Menu

Surowce roślinne

Pokrzywa żegawka

Pokrzywa żegawka (Urtica urens) to jednoroczna roślina z rodziny Urticaceae, bliska krewna popularnej pokrzywy zwyczajnej. Jej liście zawierają flawonoidy (m.in. rutynę, patuletin, kemferol), kwasy fenolowe (w tym kwas chlorogenowy jako składnik dominujący – do 670 mg/kg suchej masy), garbniki, kumaryny, karotenoidy oraz białko sięgające 28% suchej masy liści. W tradycji zielarskiej stosowano ją przy stanach zapalnych stawów, dolegliwościach skórnych takich jak pokrzywka i oparzenia, problemach moczowych oraz jako środek moczopędny. Wstępne badania laboratoryjne wskazują na aktywność przeciwutleniającą porównywalną z witaminą C, jednak większość danych klinicznych pochodzi z badań nad pokrzywą zwyczajną (U. dioica), a nie żegawką. W Polsce surowiec ten pojawia się głównie w preparatach homeopatycznych.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie substancje aktywne kryją się w liściach pokrzywy żegawki?
Do czego tradycyjnie stosowano tę roślinę i co na to mówi nauka?
Czym różni się pokrzywa żegawka od pokrzywy zwyczajnej pod względem zastosowań?
W jakich formach pokrzywa żegawka jest dostępna i jak się ją stosuje?
Kiedy zachować ostrożność i kiedy skonsultować się z lekarzem?

Co to jest pokrzywa żegawka i czym różni się od pokrzywy zwyczajnej?

Pokrzywa żegawka (Urtica urens L.) to jednoroczna roślina zielna z rodziny pokrzywowatych (Urticaceae), rosnąca dziko w całej Europie, w tym w Polsce, zwykle na przydrożach i ruderalnych stanowiskach. Jest znacznie mniejsza od pokrzywy zwyczajnej (Urtica dioica) – dorasta do ok. 60 cm – i podobnie jak ona pokryta jest parzącymi włoskami, które po kontakcie ze skórą uwalniają histaminę, serotoninę i acetylocholinę, wywołując charakterystyczne pieczenie⁶. Te substancje drażniące są jednak rozkładane przez suszenie i gotowanie, więc przetworzone preparaty nie parzą.

W zielarstwie i homeopatii U. urens i U. dioica bywają stosowane wymiennie, jednak należy podkreślić ważną różnicę: zdecydowana większość badań klinicznych dotyczy pokrzywy zwyczajnej. Dane dotyczące specyficznie pokrzywy żegawki opierają się głównie na analizach fitochemicznych i badaniach in vitro⁷.

Jakie substancje aktywne zawiera pokrzywa żegawka?

Liście pokrzywy żegawki są wyjątkowo bogatym źródłem związków biologicznie czynnych. Dominującą grupą są flawonoidy – rutyna, patuletin (flavon o aktywności antyoksydacyjnej), kemferol, izorhamnetyna oraz ich glikozydy, takie jak mirycetyna-3-O-rutynozyda czy luteolina-7-O-diglukuronid⁸⁹. Wśród kwasów fenolowych dominuje kwas chlorogenowy – w etanolowym ekstrakcie z części nadziemnych oznaczono go w ilości ok. 670 mg na kilogram suchej masy rośliny – uzupełniony przez kwasy kawowy, galusowy i elagowy¹.

Surowiec zawiera ponadto garbniki, proantocyjanidyny, kumaryny (skopoletin), karotenoidy (β-karoten), sterole (β-sitosterol) oraz saponiny¹⁰. Zawartość białka w suchych liściach sięga ok. 28%, co czyni roślinę cennym źródłem aminokwasów w diecie². Całkowita zawartość związków fenolowych w ekstrakcie wodnym wynosi ok. 14,4 mg/g, a w etanolowym – ok. 9 mg/g¹¹. Alkaloidów jest stosunkowo niewiele – ok. 0,22% suchej masy¹².

