Menu

Surowce roślinne

Rabarbar kędzierzawy

Rabarbar kędzierzawy (Rheum emodi) to wieloletnia roślina z rodziny rdestowatych, której korzeń i kłącze zawierają bogatą mieszaninę związków czynnych – antrachinony (emodinę, aloe-emodinę, rheinę, chryzofeanol), glikozydy senosydów, garbniki, stilbeny i flawonoidy. Antrachinony działają jako środki stymulujące perystaltykę jelit, wywołując wypróżnienie zwykle w ciągu 6–12 godzin. Wstępne badania wskazują też na właściwości przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, przeciwfibryczne i wspomagające funkcję nerek, choć większość danych pochodzi z badań na małych grupach lub na modelach zwierzęcych. Liście i surowe łodygi zawierają szkodliwe szczawiany – do celów leczniczych i suplementacyjnych stosuje się wyłącznie korzeń.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie związki czynne zawiera korzeń rabarbaru kędzierzawego i jak działają?
Na co stosuje się rabarbar kędzierzawy i jakie ma potwierdzone zastosowania?
Jak długo i w jakiej formie można go bezpiecznie przyjmować?
Kto powinien unikać rabarbaru i z jakimi lekami wchodzi w interakcje?
Dlaczego liście rabarbaru są niebezpieczne, a korzeń – nie?

Czym jest rabarbar kędzierzawy i skąd pochodzi?

Rabarbar kędzierzawy (Rheum emodi) to wieloletnia roślina z rodziny rdestowatych (Polygonaceae), endemiczna dla zachodnich i centralnych Himalajów, a szerzej rozpowszechniona w Chinach, Nepalu i Indiach⁶. Surowcem leczniczym jest korzeń rabarbaru kędzierzawego – suszone kłącze i korzeń, znane w tradycyjnej medycynie chińskiej jako „Da Huang” (dosł. „wielka żółcień”)⁷. Zastosowanie korzenia rabarbaru dokumentuje się od co najmniej 4500 lat – pierwsze wzmianki pojawiają się w najstarszym chińskim traktacie zielarskim Herbal Classic of Shen Nong, gdzie opisano go jako środek na biegunkę i zaparcia⁸. W europejskiej tradycji medycznej rabarbar był ceniony przez Dioskurydesa i lekarzy XIX wieku jako łagodny środek przeczyszczający i gorzki tonik żołądkowy⁹.

W aptekach i sklepach zielarskich korzeń dostępny jest w kilku postaciach: jako sproszkowany surowiec, kapsułki, tabletki, herbatki ziołowe, nalewki i ekstrakty standaryzowane. Preparaty różnią się stężeniem antrachinon – standaryzowane ekstrakty zawierają zazwyczaj ≥5% sumarycznych antrachinon, w tym ≥1% emodziny¹⁰.

Co zawiera korzeń rabarbaru – jakie związki czynne są odpowiedzialne za działanie?

Korzeń rabarbaru kędzierzawego jest wyjątkowo bogaty fitochemicznie. Główną grupą biologicznie czynnych składników są antrachinony – chryzofeanol, emodzina, aloe-emodzina, physcion i rheina – występujące zarówno w formie wolnej, jak i jako glikozydy (senozydy A i B), antronowe i diantronowe pochodne¹⁰¹¹. To właśnie te związki odpowiadają za efekt przeczyszczający.

Poza antrachinonami korzeń zawiera:

Stilbeny – m.in. rhaponticynę i piceid (glukozyd resweratrolu), którym przypisuje się działanie przeciwzapalne i estrogennopodobne¹⁰¹².
Garbniki (kwas taninowy „rheo-tannic”, kwas galusowy w formie glukogaliny, katechiny) – odpowiedzialne za działanie ściągające i przeciwbiegunkowe¹¹.
Flawonoidy i glikozydy fenolowe – m.in. rutyna, epikateching, różne glikozydy flawonolowe⁶¹⁰.
Lindleyinę – substancję o właściwościach estrogennopodobnych, izolowaną z korzenia¹³.
Naftochinony, lignany, polisacharydy, szczawian wapnia i olejek eteryczny (m.in. eugenol)⁶¹⁴.

