Rzewień lekarski

Co to jest rzewień lekarski i jakie substancje czynne zawiera jego korzeń?

Rzewień lekarski (Rheum palmatum, Rheum officinale) to bylina z rodziny rdestowatych (Polygonaceae), której surowcem leczniczym są korzeń i kłącze. Roślina jest stosowana w tradycyjnej medycynie chińskiej od ponad 4500 lat, gdzie znana jest pod nazwą „Da Huang” (wielka żółć) – nawiązującą do intensywnie żółtego zabarwienia korzenia⁷. W aptece dostępna jest jako sproszkowany korzeń rzewienia, wyciąg z korzenia rzewienia oraz wyciąg z rzewienia lekarskiego w postaci kapsułek, tabletek, nalewek i herbatek.

W korzeniu i kłączu zidentyfikowano dotąd ponad 90 związków aktywnych należących do pięciu głównych klas⁸. Najważniejsze z nich to:

• Antrachinony – emodin, aloe-emodin, rhein, chryzofanol, fizjon oraz ich glikozydy (sennozydy A–F); odpowiadają za działanie przeczyszczające i przeciwzapalne¹⁹.
• Garbniki (Rheo-tanina, katechina, epikatechina, proantocyjanidyny) – działają ściągająco i przeciwbiegunkowo w małych dawkach¹⁰.
• Stilbeny (rhaponticyna, resweratrol, piceatannol) – wykazują właściwości przeciwzakrzepowe, przeciwpłytkowe i przeciwutleniające¹¹.
• Flawonoidy i acyloglukozyd – kaempferol, galloiloglukozyd, lindeyin (substancja o działaniu estrogenopodobnym)⁴.
• Kwas szczawiowy – występuje głównie w liściach, w mniejszym stopniu w korzeniu; nadmiar może prowadzić do kamieni nerkowych¹².

Liście rzewienia zawierają bardzo wysokie stężenie kwasu szczawiowego i są toksyczne – nie wolno ich spożywać. Jadalne są wyłącznie ogonki liściowe stosowane w kuchni, natomiast preparaty lecznicze produkowane są z korzenia i kłącza.

Jak rzewień działa na jelita i kiedy stosuje się go jako środek przeczyszczający?

Działanie przeczyszczające rzewienia zależy od dawki i wynika z dwóch przeciwstawnych mechanizmów. W małych dawkach dominują garbniki, które działają ściągająco – zmniejszają wydzielanie wody do jelita i mogą łagodzić biegunkę. Przy wyższych dawkach aktywują się antrachinony: sennozydy docierają do okrężnicy niezmienione, gdzie bakterie jelitowe przekształcają je w aktywne metabolity (rheinantron), hamujące wchłanianie wody i elektrolitów przez błonę śluzową jelita oraz pobudzające perystaltykę¹³. Efekt przeczyszczający pojawia się zazwyczaj po około 12 godzinach od przyjęcia preparatu³.

Jakie inne zastosowania kliniczne bada się w przypadku rzewienia?

Poza działaniem przeczyszczającym, badania kliniczne – głównie prowadzone w ramach tradycyjnej medycyny chińskiej – sugerują kilka innych potencjalnych zastosowań. Warto jednak zaznaczyć, że większość dostępnych dowodów pochodzi z małych badań lub prób z kombinacją wielu ziół, co utrudnia ocenę skuteczności samego rzewienia.

Krwawienie z przewodu pokarmowego. Przyjmowanie rzewienia w proszku lub wyciągu może wspomagać leczenie krwawienia z górnego odcinka przewodu pokarmowego. W jednym z badań rzewień w połączeniu z ginsenozydem poprawił funkcję płytek krwi u 312 hospitalizowanych pacjentów¹⁵.

Wspomaganie funkcji nerek. W badaniu z udziałem 48 pacjentów z przewlekłą niewydolnością nerek suplementacja 1 g rzewienia dziennie normalizowała stężenie mocznika i kreatyniny we krwi¹⁶. Połączenie rzewienia z kaptoprylem spowalniało progresję choroby nerek w kilku próbach klinicznych¹⁷.

Objawy menopauzy. Korzeń rzewienia rhapontycznego (Rheum rhaponticum) zawiera lindein – związek o działaniu estrogenopodobnym. W 12-tygodniowym, randomizowanym badaniu z podwójnie ślepą próbą z udziałem 109 kobiet standaryzowany wyciąg ERr 731 (1 tabletka dziennie) istotnie zmniejszał częstość i nasilenie uderzeń gorąca w porównaniu z placebo⁴. Dwa kolejne badania z udziałem łącznie ponad 200 kobiet potwierdziły te korzyści i wykazały również redukcję lęku związanego z menopauzą¹⁸.

Ostre zapalenie trzustki. Metaanaliza 16 badań (ponad 900 pacjentów) wykazała, że rzewień stosowany łącznie ze standardowym leczeniem bezpiecznie zmniejszał stan zapalny trzustki¹⁹. W poszczególnych próbach stosowano 15–20 g proszku z korzenia dziennie.

Opryszczka wargowa. Krem zawierający 23 mg/g wyciągu z korzenia rzewienia i szałwii stosowany co 2–4 godziny przez 10–14 dni wykazał skuteczność porównywalną z kremem z acyklowirem w leczeniu opryszczki wargowej²⁰.

Sepsa i stany krytyczne. Metaanaliza 15 badań (869 pacjentów) wykazała, że rzewień w proszku stosowany łącznie ze standardową terapią poprawiał funkcję jelit i zmniejszał stężenie markerów zapalnych (IL-6, TNF-α) u pacjentów z sepsą, choć nie obniżał śmiertelności²¹.

Jakie działania niepożądane może wywoływać rzewień?