Pokrzywa żegawka a pokrzywa zwyczajna – kluczowa różnica w składzie: W liściach pokrzywy żegawki nie stwierdzono kwasu kawowo-jabłkowego (caffeoylmalic acid), który jest charakterystycznym składnikiem liści pokrzywy zwyczajnej. Oba gatunki zawierają natomiast kwas chlorogenowy, flawonoidy i β-sitosterol. Korzeń pokrzywy zwyczajnej – stosowany w BPH – zawiera lektyny (aglutyniny), lignany i polisacharydy; dla korzenia pokrzywy żegawki brak analogicznych danych klinicznych⁶.

Jakie właściwości przypisuje się pokrzywie żegawce i co na to wskazują badania?

W badaniach laboratoryjnych (in vitro) ekstrakty z liści pokrzywy żegawki wykazywały aktywność przeciwutleniającą w testach DPPH i ABTS porównywalną z witaminą C – efekt przypisywany wysokiej zawartości polifenoli, zwłaszcza kwasów fenolowych i flawonoidów¹³¹⁴. Są to jednak wyniki uzyskane poza organizmem ludzkim i nie można ich bezpośrednio przekładać na efekt kliniczny.

Etanolowy ekstrakt z części nadziemnych wykazał w badaniu na zwierzętach działanie przeciwbólowe (ED₅₀ = 39,3 mg/kg) oraz przeciwzapalne (41,5% zahamowania stanu zapalnego przy dawce 300 mg/kg podanej dootrzewnowo)¹. To obiecujące wyniki, jednak uzyskane na modelach zwierzęcych – nie potwierdzono ich jeszcze w badaniach klinicznych przeprowadzonych specyficznie dla pokrzywy żegawki.

Dla pokrewnej pokrzywy zwyczajnej (U. dioica) istnieją natomiast wstępne dane kliniczne: przegląd systematyczny wskazał na pewne dowody skuteczności w łagodzeniu bólu i ograniczania sprawności ruchowej w zapaleniu stawów, a małe badanie kliniczne (100 pacjentów) wykazało poprawę objawów łagodnego przerostu gruczołu krokowego (BPH) w porównaniu z placebo⁴⁴. Nie należy jednak automatycznie przenosić tych wyników na pokrzywę żegawkę.

Do czego tradycyjnie stosowano pokrzywę żegawkę?

Pokrzywa żegawka ma długą historię zastosowań w tradycyjnym ziołolecznictwie. Najczęściej wymieniane obszary to⁵⁹¹⁵:

Skóra: pokrzywka (urticaria), oparzenia I stopnia, ukąszenia owadów, świąd, wysypki alergiczne, egzema – stosowana zarówno wewnętrznie (napar), jak i zewnętrznie (płukanki, okłady).
Stawy i mięśnie: reumatyzm, dna moczanowa (podwyższony kwas moczowy), bóle stawów i mięśni.
Układ moczowy: wspomaganie diurezy (wydalania moczu), infekcje dróg moczowych, kamica nerkowa.
Inne: nadmierne miesiączkowanie, niedokrwistość (roślina jako źródło żelaza), wspomaganie laktacji, katar sienny i inne alergie sezonowe.

Warto podkreślić, że tradycyjne zastosowania nie są równoznaczne z udowodnioną skutecznością kliniczną. Dla większości wskazań brakuje badań z randomizacją prowadzonych specyficznie dla pokrzywy żegawki.

Pokrzywa żegawka w homeopatii – czym jest, a czym nie jest: W Polsce surowiec ten jest najczęściej spotykany w postaci preparatów homeopatycznych (mateczna tynktura, rozcieńczenia 1X–200CH), stosowanych przy pokrzywce, oparzeniach I stopnia, dnie moczanowej i problemach z laktacją. Homeopatia to odrębny system terapeutyczny oparty na tradycji, a nie na mechanizmach farmakologicznych. Skuteczność preparatów homeopatycznych nie jest potwierdzona w badaniach klinicznych spełniających współczesne standardy. Preparaty homeopatyczne nie są lekami w rozumieniu konwencjonalnej medycyny i nie zastępują leczenia farmakologicznego ani konsultacji lekarskiej¹⁶.

