Poziomka truskawka

Co zawiera truskawka i poziomka – skład aktywny owoców i liści

Truskawka ogrodowa (Fragaria × ananassa) i jej dzika kuzynka poziomka (Fragaria vesca) należą do rodziny różowatych (Rosaceae). Obie rośliny dostarczają imponującego zestawu związków biologicznie czynnych, przy czym skład nieco różni się w zależności od części rośliny⁹¹⁰.

W owocach dominują trzy grupy polifenoli:

• Antocyjany – nadają owocom intensywny czerwony kolor; najważniejszy to pelargonidyna-3-glukozyd, obok cyjanidyny-3-glukozydu i kilkunastu innych pochodnych¹¹.
• Elagitaniny i kwas elagowy – m.in. agrimonina, sanguiina H-6, kwas elagowy pentozyd; ich stężenie jest szczególnie wysokie w pestkach (acheniach), które stanowią mniej niż 1% świeżej masy owocu, lecz skupiają aż ok. 81% całkowitej aktywności antyoksydacyjnej truskawki¹².
• Flawonole i flawanole – kwercetyna, kemferol (w formach glikozydowych), katechina, proantocyjanidyny B1 i B3¹³.

Oprócz polifenoli owoce zawierają witaminę C (kwas askorbinowy 400–6948 ppm), witaminę E (α-tokoferol 1–54 ppm), beta-karoten, luteinę, ryboflawynę, witaminę B6, kwas foliowy oraz minerały: potas, wapń, magnez, żelazo, mangan, cynk, miedź i selen¹⁴. Profil kwasów tłuszczowych obejmuje kwas α-linolenowy i linolowy¹⁵.

Liście są bogatym źródłem tanin, witaminy C, flawonoidów, proantocyjanidyn i substancji o nazwie fragaryna – związku o potencjalnym działaniu antybiotycznym⁴. Warto wiedzieć, że poziomka dzika (Fragaria vesca) bywa uznawana za roślinę o silniejszych właściwościach leczniczych niż truskawka ogrodowa, co wiąże się z warunkami jej naturalnego wzrostu¹⁶.

Jakie właściwości przypisuje się truskawce – co mówią badania?

Związki aktywne truskawki były przedmiotem licznych badań laboratoryjnych i klinicznych. Poniżej przedstawiamy najważniejsze obserwacje, z wyraźnym zaznaczeniem poziomu dowodów.

Układ sercowo-naczyniowy i lipidy krwi. W badaniach z udziałem ludzi wykazano, że spożywanie 500 g świeżych truskawek dziennie przez miesiąc wiązało się z obniżeniem poziomu trójglicerydów, cholesterolu LDL i cholesterolu całkowitego². Podobne efekty obserwowano w badaniach kontrolowanych placebo z użyciem liofilizowanego proszku truskawkowego u dorosłych z nadwagą². Anthocyjany mogą ponadto poprawiać funkcję śródbłonka naczyń i hamować agregację płytek krwi¹⁸.

Wrażliwość insulinowa i metabolizm glukozy. Polifenole truskawki poprawiają wrażliwość insulinową u osób bez cukrzycy; truskawka może też wspomagać metabolizm innych form glukozy³. Wstępne badania sugerują, że antocyjany obniżają stężenie glukozy we krwi i poprawiają dysfunkcję śródbłonka¹⁹. Ekstrakt truskawkowy wykazuje w badaniach in vitro zdolność do hamowania α-glukozydazy i α-amylazy – enzymów odpowiedzialnych za trawienie węglowodanów¹⁹. Są to jednak dane wstępne, niewystarczające do formułowania zaleceń terapeutycznych.

Działanie antyoksydacyjne i przeciwzapalne. Spożycie 300 g świeżych truskawek istotnie zwiększało całkowitą pojemność antyoksydacyjną osocza i stężenie witaminy C w surowicy u zdrowych ochotników². Polifenole truskawki modulują szlaki Nrf2-AMPK i NF-κB, zmniejszając stan zapalny na poziomie komórkowym¹⁹. Fizetin – flawonoidy obecny w truskawkach – wykazuje w badaniach laboratoryjnych aktywność antyoksydacyjną, przeciwzapalną, przeciwosteoporotyczną i przeciwcukrzycową²⁰.

Stawy i osteoartroza. W jednym z badań klinicznych dorośli spożywający 50 g truskawek dziennie przez 24 tygodnie odczuwali mniejszy ból i zapalenie stawów kolanowych²¹. To obiecujące, ale wciąż wstępne dane z pojedynczego badania.