Badania laboratoryjne wykazały, że wodny ekstrakt korzenia rabarbaru kędzierzawego charakteryzuje się bardzo wysoką zawartością polifenoli (ok. 854–898 mg równoważników pyrogalolu na gram suchej masy) i silną aktywnością redukującą, przewyższającą w porównywalnych stężeniach kwas askorbinowy¹⁵¹⁶. Są to jednak wyniki badań in vitro – nie przekładają się bezpośrednio na efekty zdrowotne u człowieka.

Antrachinony – jak działają na jelita? Senozydy i inne antrachinony z korzenia rabarbaru nie wchłaniają się w jelicie cienkim – docierają do okrężnicy w niezmienionej formie. Tam bakterie jelitowe przekształcają je w aktywne metabolity, które ograniczają wchłanianie wody z jelita grubego i pobudzają perystaltykę. Efekt przeczyszczający pojawia się zwykle po 6–12 godzinach od przyjęcia preparatu¹⁷. Jednocześnie garbniki (katechiny, kwas taninowy) działają ściągająco i przeciwbiegunkowo – dlatego dawkowanie ma kluczowe znaczenie: wyższe dawki dają efekt przeczyszczający, niższe mogą normalizować zbyt luźne stolce¹⁸.

Jakie są potwierdzone i potencjalne zastosowania korzenia rabarbaru?

Najlepiej udokumentowanym zastosowaniem korzenia rabarbaru jest krótkotrwałe leczenie zaparć. Jako stymulujący środek przeczyszczający działa podobnie do senesu czy bisakodylu¹. Preparaty z korzenia stosowane były również przy krwawieniach z górnego odcinka przewodu pokarmowego – wczesne badania sugerują skuteczność w zmniejszaniu krwawień żołądkowych¹⁹.

Poniższa tabela zestawia potencjalne zastosowania rabarbaru wraz z poziomem dostępnych dowodów:

Zastosowanie	Poziom dowodów	Uwagi
Zaparcia	Wstępne badania kliniczne	Efekt przeczyszczający po 6–12 h; stosowanie max. 1 tydzień¹
Krwawienie z żołądka	Wstępne badania kliniczne	Podawanie doustne jako proszek lub ekstrakt¹⁹
Opryszczka wargowa	Wstępne badania kliniczne	Krem z ekstraktem rabarbaru i szałwii (23 mg/g każdego składnika), stosowany co 2–4 h przez 10–14 dni²⁰
Przewlekła niewydolność nerek	Małe badania kliniczne	Suplementacja 1 g/dobę normalizowała markery funkcji nerek w grupie 48 pacjentów²¹
Ostre zapalenie trzustki	Metaanaliza 16 badań (>900 pacjentów)	Stosowany łącznie ze standardowym leczeniem; ograniczona jakość metodologiczna badań²²
Objawy menopauzy	Kilka badań klinicznych (łącznie >200 kobiet)	Standaryzowany ekstrakt z rabarbaru rhapontycznego (ERr 731) redukował częstość i nasilenie uderzeń gorąca²³
Podwyższone cholesterol i LDL	Małe badania bez grupy kontrolnej	27 g/dobę sproszkowanych łodyg obniżało cholesterol całkowity i LDL o 8–9% u 10 mężczyzn²⁴
Sepsa, zapalenie wątroby, zatrucia	Wstępne badania, głównie w preparatach złożonych	Trudno wyodrębnić efekt samego rabarbaru³

Ważne zastrzeżenie: większość badań klinicznych prowadzono w Chinach na małych grupach pacjentów, często w ramach preparatów wieloskładnikowych. Wyniki nie zawsze można uogólnić na inne populacje ani na preparaty stosowane w Europie³.

