Menu

Surowce roślinne

Mak lekarski

Mak lekarski (Papaver somniferum) to roślina, która od tysięcy lat dostarcza medycynie jednych z najskuteczniejszych substancji przeciwbólowych. Z mlecznego soku – lateksu – niedojrzałych makówek pozyskuje się opium zawierające ponad 80 alkaloidów. Pięć z nich ma kluczowe znaczenie kliniczne: morfina (ok. 11,4% suchej masy opium), noskopina (ok. 8,1%), kodeina (ok. 3,5%), tebaina (ok. 3,2%) i papaweryna (ok. 3,1%). Morfina i kodeina działają przeciwbólowo i przeciwkaszlowo poprzez receptory opioidowe; papaweryna rozszerza naczynia krwionośne; tebaina służy jako surowiec do półsyntetycznych opioidów. Nasiona maku i olej z nasion maku lekarskiego nie zawierają aktywnych alkaloidów i są bezpieczne w żywności. Alkaloidy opium mają wysoki potencjał uzależniający – ich stosowanie odbywa się wyłącznie pod kontrolą lekarza.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie alkaloidy zawiera mak lekarski i czym różnią się od siebie morfina, kodeina, noskopina i papaweryna?
Do czego medycyna wykorzystuje substancje czynne z maku lekarskiego?
Czy nasiona maku i olej z nasion maku lekarskiego są bezpieczne?
Jakie są zagrożenia związane z alkaloidami opium – uzależnienie, działania niepożądane, interakcje?
Kiedy bezwzględnie skontaktować się z lekarzem?

Czym jest mak lekarski i skąd pochodzi jego siła działania?

Mak lekarski (Papaver somniferum L.) to roślina z rodziny makowatych (Papaveraceae), uprawiana od co najmniej 5400 lat – najstarsze ślady jej celowej hodowli pochodzą z terenów Sumeru (ok. 3400 p.n.e.)⁸. Jej wyjątkowe właściwości wynikają z obecności ponad 80 alkaloidów gromadzonych w mlecznym soku (lateksie) niedojrzałych makówek⁹. Wysuszony lateks to opium – substancja, z której medycyna czerpie do dziś jedne z najskuteczniejszych środków przeciwbólowych, które nie mają tańszego ani prostszego chemicznego odpowiednika¹⁰.

Pięć alkaloidów dominuje ilościowo i klinicznie: morfina (ok. 11,4% suchej masy opium), noskopina (ok. 8,1%), kodeina (ok. 3,5%), tebaina (ok. 3,2%) i papaweryna (ok. 3,1%)¹. Każdy z tych związków działa inaczej – część wiąże receptory opioidowe, część nie. Zawartość alkaloidów różni się między odmianami: morfina może wahać się od 0,42% do 1,85% w słomie makowej, a w wysuszonym opium sięga nawet 11–15%¹¹¹².

Jak działają alkaloidy maku lekarskiego – mechanizm na poziomie komórkowym

Morfina, kodeina i tebaina należą do alkaloidów morfinowych wiążących receptory opioidowe μ (mu), δ (delta) i κ (kappa) – białka sprzężone z białkiem G. Ich aktywacja hamuje cyklazę adenylową, zamyka zależne od napięcia kanały wapniowe i otwiera kanały potasowe, co prowadzi do hiperpolaryzacji neuronu i zahamowania przewodzenia sygnałów bólowych¹³. Efektem centralnym jest analgezja, sedacja, euforia i – przy wyższych dawkach – depresja oddechowa. Efekty obwodowe obejmują zwężenie źrenic, zaparcia i zatrzymanie moczu¹³.

Papaweryna i noskopina działają zupełnie inaczej – nie aktywują receptorów opioidowych. Papaweryna blokuje fosfodiesterazę i kanały wapniowe w mięśniach gładkich, podnosząc stężenie cAMP i cGMP, co rozszerza naczynia wieńcowe, mózgowe i płucne¹⁴. Noskopina działa prawdopodobnie przez receptory sigma, tłumiąc odruch kaszlu bez wywoływania uzależnienia⁴.

Pięć głównych alkaloidów maku lekarskiego – w skrócie:

Morfina – silny agonista receptorów μ/δ/κ; stosowana przy bólu silnym i bardzo silnym, obrzęku płuc; doustna biodostępność 17–33%; czas półtrwania 2–4 h u dorosłych².
Kodeina – prolek przekształcany w morfinę w wątrobie; łagodny ból, kaszel, biegunka; biodostępność ~53%; czas półtrwania ~3 h³.
Noskopina – ośrodkowy lek przeciwkaszlowy bez potencjału uzależniającego; badana jako środek przeciwnowotworowy⁴.
Papaweryna – inhibitor fosfodiesterazy, rozkurczowiec naczyniowy; stosowana w skurczu naczyń wieńcowych, mózgowych i w zaburzeniach erekcji; biodostępność ~54%¹⁵.
Tebaina – nie stosowana bezpośrednio; surowiec do półsyntetycznych opioidów; może wywoływać drgawki podobne do strychniny¹⁶.