Neuroprotekcja i funkcje poznawcze. Długoterminowe obserwacje wskazują, że osoby regularnie jedzące owoce bogate w antyoksydanty, w tym truskawki, wolniej tracą sprawność poznawczą i rzadziej chorują na chorobę Alzheimera²². Antocyjany i kwas elagowy wykazują neuroprotekcyjne działanie wobec uszkodzeń oksydacyjnych w badaniach laboratoryjnych¹⁹.

Aktywność przeciwnowotworowa. Badania in vitro i na zwierzętach wskazują, że antocyjany, elagitaniny i proantocyjanidyny mogą hamować proliferację komórek nowotworowych i wykazują właściwości chemoprewencyjne¹⁹²³. Są to jednak dane laboratoryjne – nie można ich przekładać bezpośrednio na działanie u ludzi.

Liście i korzenie truskawki – tradycyjne zastosowania ziołowe

Liście truskawki i poziomki mają długą historię stosowania w ziołolecznictwie. Ich działanie opiera się głównie na zawartości tanin (właściwości ściągające), witaminy C i flawonoidów⁴.

Napar z liści jest tradycyjnie stosowany jako łagodny środek ściągający przy biegunkach i zaburzeniach trawiennych²⁴²⁵. Liście wykazują też działanie moczopędne – badania na zwierzętach potwierdziły trwałość tego efektu przez trzy miesiące bez toksyczności ogólnej⁵. Ekstrakt z liści jest rozważany jako potencjalny składnik leków stosowanych w chorobach układu moczowego⁵.

Zewnętrznie mocny napar z liści stosuje się tradycyjnie jako płukankę przy stanach zapalnych dziąseł i owrzodzeniach jamy ustnej, a także do przemywania skóry przy oparzeniach słonecznych²⁶²⁷. Korzenie wykazują działanie ściągające i moczopędne – były używane w leczeniu biegunek i infekcji dróg moczowych²⁸.

Ważna uwaga dotycząca liści: ze względu na obecność śladowych ilości cyjanowodoru (HCN) w świeżych, rozkładających się liściach, należy używać wyłącznie właściwie wysuszonych surowców – po suszeniu HCN ulega wyparowaniu²⁹.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Truskawka i poziomka w ilościach spożywczych są uznawane za bezpieczne dla większości osób. Jednak w przypadku stosowania suplementów, ekstraktów lub większych dawek medycznych istnieje kilka sytuacji wymagających konsultacji lekarskiej lub farmaceutycznej³²³³.

• Zaburzenia krzepnięcia: większe ilości truskawki mogą wydłużać czas krwawienia i zwiększać ryzyko siniaków – skonsultuj się z lekarzem przed suplementacją³⁴.
• Planowana operacja: odstawy preparatów z truskawką lub poziomką (w dawkach wyższych niż spożywcze) na co najmniej 2 tygodnie przed zabiegiem chirurgicznym ze względu na ryzyko krwawienia³⁵³⁶.
• Leki na receptę: jeśli przyjmujesz warfarynę, heparynę, klopidogrel, cyklosporynę, leki antyretrowirusowe lub inne substraty P-gp, skonsultuj stosowanie suplementów z truskawką z lekarzem lub farmaceutą⁶.
• Ciąża i karmienie piersią: truskawka w ilościach spożywczych jest uważana za bezpieczną; brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa większych dawek terapeutycznych – nie stosuj bez konsultacji³⁷.
• Alergia: jeśli po spożyciu truskawek lub produktów je zawierających pojawiają się objawy alergii (pokrzywka, obrzęk jamy ustnej, trudności z oddychaniem, wysypka), natychmiast przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem. Głównym alergenem jest białko Fra a1 – uczulenie na owoce przenosi się też na liście⁸³⁸.
• Liście – właściwe przygotowanie: stosuj wyłącznie właściwie wysuszone liście; świeże, rozkładające się liście mogą zawierać śladowe ilości cyjanowodoru²⁹.

Zarówno truskawka ogrodowa, jak i poziomka to rośliny o ciekawym profilu fitochemicznym i obiecującym potencjale zdrowotnym. Spożywanie owoców jako elementu zbilansowanej diety jest bezpieczne i korzystne dla większości osób. Jeśli rozważasz suplementy na bazie ekstraktu z truskawki lub liści poziomki, warto porozmawiać z farmaceutą – szczególnie gdy przyjmujesz inne leki lub masz choroby przewlekłe. Nie istnieje jedna ustalona dawka terapeutyczna dla tych surowców, dlatego zawsze kieruj się informacją na opakowaniu konkretnego preparatu³⁹.