W jakich formach jest dostępna pokrzywa żegawka?

Na rynku – w tym w Polsce – pokrzywa żegawka dostępna jest przede wszystkim jako surowiec zielarski (suszone ziele, liście do przygotowania naparu lub odwaru) oraz jako składnik preparatów homeopatycznych w postaci tynktury matecznej, tabletek lub globulek w różnych rozcieńczeniach¹⁷. Stosuje się ją zewnętrznie (okłady, płukanki ze świeżego soku lub naparu) lub wewnętrznie (napar, odwar, tynktura).

Forma	Sposób stosowania	Uwagi
Napar z liści / ziele suszone	Doustnie lub zewnętrznie (okłady)	Tradycyjna forma; brak standaryzacji dawki
Tynktura (ekstrakt alkoholowy)	Doustnie (kilka–kilkanaście kropli rozcieńczonych w wodzie) lub zewnętrznie	Zawiera alkohol; uwaga w ciąży i u dzieci
Preparat homeopatyczny (tabletki, globulki)	Doustnie wg wskazań na opakowaniu lub lekarza homeopaty	Odrębny system terapeutyczny; brak potwierdzenia klinicznego

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Pokrzywa żegawka jest rośliną o długiej tradycji stosowania, jednak w kilku sytuacjach konieczna jest konsultacja z lekarzem lub farmaceutą przed jej użyciem:

Ciąża i karmienie piersią: brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania u kobiet w ciąży; roślinę tradycyjnie przypisywano właściwościom pobudzającym macicę. Preparaty alkoholowe (tynktury) są przeciwwskazane w ciąży.
Leki obniżające ciśnienie krwi: rośliny z rodzaju Urtica wykazywały w badaniach wstępne działanie hipotensyjne; jednoczesne stosowanie może nasilić efekt leków antyhipertensyjnych¹⁸.
Leki przeciwcukrzycowe: wstępne dane wskazują na możliwe działanie hipoglikemizujące (obniżające poziom cukru); połączenie z insuliną lub lekami doustnymi na cukrzycę może prowadzić do nadmiernego obniżenia glikemii¹⁸.
Choroby nerek i dróg moczowych: działanie moczopędne może być niekorzystne przy niektórych schorzeniach nerek; skonsultuj z lekarzem, jeśli masz zdiagnozowaną chorobę nerek lub kamicę.
Alergia na rośliny z rodziny Urticaceae: jeśli wiesz, że jesteś uczulony na pokrzywy, unikaj suplementów i preparatów z tą rośliną.
Objawy alarmowe: jeśli po zastosowaniu preparatu z pokrzywy żegawki pojawią się nasilona wysypka, obrzęk twarzy lub trudności z oddychaniem – natychmiast skontaktuj się z lekarzem lub zadzwoń pod numer 112. Jeśli objawy, z powodu których stosujesz preparat (np. pokrzywka, ból stawów, problemy z oddawaniem moczu), nie ustępują lub nasilają się – nie przedłużaj samoleczenia i zgłoś się do lekarza.

Pokrzywa żegawka to roślina o bogatym składzie fitochemicznym i ciekawych właściwościach potwierdzonych wstępnie w badaniach laboratoryjnych. Jeśli szukasz preparatu z pokrzywy, warto zapytać farmaceutę, czy lepszym wyborem nie będzie pokrzywa zwyczajna (U. dioica), dla której dostępnych jest więcej danych klinicznych. Przy dolegliwościach takich jak ból stawów, problemy z prostatatą czy nawracające infekcje dróg moczowych – nie zastępuj konsultacji lekarskiej suplementem lub preparatem homeopatycznym.

Pytania i odpowiedzi

Czym różni się pokrzywa żegawka od pokrzywy zwyczajnej?