Jakie zastosowania medyczne mają substancje czynne z maku lekarskiego?

Medycyna czerpie z maku lekarskiego przede wszystkim cztery substancje czynne o potwierdzonym zastosowaniu klinicznym. Morfina jest lekiem z wyboru przy silnym bólu nowotworowym i pourazowym, stosuje się ją też w ostrym obrzęku płuc i jako element znieczulenia ogólnego; podawana jest doustnie, doodbytniczo, domięśniowo, dożylnie, podskórnie, zewnątrzoponowo i dooponowo². Kodeina łagodzi ból słaby i umiarkowany, tłumi kaszel oraz hamuje biegunkę; dostępna jest doustnie i domięśniowo³. Noskopina to ośrodkowy lek przeciwkaszlowy stosowany w astmie oskrzelowej i rozedmie płuc – bez ryzyka uzależnienia i bez tolerancji przy wielokrotnym stosowaniu⁴. Papaweryna znajduje zastosowanie w leczeniu skurczu naczyń wieńcowych, mózgowych i obwodowych, nadciśnienia płucnego, zaburzeń erekcji i pooperacyjnych skurczów naczyń¹⁴¹⁵.

Tradycyjne systemy medycyny – ajurweda i medycyna Unani – od stuleci stosowały oczyszczone opium przy biegunkach, czerwonce, skurczach, bólu i bezsenności¹⁷¹⁸. Współczesna farmakologia potwierdziła część tych wskazań i wyjaśniła ich mechanizm molekularny.

Alkaloid	Główne wskazania kliniczne	Drogi podania
Morfina	Silny ból, obrzęk płuc, znieczulenie	p.o., i.v., s.c., i.m., zewnątrzoponowa
Kodeina	Ból słaby–umiarkowany, kaszel, biegunka	p.o., i.m.
Noskopina	Kaszel (astma, rozedma)	p.o.
Papaweryna	Skurcz naczyń, zaburzenia erekcji, nadciśnienie płucne	p.o., i.v., i.m., dotętnicza
Tebaina	Surowiec do syntezy (nie stosowana bezpośrednio)	–

Czy nasiona maku i olej z nasion maku lekarskiego są bezpieczne?

Dojrzałe nasiona maku lekarskiego nie zawierają aktywnych alkaloidów opioidowych i od wieków są bezpiecznym składnikiem żywności – stosuje się je w pieczywie, ciastach i jako przyprawa⁶. Olej z nasion maku lekarskiego jest tłoczony na zimno z tych samych dojrzałych nasion i podobnie nie zawiera alkaloidów o działaniu opioidowym. Alkaloidy gromadzą się wyłącznie w lateksie niedojrzałych makówek – nie w dojrzałym nasieniu¹⁹.

Warto jednak wiedzieć, że nasiona mogą być zewnętrznie zanieczyszczone śladami lateksu podczas zbioru. Takie śladowe ilości mogą dawać pozytywny wynik testu na opiaty w moczu – zjawisko dobrze opisane w literaturze medycznej. Dla przeciętnej osoby spożywającej nasiona maku w diecie nie stanowi to zagrożenia zdrowotnego, ale może mieć znaczenie np. przy testach narkotykowych.

Działania niepożądane i ryzyko alkaloidów opium – co powinieneś wiedzieć:

Depresja oddechowa – najpoważniejsze powikłanie przy przedawkowaniu morfiny lub kodeiny; objawia się zwolnieniem i spłyceniem oddechu, sinicą².
Uzależnienie fizyczne i psychiczne – regularne stosowanie morfiny i kodeiny prowadzi do tolerancji (konieczności zwiększania dawki) i zespołu odstawiennego²⁰.
Zaparcia, nudności, wymioty – najczęstsze działania niepożądane opioidów; zaparcia mogą wymagać równoległego leczenia²¹.
Wpływ na hormony płciowe – długotrwałe stosowanie morfiny i kodeiny może powodować wtórny hipogonadyzm i zaburzenia płodności²³.
Ciąża i karmienie – morfina i kodeina przenikają przez łożysko i do mleka matki; mogą powodować wady wrodzone, neonatalny zespół odstawienny i depresję oddechową u noworodka²³.
Interakcje z innymi lekami – alkaloidy opioidowe nasilają działanie innych leków hamujących OUN (benzodiazepiny, leki nasenne, alkohol), zwiększając ryzyko ciężkiej depresji oddechowej⁷.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Leki zawierające morfinę, kodeinę lub papawerynę są dostępne wyłącznie na receptę i stosuje się je pod ścisłą kontrolą lekarską. Nigdy nie należy samodzielnie zwiększać dawki ani łączyć tych leków z alkoholem, lekami nasennymi lub benzodiazepinami bez wiedzy lekarza.