Mechanizmy, które obserwowano w badaniach laboratoryjnych i na modelach zwierzęcych, obejmują działanie przeciwzapalne (hamowanie prozapalnych białek przez rhaponticynę, rheinę i emodzinę), przeciwbakteryjne (niszczenie błon komórkowych bakterii, w tym Staphylococcus aureus i Helicobacter pylori) oraz przeciwfibryczne (redukcja odkładania kolagenu w nerkach, wątrobie i płucach)²⁵²⁶. Wyniki te są obiecujące, ale nie stanowią potwierdzenia skuteczności u ludzi.

Rabarbar a menopauza – co mówią badania? Spośród gatunków rabarbaru szczególnie zbadany pod kątem menopauzy jest rabarbar rhapontyczny (Rheum rhaponticum). Jego standaryzowany ekstrakt ERr 731 zawiera stilbeny (rhaponticynę i pokrewne związki) działające selektywnie na receptory estrogenowe β – bez stymulowania receptorów α. W badaniu z udziałem 109 kobiet w okresie perimenopauzy ekstrakt ten zmniejszył częstość i nasilenie uderzeń gorąca oraz zredukował lęk z poziomu umiarkowanego do łagodnego²³. Typowa dawka w badaniach to 1 tabletka standaryzowanego ekstraktu dziennie; efekty były widoczne po 4–8 tygodniach stosowania²⁷.

Dawkowanie – ile i jak długo stosować korzeń rabarbaru?

Dawkowanie korzenia rabarbaru jest silnie zależne od celu stosowania i postaci preparatu. W badaniach klinicznych stosowano bardzo szeroki zakres dawek – od 50 mg do 50 g na dobę²⁸. Najczęściej stosowana dawka sproszkowanego korzenia w badaniach to 10–30 g na dobę; standaryzowane ekstrakty (np. ERr 731 w przypadku menopauzy) podawano jako 1 tabletka dziennie²⁹.

Kluczowa zasada bezpieczeństwa: preparaty z korzenia rabarbaru stosowane jako środek przeczyszczający nie powinny być używane dłużej niż tydzień bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą¹. Długotrwałe stosowanie środków stymulujących perystaltykę niesie ryzyko uzależnienia jelit i zaburzeń elektrolitowych.

Działania niepożądane – co może się pojawić?

Najczęstsze działania niepożądane korzenia rabarbaru to skurcze lub bóle brzucha, biegunka i nudności³⁰. Przy stosowaniu krótkoterminowym i w zalecanych dawkach są one zazwyczaj łagodne i przemijające. Rabarbar może też zabarwić mocz na różowo-czerwono lub jaskrawożółto – to nieszkodliwa zmiana, która ustępuje po odstawieniu preparatu³¹.

Przy długotrwałym lub nadmiernym stosowaniu mogą wystąpić poważniejsze skutki:

Hipokaliemia (niedobór potasu) – szczególnie niebezpieczna u osób przyjmujących digoksynę lub leki moczopędne².
Osłabienie mięśni i utrata masy kostnej².
Zaburzenia rytmu serca (w przebiegu hipokaliemii)².
Melanosis coli – ciemnienie błony śluzowej okrężnicy (rzadkie, odwracalne)³¹.
Możliwe podwyższenie enzymów wątrobowych i hepatotoksyczność przy wysokich dawkach³².

Dlaczego liście rabarbaru są toksyczne, a korzeń – nie?

Liście rabarbaru zawierają bardzo wysokie stężenia szczawianów (soli kwasu szczawiowego), które mogą powodować oparzenia jamy ustnej, gardła i żołądka, a po wchłonięciu – kamicę nerkową i uszkodzenie nerek³³. Odnotowano śmiertelne zatrucie u czteroletniego dziecka, które zjadło liście³⁴. Korzeń i kłącze nie zawierają dużych ilości szczawianów – to właśnie te części rośliny są używane w preparatach leczniczych i suplementach⁴. Gotowanie łodyg redukuje poziom szczawianów do bezpiecznego poziomu, dlatego łodygi rabarbaru są jadalne po obróbce termicznej, natomiast liści nie wolno spożywać w żadnej formie⁴.