Korzeń rzewienia jest uznawany za względnie bezpieczny w zalecanych dawkach stosowanych krótkotrwale – do 3 miesięcy¹⁴. Najczęstsze działania niepożądane to skurcze i ból brzucha, wodnista biegunka oraz nudności²². Mocz może zabarwić się na różowo-czerwono lub jaskrawożółto – jest to zjawisko nieszkodliwe²³.

Poważniejsze skutki uboczne wiążą się z długotrwałym lub nadmiernym stosowaniem:

• Hipokaliemia (niedobór potasu) – może prowadzić do zaburzeń rytmu serca i osłabienia mięśni¹⁴.
• Melanoza okrężnicy – przebarwienie błony śluzowej jelita grubego; opisano je u 67-letniej kobiety po długotrwałym stosowaniu suplementu zawierającego rzewień; ustąpiło po odstawieniu preparatu²⁴.
• Uszkodzenie nerek – odnotowano przypadki ostrej niewydolności nerek po nadmiernym spożyciu rzewienia, związane z wysoką zawartością szczawianów²⁴.
• Podwyższenie enzymów wątrobowych – przy wysokich dawkach lub długotrwałym stosowaniu badania na zwierzętach wskazują na potencjalną toksyczność wątrobową; opisano ją również sporadycznie u ludzi².
• Utrata masy kostnej i osłabienie mięśni – przy wielomiesięcznym stosowaniu¹⁴.

Z jakimi lekami rzewień może wchodzić w interakcje?

Rzewień wchodzi w interakcje z kilkoma grupami leków. Część z tych interakcji jest klinicznie istotna i może być niebezpieczna.

Kliniczna istotność interakcji z cyklosporyną i metotreksatem została potwierdzona głównie w badaniach na zwierzętach – ich znaczenie u ludzi nie jest w pełni wyjaśnione⁶²⁵. Interakcja z digoksyną i lekami moczopędnymi jest jednak dobrze udokumentowana i wymaga szczególnej ostrożności⁶.

Jak stosować preparaty z korzenia rzewienia – dawkowanie i dostępne formy?

Rzewień w celach leczniczych dostępny jest w aptece w kilku postaciach: jako sproszkowany korzeń rzewienia, wyciąg z korzenia rzewienia (kapsułki, tabletki, nalewka, herbatka) oraz w preparatach złożonych. Wybór formy zależy od wskazania.

Typowe dawki stosowane w badaniach klinicznych:

• Proszek z korzenia – 1–3 g raz dziennie przy łagodnych zaparciach; w badaniach nad zapaleniem trzustki lub sepsą stosowano 10–30 g dziennie, ale wyłącznie pod nadzorem medycznym²⁶.
• Odwar – 2–5 g suszonego korzenia gotować w 200 ml wody przez 10–15 minut, przecedzić²⁷.
• Nalewka (1:5 w 40% alkoholu) – 2–4 ml do dwóch razy dziennie²⁷.
• Standaryzowany wyciąg ERr 731 (rzewień rhapontyczny, wskazanie: menopauza) – 1 tabletka dziennie zgodnie z instrukcją producenta¹⁸.
• Krem do stosowania miejscowego (opryszczka wargowa) – zawierający 23 mg/g wyciągu z korzenia rzewienia i szałwii, nakładany co 2–4 godziny przez 10–14 dni²⁸.

Bez nadzoru lekarskiego nie stosuj preparatów korzenia rzewienia dłużej niż 7 dni jako środka przeczyszczającego. Preparaty standaryzowane (np. ERr 731) stosuj zgodnie z ulotką. Dawki stosowane w badaniach klinicznych dotyczących sepsy czy zapalenia trzustki (10–30 g dziennie) są przeznaczone wyłącznie do stosowania szpitalnego pod ścisłą kontrolą lekarską.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem preparatów z korzenia rzewienia, jeśli:

• przyjmujesz digoksynę, leki moczopędne, kortykosteroidy, warfarynę, cyklosporynę lub metotreksat⁶,
• masz chorobę nerek, kamicę nerkową lub chorobę wątroby⁵,
• jesteś w ciąży lub karmisz piersią⁵,
• masz nieswoiste zapalenie jelit (choroba Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego), niedrożność jelit, zapalenie wyrostka robaczkowego, krwawienie z odbytu lub niewyjaśniony ból brzucha²³.

Natychmiast skontaktuj się z lekarzem lub udaj się na izbę przyjęć, jeśli po przyjęciu preparatu wystąpią:

• objawy ciężkiej reakcji alergicznej: trudności z oddychaniem, obrzęk twarzy lub gardła, pokrzywka²⁹,
• silne osłabienie mięśni, nieregularne bicie serca, skurcze – mogące wskazywać na hipokaliemię³⁰,
• zmniejszone wydalanie moczu, obrzęki, ból w okolicy lędźwiowej – mogące sugerować uszkodzenie nerek²⁴,
• żółtaczka, silny ból brzucha po prawej stronie lub znaczne nasilenie bólu – mogące wskazywać na problemy z wątrobą⁵.

Pamiętaj, że liście rzewienia są toksyczne ze względu na wysoką zawartość kwasu szczawiowego. W razie przypadkowego spożycia liści przez dziecko natychmiast zadzwoń na numer alarmowy lub do centrum zatruć.

Rzewień to zioło o udokumentowanym działaniu przeczyszczającym, które może być pomocne przy krótkotrwałych zaparciach. Przed sięgnięciem po preparat sprawdź, czy nie przyjmujesz leków mogących wchodzić z nim w interakcje. Wybieraj standaryzowane wyciągi z korzenia – nie z liści. Jeśli zaparcia nawracają lub nie ustępują po tygodniu, to sygnał do wizyty u lekarza, a nie powód do przedłużania kuracji ziołem.