Natychmiast wezwij pogotowie (numer 112) lub jedź na izbę przyjęć, gdy u osoby przyjmującej leki opioidowe zauważysz:

wolny, płytki lub nieregularny oddech (poniżej 12 oddechów na minutę), charczenie lub bezdech,
sine zabarwienie warg lub paznokci,
niemożność obudzenia osoby lub skrajną senność,
zwężone źrenice przy braku reakcji na bodźce².

Kodeina jest przeciwwskazana u dzieci poniżej 12. roku życia i u młodzieży poniżej 18 lat po wycięciu migdałków lub adenoidektomii³. Morfina jest przeciwwskazana przy ciężkiej depresji oddechowej, ostrej ciężkiej astmie i niedrożności przewodu pokarmowego². Papaweryna jest przeciwwskazana przy całkowitym bloku przedsionkowo-komorowym (AV)¹⁵.

Skontaktuj się z lekarzem również wtedy, gdy stosujesz leki opioidowe i jesteś w ciąży, planujesz ciążę lub karmisz piersią – ryzyko dla płodu i noworodka jest istotne i wymaga indywidualnej oceny²³. Jeśli podejrzewasz, że rozwinęło się u ciebie uzależnienie od leków opioidowych (narastająca potrzeba zwiększania dawki, objawy odstawienia po próbie przerwania), nie przerywaj ich nagle – skonsultuj się z lekarzem, który zaplanuje bezpieczne odstawienie.

Pamiętaj: samodzielne uprawianie maku lekarskiego w celu pozyskiwania opium jest w Polsce nielegalne. Suche makówki i nasiona są legalnie dostępne w handlu i bezpieczne, o ile nie są przetwarzane w celu ekstrakcji alkaloidów. Leki zawierające substancje czynne z maku lekarskiego to skuteczne narzędzia medyczne – pod warunkiem stosowania ich zgodnie z zaleceniami lekarza i farmaceuty.

Pytania i odpowiedzi

Czy nasiona maku lekarskiego zawierają morfinę lub kodeinę?

Dojrzałe nasiona maku lekarskiego nie zawierają aktywnych alkaloidów opioidowych – alkaloidy gromadzą się wyłącznie w lateksie niedojrzałych makówek. Nasiona są bezpieczne w żywności i szeroko stosowane w kuchni⁶.

Czym różni się morfina od kodeiny?

Morfina jest silnym, bezpośrednim agonistą receptorów opioidowych μ, δ i κ; stosuje się ją przy silnym bólu, obrzęku płuc i w znieczuleniu. Kodeina to prolek – dopiero po przemianie w wątrobie do morfiny wywiera działanie; jest słabsza i stosowana przy bólu łagodnym–umiarkowanym, kaszlu i biegunce²³.

Czy noskopina uzależnia?

Noskopina nie wykazuje działania podobnego do morfiny i nie powoduje uzależnienia. Przy wielokrotnym stosowaniu nie rozwija się też tolerancja na jej działanie przeciwkaszlowe. Jest stosowana przy kaszlu w astmie oskrzelowej i rozedmie płuc⁴.

Co to jest papaweryna i jak działa?

Papaweryna to alkaloid maku lekarskiego, który nie działa na receptory opioidowe. Blokuje fosfodiesterazę i kanały wapniowe w mięśniach gładkich, rozszerzając naczynia wieńcowe, mózgowe i płucne. Stosowana jest m.in. w skurczu naczyń i zaburzeniach erekcji⁵¹⁵.

Czy kodeina jest bezpieczna dla dzieci?

Kodeina jest bezwzględnie przeciwwskazana u dzieci poniżej 12. roku życia oraz u osób poniżej 18 lat po operacji wycięcia migdałków lub adenoidektomii ze względu na ryzyko ciężkiej depresji oddechowej³.

Jakie są objawy przedawkowania morfiny?

Przedawkowanie morfiny objawia się ciężką depresją oddechową (wolny, płytki oddech), sennością niemożliwą do przezwyciężenia, zwężeniem źrenic i sinicą. Toksyczne stężenie morfiny we krwi przekracza 400 μg/dL. Antidotum jest nalokson, który odwraca działanie opioidów²²².

Czy można stosować leki z morfiną lub kodeiną w ciąży?

Morfina i kodeina przenikają przez łożysko i wiążą się z ryzykiem wad wrodzonych (m.in. wady serca, wady cewy nerwowej), obniżenia czynności serca płodu i neonatalnego zespołu odstawiennego. Stosowanie w ciąży wymaga ścisłego nadzoru lekarskiego i jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy korzyść przewyższa ryzyko²³.

