Rącznik pospolity

Czym jest rącznik pospolity i skąd pochodzi olej rycynowy?

Rącznik pospolity (Ricinus communis) to wieloletnia roślina z rodziny wilczomleczowatych (Euphorbiaceae), powszechna w tropikalnych i subtropikalnych rejonach świata. Z jej nasion, zawierających 40–60% oleju, tłoczy się olej rycynowy – gęstą, niemal bezbarwną ciecz o charakterystycznym, lekko nieprzyjemnym smaku⁹¹⁰. Olej stosowany jest w medycynie, kosmetyce i przemyśle od tysięcy lat – jego użycie datuje się co najmniej na czasy starożytnego Egiptu¹¹.

Substancją czynną odpowiedzialną za farmakologiczne działanie oleju jest kwas rycynolowy (kwas 12-hydroksy-9-oktadekoenowy). Stanowi on ok. 85–95% wszystkich kwasów tłuszczowych w oleju, co czyni go jednym z najbardziej jednorodnych chemicznie olejów roślinnych na świecie¹². Pozostałe kwasy tłuszczowe – oleinowy (2–6%), linolowy (1–5%), stearynowy (0,5–1%) i palmitynowy (0,5–1%) – obecne są w śladowych ilościach¹.

Dlaczego kwas rycynolowy jest tak wyjątkowy?

Kwas rycynolowy to 18-węglowy jednonienasycony kwas tłuszczowy z grupą hydroksylową przy 12. atomie węgla. Ta dodatkowa grupa –OH sprawia, że jest znacznie bardziej polarny niż inne kwasy tłuszczowe i wykazuje właściwości biologiczne niedostępne dla zwykłych olejów roślinnych¹². Dzięki temu olej rycynowy ma wyjątkowo wysoką lepkość jak na olej roślinny oraz zdolność do oddziaływania z receptorami komórkowymi.

Poza kwasem rycynolowym olej zawiera szereg bioaktywnych składników mniejszościowych: tokoferole (głównie frakcje δ i γ, w ilości 43–97 µg/g), tokotrienole, fitosterole (β-sitosterol jako dominujący, łącznie 1520–2603 mg/100 g oleju), karotenoidy (12–39 mg/kg), fosfolipidy oraz związki fenolowe (kwasy ferulowy, galusowy, syringowy)¹³¹⁴¹⁵. Te składniki odpowiadają za stabilność oksydacyjną oleju i jego właściwości przeciwutleniające, choć ich znaczenie kliniczne u człowieka nie zostało jednoznacznie potwierdzone w badaniach klinicznych.

Jak działa olej rycynowy jako środek przeczyszczający?

Mechanizm działania oleju rycynowego jest dobrze poznany. Po spożyciu lipazy jelitowe hydrolizują trójglicerydy oleju do wolnego kwasu rycynolowego. Ten z kolei wiąże się z receptorami prostanoidowymi EP3 i EP4 w komórkach mięśni gładkich jelita cienkiego, wywołując gwałtowny napływ jonów wapnia do komórki i nasilone skurcze propulsywne – efekt to przyspieszony pasaż jelitowy³. Pierwsze efekty pojawiają się zazwyczaj po 1–3 godzinach od spożycia⁴.

Receptory EP3 i EP4 obecne są również w macicy, co wyjaśnia potencjalne działanie skurczowe na mięsień macicy i historyczne stosowanie oleju do indukcji porodu – ale też jego bezwzględne przeciwwskazanie w ciąży³.

Jakie są potwierdzone i możliwe zastosowania oleju rycynowego?

Jedynym formalnie zatwierdzonym wskazaniem jest krótkotrwałe leczenie zaparć jako środek przeczyszczający o działaniu pobudzającym¹¹¹⁷. Olej stosuje się też jako preparat oczyszczający jelito przed kolonoskopią lub innymi procedurami diagnostycznymi, choć dostępne są preparaty o lepszym profilu tolerancji¹⁸¹⁹.

Warto podkreślić, że wiele popularnych zastosowań oleju rycynowego – w tym stosowanie bezpośrednio do oczu w celu „leczenia” jaskry, zaćmy czy wzrostu rzęs – nie ma potwierdzenia w badaniach klinicznych. Co więcej, aplikacja niesterylnego oleju bezpośrednio do worka spojówkowego może prowadzić do infekcji, owrzodzeń rogówki, a nawet trwałego uszkodzenia wzroku²⁴²⁵.