Interakcje z lekami – z czym nie łączyć rabarbaru?

Korzeń rabarbaru może wchodzić w istotne interakcje z kilkoma grupami leków. Wynikają one głównie z efektu przeczyszczającego (utrata elektrolitów, przyspieszone pasażowanie jelitowe) oraz z bezpośredniego wpływu składników czynnych na metabolizm leków⁵.

Digoksyna – rabarbar obniża poziom potasu; hipokaliemia nasila toksyczność digoksyny⁵.
Leki moczopędne (diuretyki) – oba preparaty obniżają potas; ryzyko ciężkiej hipokaliemii⁵.
Kortykosteroidy – podobny mechanizm wypłukiwania potasu⁵.
Warfaryna – biegunka wywołana rabarbarem może nasilać działanie warfaryny i zwiększać ryzyko krwawień; ponadto witamina K zawarta w roślinie może osłabiać antykoagulację⁵³⁵.
Inne środki przeczyszczające (senes, bisakodyl) – nadmierna stymulacja jelit, odwodnienie, zaburzenia elektrolitowe⁵.
Leki nefrotoksyczne i hepatotoksyczne – ryzyko addytywnego uszkodzenia nerek lub wątroby⁵.
Metotreksat i cyklosporyna – rabarbar może zmniejszać ich stężenie w organizmie³⁶.
Melatonina – naturalne antrachinony z rabarbaru mogą hamować enzymy metabolizujące melatoninę³⁶.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Przed zastosowaniem preparatów z korzenia rabarbaru skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

Przyjmujesz digoksynę, leki moczopędne, kortykosteroidy, warfarynę, metotreksat lub cyklosporynę⁵³⁶.
Masz chorobę nerek, kamicę nerkową lub podwyższone stężenie kwasu szczawiowego³⁴.
Masz chorobę wątroby lub podwyższone enzymy wątrobowe³⁴.
Cierpisz na niedrożność jelit, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, chorobę Leśniowskiego-Crohna, niewyjaśniony ból brzucha lub krwawienie z przewodu pokarmowego³⁷.
Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – rabarbar może wywoływać skurcze macicy; stosowanie w dawkach wyższych niż spożywcze jest prawdopodobnie niebezpieczne².
Masz mniej niż 12 lat lub stosujesz rabarbar u dziecka³⁸.

Natychmiast przerwij stosowanie i zgłoś się do lekarza, jeśli po przyjęciu preparatu pojawi się silny ból brzucha, nasilona biegunka z odwodnieniem, osłabienie mięśni, kołatanie serca lub nieregularne bicie serca – mogą to być objawy hipokaliemii². W razie przypadkowego spożycia liści rabarbaru (szczególnie przez dziecko) niezwłocznie zadzwoń na numer 112 lub do Centrum Informacji Toksykologicznej.

Jeśli stosujesz korzeń rabarbaru zgodnie z zaleceniami i w krótkich cyklach, możesz liczyć na łagodne wsparcie pracy jelit. Wybieraj preparaty ze standaryzowaną zawartością antrachinon od sprawdzonych producentów, nie przekraczaj tygodnia stosowania bez konsultacji i nigdy nie łącz rabarbaru z innymi środkami przeczyszczającymi bez wiedzy farmaceuty. Pamiętaj, że przewlekłe zaparcia wymagają diagnostyki – rabarbar może łagodzić objaw, ale nie usuwa przyczyny.

Pytania i odpowiedzi

Czy rabarbar kędzierzawy to to samo co rabarbar jadalny ze sklepu?

Rabarbar kędzierzawy (Rheum emodi) to inny gatunek niż powszechnie uprawiany rabarbar jadalny (Rheum rhabarbarum). Oba należą do tego samego rodzaju i zawierają podobne grupy związków czynnych (antrachinony, garbniki, stilbeny), ale różnią się profilem fitochemicznym i tradycyjnym zastosowaniem⁶. W preparatach leczniczych i suplementach stosuje się głównie korzenie różnych gatunków Rheum, nie łodygi sprzedawane w warzywniaku.