Czy leki z kodeiną lub morfiną można łączyć z alkoholem?

Nie – alkohol nasila działanie hamujące opioidów na ośrodkowy układ nerwowy, znacząco zwiększając ryzyko niebezpiecznej depresji oddechowej i sedacji. Łączenie tych substancji może być śmiertelnie groźne⁷.

Do czego służy tebaina z maku lekarskiego?

Tebaina (paramorfina) nie jest stosowana bezpośrednio w leczeniu – służy jako chemiczny prekursor do wytwarzania półsyntetycznych opioidów. Sama w sobie może wywoływać drgawki i ma potencjał uzależniający podobny do morfiny¹⁶.

Czy olej z nasion maku lekarskiego ma działanie opioidowe?

Olej tłoczony z dojrzałych nasion maku lekarskiego nie zawiera alkaloidów opioidowych. Dojrzałe nasiona i olej z nich są bezpieczne spożywczo – alkaloidy gromadzą się wyłącznie w lateksie niedojrzałych makówek, a nie w dojrzałym nasieniu⁶.

Ile alkaloidów zawiera mak lekarski?

Mak lekarski produkuje około 80 alkaloidów należących do różnych klas pochodnych tetrahydrobenzylizochinoliny. Pięć z nich dominuje ilościowo: morfina (~11,4%), noskopina (~8,1%), kodeina (~3,5%), tebaina (~3,2%) i papaweryna (~3,1%) w suchej masie opium¹⁹.

Czy uprawa maku lekarskiego w Polsce jest legalna?

Uprawa maku lekarskiego bez zezwolenia w celu pozyskiwania opium jest w Polsce nielegalna. Suche makówki ozdobne i nasiona maku są legalnie dostępne w handlu. Zbiór i przetwarzanie lateksu z makówek jest prawnie zakazane²³.

Jak długo morfina pozostaje w organizmie?

Czas półtrwania morfiny wynosi około 2–4 godzin u dorosłych; u noworodków może wynosić nawet 4,5–13,3 godzin. Morfina metabolizowana jest w wątrobie do aktywnego morfino-6-glukuronidu (M6G) i nieaktywnego morfino-3-glukuronidu (M3G), które są wydalane z moczem².

Historia maku lekarskiego – od Sumerów do współczesnej farmacji

Mak lekarski jest jedną z najwcześniej udokumentowanych roślin leczniczych w historii ludzkości – ślady jego uprawy przez Sumerów sięgają ok. 3400 roku p.n.e.⁸. Przez tysiąclecia opium stosowano empirycznie przy bólu, biegunkach i bezsenności w tradycjach ajurwedyjskiej i Unani¹⁷. Przełomem było wyizolowanie morfiny na początku XIX wieku – po raz pierwszy w historii lekarze dysponowali czystą, mierzalną substancją czynną zamiast surowego wyciągu roślinnego. Dziś mak lekarski pozostaje niezastąpionym surowcem farmaceutycznym: synteza chemiczna morfiny i kodeiny jest zbyt kosztowna, by zastąpić uprawę rośliny¹⁰.

Noskopina – zapomniany alkaloid o nowych zastosowaniach

Noskopina przez długi czas pozostawała w cieniu morfiny i kodeiny. Jako ośrodkowy lek przeciwkaszlowy działa prawdopodobnie przez receptory sigma, nie aktywuje klasycznych receptorów opioidowych i nie wywołuje uzależnienia⁴. Badania laboratoryjne i wstępne badania kliniczne sugerują, że noskopina może zaburzać dynamikę mikrotubul i hamować podziały komórkowe, co budzi zainteresowanie jako potencjalny kierunek terapii przeciwnowotworowej²⁴. Wyniki tych badań są jednak wstępne i dotyczą głównie modeli in vitro – nie należy traktować ich jako potwierdzenia skuteczności u ludzi.

Mak lekarski a testy narkotykowe – co warto wiedzieć

Dojrzałe nasiona maku lekarskiego są bezpieczne i nie zawierają alkaloidów opioidowych w samym nasieniu. Jednak podczas zbioru nasiona mogą ulec zewnętrznemu zanieczyszczeniu śladowymi ilościami lateksu z makówek⁶. Te śladowe ilości mogą dawać pozytywny wynik testu immunologicznego na opiaty w moczu, co jest zjawiskiem dobrze opisanym. Metabolit noskopiny – mekonina – jest też stosowany jako laboratoryjny marker ekspozycji na opium²⁵. Jeśli regularnie spożywasz nasiona maku i masz przed sobą kontrolny test narkotykowy, poinformuj o tym zlecającego badanie.