Dawkowanie oleju rycynowego – ile i jak?

Przy zaparciach u dorosłych najczęściej stosuje się 15 ml oleju rycynowego jako jednorazową dawkę; zakresy stosowane w badaniach wynoszą 5–120 ml, przy czym dawka 15–60 ml jest typowa dla dorosłych i dzieci powyżej 12. roku życia⁵. Dzieci w wieku 2–11 lat: 5–15 ml; dzieci poniżej 2. roku życia: 1–5 ml – wyłącznie po konsultacji z lekarzem⁵. Olej przyjmuje się zazwyczaj rano na czczo, popijając dużą ilością wody.

Olej rycynowy powinien być stosowany wyłącznie doraźnie, a nie regularnie. Przewlekłe używanie środków przeczyszczających o działaniu pobudzającym może prowadzić do uzależnienia od laxantywów i utraty elektrolitów, zwłaszcza potasu²⁶. Jeśli zaparcia nawracają, konieczna jest konsultacja z lekarzem w celu ustalenia przyczyny.

Działania niepożądane – co może się zdarzyć?

Najczęstsze działania niepożądane po spożyciu oleju rycynowego to dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego: bóle i skurcze brzucha, nudności, wymioty, biegunka i wzdęcia. Przy wyższych dawkach mogą wystąpić zawroty głowy i uczucie ogólnego rozbicia³¹³². Nasilona biegunka prowadzi do odwodnienia i utraty elektrolitów – sodu, potasu i magnezu³³.

Przy stosowaniu zewnętrznym olej rycynowy może u niektórych osób wywoływać alergiczne kontaktowe zapalenie skóry – świąd, zaczerwienienie, obrzęk. Osoby ze skłonnością do alergii powinny przed pierwszym użyciem wykonać próbę uczuleniową na małym fragmencie skóry³¹³⁴. W rzadkich przypadkach opisywano ciężkie reakcje alergiczne³⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Olej rycynowy jest bezwzględnie przeciwwskazany w ciąży – niezależnie od trymestru – ze względu na ryzyko wywołania przedwczesnych skurczów macicy i porodu przedwczesnego⁸³⁶. Nie należy go stosować podczas karmienia piersią ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa³⁷.

Skontaktuj się z lekarzem lub udaj się na izbę przyjęć, jeśli:

• spożyłeś nasiona rącznika – nawet kilka może być śmiertelnych; objawy obejmują krwawienie z przewodu pokarmowego, wstrząs, obrzęk płuc⁶;
• po spożyciu oleju wystąpiły silne bóle brzucha, krwawa biegunka lub wymioty, które nie ustępują;
• pojawiły się objawy odwodnienia: silne pragnienie, ciemny mocz, zawroty głowy, przyspieszone bicie serca;
• masz niedrożność jelit, zapalenie wyrostka robaczkowego lub nieswoiste zapalenie jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego) – olej rycynowy jest w tych stanach przeciwwskazany⁸³³;
• stosujesz leki moczopędne lub inne leki na stałe – możliwe interakcje wymagają konsultacji;
• zaparcia utrzymują się mimo leczenia lub nawracają – może to być objaw poważniejszej choroby wymagającej diagnostyki.

Nie stosuj oleju rycynowego bezpośrednio do oczu bez konsultacji z okulistą – niesterylny olej może spowodować zakażenie rogówki lub jej owrzodzenie²⁴.

Olej rycynowy to skuteczny, doraźny środek na zaparcia, dostępny bez recepty w aptekach w postaci płynnej. Stosuj go jednorazowo, tylko wtedy, gdy naprawdę potrzebujesz, i zawsze czytaj ulotkę dołączoną do opakowania. Jeśli jesteś w ciąży, karmisz piersią, przyjmujesz leki na stałe lub masz jakiekolwiek przewlekłe schorzenie układu pokarmowego – przed użyciem skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą. Nigdy nie sięgaj po nasiona rącznika ani nie przygotowuj oleju samodzielnie.