Po jakim czasie działa korzeń rabarbaru na zaparcia?

Efekt przeczyszczający pojawia się zazwyczaj po 6–12 godzinach od przyjęcia preparatu²⁷. Antrachinony (senozydy) nie wchłaniają się w jelicie cienkim – docierają do okrężnicy, gdzie bakterie jelitowe przekształcają je w aktywne metabolity stymulujące perystaltykę¹⁷.

Jak długo można stosować preparaty z korzenia rabarbaru?

Preparaty z korzenia rabarbaru stosowane jako środek przeczyszczający nie powinny być używane dłużej niż tydzień bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą¹. Dłuższe stosowanie zwiększa ryzyko hipokaliemii, osłabienia mięśni, zaburzeń rytmu serca i uzależnienia jelit od środków przeczyszczających².

Czy rabarbar można stosować w ciąży?

Nie – rabarbar w dawkach wyższych niż spożywcze jest prawdopodobnie niebezpieczny w ciąży, ponieważ może wywoływać skurcze macicy². Kobiety ciężarne i karmiące piersią powinny unikać preparatów z korzenia rabarbaru lub stosować je wyłącznie pod kontrolą lekarza³⁸.

Czy liście rabarbaru są trujące?

Tak – liście rabarbaru zawierają bardzo wysokie stężenia szczawianów, które mogą powodować oparzenia błon śluzowych jamy ustnej, gardła i żołądka, a przy wchłonięciu – kamicę nerkową i uszkodzenie nerek³³. Odnotowano przypadek śmiertelnego zatrucia u małego dziecka³⁴. Do celów leczniczych i suplementacyjnych stosuje się wyłącznie korzeń.

Czy rabarbar wchodzi w interakcje z lekami na serce?

Tak – rabarbar obniża poziom potasu we krwi wskutek efektu przeczyszczającego, co może nasilać toksyczność digoksyny (leku stosowanego w niewydolności serca i migotaniu przedsionków)⁵. Podobne ryzyko istnieje przy jednoczesnym stosowaniu leków moczopędnych i kortykosteroidów. Przed przyjęciem preparatu z rabarbaru poinformuj lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach.

Czy rabarbar może pomóc w objawach menopauzy?

Wstępne badania kliniczne wskazują, że standaryzowany ekstrakt z rabarbaru rhapontycznego (ERr 731) może redukować częstość i nasilenie uderzeń gorąca oraz lęk u kobiet w perimenopauzie – efekty były widoczne po 4–8 tygodniach stosowania²³. Aktywne stilbeny (rhaponticyna i pokrewne) działają selektywnie na receptory estrogenowe β³⁹. Dotyczy to jednak konkretnego, standaryzowanego preparatu z innego gatunku rabarbaru – nie każdy produkt z korzenia rabarbaru będzie miał taki sam efekt.

Czy korzeń rabarbaru może zaszkodzić nerkom?

Przy długotrwałym lub nadmiernym stosowaniu rabarbar może negatywnie wpływać na funkcję nerek – opisano przypadek niewydolności nerek u osoby przyjmującej preparat zawierający rabarbar, choć nie ustalono jednoznacznej przyczynowości². Osoby z istniejącą chorobą nerek lub kamicą nerkową powinny unikać preparatów z rabarbaru lub stosować je wyłącznie pod kontrolą lekarza³⁴.

Jakie są formy dostępnych preparatów z korzenia rabarbaru?

Korzeń rabarbaru dostępny jest jako sproszkowany surowiec, kapsułki i tabletki, herbatki ziołowe, nalewki, ekstrakty płynne oraz standaryzowane ekstrakty w tabletkach²⁸. W badaniach klinicznych dotyczących menopauzy stosowano standaryzowany ekstrakt w tabletkach (1 tabletka dziennie), natomiast w badaniach nad zapaleniem trzustki – sproszkowany korzeń w dawce 15 g 1–2 razy dziennie²².