Pokrzywa żegawka (Urtica urens) jest rośliną jednoroczną, mniejszą od wieloletniej pokrzywy zwyczajnej (U. dioica). W liściach żegawki nie stwierdzono kwasu kawowo-jabłkowego, charakterystycznego dla pokrzywy zwyczajnej⁶. Większość badań klinicznych dotyczących zastosowań leczniczych (BPH, zapalenie stawów, alergie) dotyczy pokrzywy zwyczajnej, a nie żegawki⁴.

Jakie flawonoidy zawiera pokrzywa żegawka?

W liściach pokrzywy żegawki zidentyfikowano m.in. rutynę, patuletin, kemferol, izorhamnetynę oraz ich glikozydy – mirycetyna-3-O-rutynozyda, kemferol-3-O-rutynozyda, luteolina-7-O-diglukuronid i inne⁸⁹. Flawonoidy są uważane za główne związki odpowiedzialne za aktywność przeciwutleniającą surowca.

Czy pokrzywa żegawka ma potwierdzone działanie przeciwzapalne?

W badaniach na zwierzętach etanolowy ekstrakt z pokrzywy żegawki wykazał 41,5% zahamowania stanu zapalnego przy dawce 300 mg/kg¹. Są to wyniki przedkliniczne – brak badań klinicznych z randomizacją potwierdzających to działanie u ludzi specyficznie dla tego gatunku.

Czy pokrzywa żegawka działa moczopędnie?

Tradycyjnie przypisuje się jej właściwości moczopędne i stosuje przy infekcjach dróg moczowych oraz obrzękach¹⁹. Działanie diuretyczne opisywane jest dla rodzaju Urtica ogólnie, jednak kliniczne badania specyficznie dla pokrzywy żegawki są ograniczone.

Czy pokrzywa żegawka pomaga przy pokrzywce (urticaria)?

W tradycji zielarskiej i homeopatii pokrzywa żegawka jest jednym z najczęściej polecanych środków na pokrzywkę skórną, oparzenia I stopnia i świąd⁵²⁰. Brak jest jednak badań klinicznych z randomizacją potwierdzających tę skuteczność; nie zastępuje konsultacji lekarskiej przy nawracającej lub nasilonej pokrzywce.

Czy pokrzywa żegawka jest bezpieczna w ciąży?

Brak wystarczających danych o bezpieczeństwie stosowania pokrzywy żegawki w ciąży. Tradycyjnie przypisywano roślinom z rodzaju Urtica właściwości pobudzające macicę, a preparaty alkoholowe (tynktury) są w ciąży przeciwwskazane. Kobiety ciężarne powinny skonsultować stosowanie z lekarzem.

Jakie substancje odpowiadają za parzące działanie pokrzywy żegawki?

Parzące włoski pokrzywy żegawki zawierają histaminę, serotoninę, leukotrieny i acetylocholinę, które po kontakcie ze skórą wywołują pieczenie i zaczerwienienie⁶. Substancje te rozkładają się podczas suszenia lub gotowania, dlatego przetworzone preparaty nie parzą.

Czy pokrzywa żegawka może wchodzić w interakcje z lekami?

Wstępne dane wskazują, że rośliny z rodzaju Urtica mogą nasilać działanie leków obniżających ciśnienie krwi oraz leków przeciwcukrzycowych, ze względu na własne potencjalne działanie hipotensyjne i hipoglikemizujące¹⁸. Jeśli przyjmujesz takie leki, skonsultuj stosowanie pokrzywy z lekarzem lub farmaceutą.

Czy pokrzywa żegawka pomaga przy dnie moczanowej?

W tradycyjnym ziołolecznictwie i homeopatii pokrzywa żegawka jest stosowana przy dnie moczanowej i bólach stawów⁵¹⁵. Brak jest jednak badań klinicznych potwierdzających tę skuteczność specyficznie dla U. urens; dna moczanowa wymaga leczenia farmakologicznego pod kontrolą lekarza.

Jaka jest zawartość białka w pokrzywie żegawce?

