednak potwierdzenia w dużych badaniach klinicznych.

Badania przedkliniczne sugerują ponadto właściwości anksjolityczne – efekt ten wydaje się być pośredniczony przez układ GABAergiczny²⁵. Kilka klinicznych badań z aromaterapią wskazuje na redukcję lęku i ciśnienia tętniczego⁴. Natomiast badania kliniczne sprawdzające działanie herbaty z trawy cytrynowej na lęk i sen nie wykazały istotnych korzyści²⁶.

Jak stosować trawę cytrynową – formy i orientacyjne dawki?

Trawa cytrynowa jest dostępna w kilku formach. Suszone ziele parzy się jako napar: 1–2 łyżeczki posiekanego surowca na 180 ml wrzącej wody, zalecany czas parzenia to 10–15 minut²⁷. Taki napar jest tradycyjnie stosowany przy problemach trawiennych, stanach gorączkowych i jako środek uspokajający. Nalewka (tinktura 1:5 w 45-procentowym alkoholu) stosowana jest w dawce 5–15 ml na jednorazową porcję²⁸.

Olejku eterycznego nigdy nie stosuje się nierozcieńczonego na skórę – może powodować oparzenia chemiczne i kontaktowe zapalenie skóry⁹. Przed zastosowaniem miejscowym należy go rozcieńczyć w oleju bazowym (np. oleju kokosowym lub słonecznikowym) w stosunku co najmniej 1:10. Nadmierne spożycie herbaty z trawy cytrynowej może niekorzystnie wpływać na czynność nerek³.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Przed zastosowaniem trawy cytrynowej w ilościach przekraczających kulinarne – w formie suplementu, ekstraktu lub olejku eterycznego – skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• jesteś w ciąży – cytral i mircen wykazały działanie teratogenne w badaniach na zwierzętach; bezpieczeństwo stosowania w ciąży nie zostało potwierdzone u ludzi⁸
• karmisz piersią – bezpieczeństwo nie zostało jednoznacznie ustalone³¹
• przyjmujesz leki metabolizowane przez enzymy CYP450 (CYP1A1, CYP3A4) lub leki koniugowane z glutationem⁶
• stosujesz leki uspokajające, nasenne lub przeciwlękowe – olejek może nasilać ich działanie³⁰
• masz chorobę nerek – nadmierne spożycie herbaty może niekorzystnie wpływać na czynność nerek³
• chorujesz na cukrzycę i przyjmujesz leki obniżające poziom glukozy – trawa cytrynowa może modyfikować regulację glikemii³¹
• masz chorobę wątroby – wysokie dawki olejku mogą uszkadzać śluzówkę żołądka i wątrobę⁹

Przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem, jeśli po zastosowaniu trawy cytrynowej pojawią się: zawroty głowy, nadmierna senność, suchość w ustach, wysypka skórna (szczególnie po kontakcie miejscowym), bóle brzucha lub wyraźny wzrost częstości oddawania moczu³².

Trawa cytrynowa w postaci herbaty i jako przyprawa kuchenna jest powszechnie uważana za bezpieczną przy krótkotrwałym stosowaniu w umiarkowanych ilościach. Przy stosowaniu olejku eterycznego doustnie lub w dużych dawkach ryzyko działań niepożądanych wyraźnie wzrasta – taka forma wymaga nadzoru specjalisty. Olejku eterycznego nie należy stosować u dzieci bez konsultacji z lekarzem.