Czy rabarbar można stosować przy biegunce?

To zależy od dawki. Garbniki zawarte w korzeniu rabarbaru wykazują działanie ściągające i przeciwbiegunkowe, natomiast antrachinony w wyższych dawkach nasilają biegunkę⁴⁰. Preparaty z rabarbaru nie powinny być stosowane przy niedrożności jelit, wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego ani chorobie Leśniowskiego-Crohna³⁷.

Dlaczego mocz zmienił kolor po przyjęciu rabarbaru?

Antrachinony zawarte w korzeniu rabarbaru mogą zabarwiać mocz na różowo-czerwono lub jaskrawożółto – to nieszkodliwa zmiana spowodowana wydalaniem barwnych metabolitów³¹. Kolor wraca do normy po odstawieniu preparatu.

Czy rabarbar kędzierzawy jest tym samym co „Da Huang" z medycyny chińskiej?

„Da Huang” (dosł. „wielka żółcień”) to chińska nazwa suszonego kłącza i korzenia rabarbaru, stosowanego w tradycyjnej medycynie chińskiej głównie w leczeniu zaparć i biegunek⁴¹. Termin ten odnosi się przede wszystkim do gatunków Rheum palmatum i Rheum officinale, choć rabarbar kędzierzawy (Rheum emodi) – zwany „indyjskim rabarbarem” – zawiera podobne grupy związków czynnych i ma zbliżone zastosowanie w ajurwedzie i medycynie himalajskiej¹⁴.

Rabarbar – od cesarskiego skarbu do apteki

Przez wieki korzeń rabarbaru był jednym z najcenniejszych towarów na szlakach handlowych. W XVII-wiecznej Rosji monopol na jego spedycję był tak ścisły, że nielegalny handel rabarbarem karany był śmiercią⁸. Do Europy docierał przez Turcję i Persję, a jego cena dorównywała cenie opium. Dioskurydes już w I wieku n.e. opisywał korzeń rabarbaru jako środek na kilkadziesiąt dolegliwości – od wzdęć i chorób wątroby po ukąszenia jadowitych zwierząt⁹. Dzisiaj rabarbar jest dostępny w każdej aptece, a jego mechanizm działania – stymulacja perystaltyki przez antrachinony – jest dobrze poznany na poziomie molekularnym¹⁷.

Rabarbar kędzierzawy a inne gatunki – co je łączy?

Rodzaj Rheum obejmuje około 60 gatunków, z których kilka ma znaczenie lecznicze. W farmakopei chińskiej dominują Rheum palmatum i Rheum officinale, w europejskiej tradycji – Rheum rhaponticum (rabarbar rhapontyczny, stosowany w preparatach na menopauzę), a w medycynie himalajskiej – Rheum emodi (rabarbar kędzierzawy)⁶¹⁴. Wszystkie gatunki zawierają podobne grupy związków czynnych (antrachinony, garbniki, stilbeny), jednak proporcje poszczególnych składników różnią się między gatunkami, co może przekładać się na nieco odmienne działanie i profil bezpieczeństwa¹⁰. Dlatego wyniki badań przeprowadzonych na jednym gatunku nie zawsze można przenosić na inny.

Rabarbar a mikrobiom jelitowy

Ciekawym aspektem działania korzenia rabarbaru jest jego wpływ na skład mikrobioty jelitowej. Badania laboratoryjne i wstępne badania kliniczne sugerują, że antrachinony i polisacharydy z rabarbaru mogą promować wzrost korzystnych bakterii (m.in. Bifidobacterium) i jednocześnie hamować patogeny, takie jak Helicobacter pylori czy oporne szczepy Staphylococcus aureus²⁵. Rabarbar może też wzmacniać barierę śluzówkową jelit, zwiększać wydzielanie immunoglobuliny A i wspierać proliferację komórek kubkowych⁴². Są to jednak głównie wyniki badań przedklinicznych – rola rabarbaru jako „prebiotyku” u ludzi wymaga potwierdzenia w rzetelnych badaniach klinicznych.