Suche liście pokrzywy żegawki zawierają ok. 28% białka w przeliczeniu na suchą masę², co czyni ją stosunkowo bogatym roślinnym źródłem aminokwasów. Młode liście można spożywać po ugotowaniu podobnie jak szpinak.

Czym są preparaty homeopatyczne z pokrzywy żegawki?

Preparaty homeopatyczne z Urtica urens (tynktury mateczne, tabletki, globulki w rozcieńczeniach 1X–200CH) to produkty przygotowywane według zasad homeopatii – systemu terapeutycznego opartego na tradycji, a nie na farmakologii¹⁶. Skuteczność preparatów homeopatycznych nie jest potwierdzona w badaniach klinicznych spełniających współczesne standardy; nie zastępują one konwencjonalnego leczenia.

Czy pokrzywa żegawka wspomaga laktację?

Tradycyjnie rośliny z rodzaju Urtica były stosowane jako galaktogogi (środki wspomagające laktację)¹⁸¹⁹. Brak jest jednak badań klinicznych potwierdzających tę skuteczność dla pokrzywy żegawki; karmiące matki powinny skonsultować stosowanie z lekarzem lub położną.

W jakiej postaci najlepiej stosować pokrzywę żegawkę?

Tradycyjnie używana jest w postaci naparu lub odwaru z suszonych liści (forma niestandaryzowana), tynktury alkoholowej rozcieńczanej w wodzie lub okładów zewnętrznych⁵. Wybór formy warto omówić z farmaceutą, uwzględniając wskazanie i ewentualne przeciwwskazania.

Pokrzywa żegawka jako źródło pożywienia

Młode liście pokrzywy żegawki można spożywać po obróbce termicznej – gotowaniu lub blanszowaniu – podobnie jak szpinak czy inne zielone warzywa liściaste. Gotowanie dezaktywuje parzące włoski i rozkłada substancje drażniące (histaminę, serotoninę). Roślina stanowi wartościowe źródło białka (ok. 28% suchej masy liści), żelaza i innych mikroelementów²¹⁸. Napar z pokrzywy bywał tradycyjnie podawany kobietom ciężarnym i karmiącym jako źródło żelaza i mikroskładników – jednak ze względu na brak danych o bezpieczeństwie stosowania w ciąży, warto wcześniej skonsultować się z lekarzem.

Historia i tradycja stosowania pokrzywy żegawki

Pokrzywy z rodzaju Urtica mają kilkusetletnią historię zastosowań leczniczych w Europie i Azji. Już w starożytności stosowano je przy bólach stawów, problemach skórnych i jako środek moczopędny⁵. Celowe dotykanie skóry pokrzywą (urticacja) w celu łagodzenia bólu artretycznego było praktykowane jeszcze w XIX i XX wieku – efekt tłumaczono działaniem drażniącym (counter-irritant) i bezpośrednim działaniem przeciwzapalnym¹⁸. W homeopatii pokrzywa żegawka jest stosowana od XIX wieku, a jej opis w klasycznych podręcznikach materia medica (m.in. Allena i Boericke’go) dotyczy głównie stanów skórnych, stawowych i moczowych²¹.

Skład fitochemiczny – ponad 120 związków w rodzaju Urtica

Badania nad rodzajem Urtica zidentyfikowały dotychczas ponad 123 związki biologicznie czynne, w tym terpenoidy, flawonoidy, lignany, sterole i polifenole⁷. Pokrzywa żegawka wyróżnia się dużą zawartością polifenoli w ekstraktach wodnych (ok. 14,4 mg/g) oraz obecnością patuletyny – flawonoidu, któremu w badaniach laboratoryjnych przypisano aktywność wymiatającą wolne rodniki¹¹²². Bogactwo składu chemicznego sprawia, że roślina jest obiecującym obiektem badań – jednak od wyników laboratoryjnych do potwierdzonego działania klinicznego droga jest długa i wymaga dalszych badań z udziałem ludzi.