Lawsonia bezbronna

Czym jest lawsonia bezbronna i co zawierają jej liście?

Lawsonia bezbronna (Lawsonia inermis L.), znana jako henna, to krzew z rodziny Lythraceae uprawiany w Afryce Północnej, na Bliskim Wschodzie i subkontynencie indyjskim. Jej liście są najczęściej stosowaną częścią rośliny – zarówno w kosmetyce, jak i w medycynie tradycyjnej. Wyciąg z lawsonii bezbronnej to złożona mieszanina związków biologicznie czynnych, których skład zależy od geografii, części rośliny i metody ekstrakcji².

Najważniejszym związkiem jest lawson (2-hydroksy-1,4-naftochinon, C₁₀H₆O₃) – naftochinon odpowiedzialny za charakterystyczną czerwono-pomarańczową barwę i większość opisywanych aktywności farmakologicznych²⁹. Jego zawartość w liściach wynosi 0,5–1,5%, przy czym najwyższe stężenie odnotowuje się w ogonkach liściowych¹. Obok lawsonu w liściach henny zidentyfikowano szereg dalszych klas związków³¹⁰:

• Flawonoidy – apigenina, luteolina, kaempferol, kwercetyna i rutyna (często w formie glikozydów); rutyna osiąga w liściach stężenie do 3,24 g/100 g suchej masy¹¹
• Kwasy fenolowe – kwas galusowy, kawowy (do ~37 g/100 g suchej masy w frakcji octanowej), wanilinowy i elagowy¹²
• Triterpenoidy i sterole – kwas ursolowy (dominujący triterpen, do ~43 g/100 g suchej masy w ekstrakcie etanolowym), kwas betulinowy, β-sitosterol, stygmasterol¹¹
• Garbniki – skondensowane i hydrolizowane; zawartość polifenoli w nasionach sięga ~594 mg GAE/g suchej masy¹³
• Glikozydy naftochinonowe – lawsonozyd, hennozydy, 1,2,4-trihydroksynaftalen-2-O-β-D-glukopiranozyd¹⁴¹⁵
• Ksantony (laksantony I–III), kumaryny (lakumaryna) i lotne składniki olejku eterycznego¹⁶¹⁷

Jakie właściwości biologiczne przypisuje się ekstraktowi z henny?

Większość dostępnych danych pochodzi z badań laboratoryjnych (in vitro) oraz doświadczeń na zwierzętach – klinicznych dowodów u ludzi jest znacznie mniej, dlatego poniższe informacje należy traktować jako wstępne dane naukowe, a nie potwierdzone efekty terapeutyczne.

Działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe. W badaniu na myszach wyizolowany lawson wykazał działanie analgetyczne silniejsze niż aspiryna (p < 0,1) i przeciwzapalne porównywalne z aspiryną (p < 0,05) w teście obrzęku indukowanego karageniną¹⁸. Izoplumbagin i lawsarytol z kory hamowały obrzęk łapy szczura o 60% i 40% odpowiednio (przy dawce 100 mg/kg, efekt fenylbutazonu: 61%)¹⁹. Mechanizmy obejmują hamowanie cytokin prozapalnych (TNF-α, IL-1β), enzymów COX-2 i iNOS oraz modulację szlaku NF-κB²⁰. Jedno badanie kliniczne z podwójną ślepą próbą sugeruje zmniejszenie bólu u pacjentów z przewlekłą rwą kulszową po zastosowaniu preparatów zewnętrznych, jednak dane te wymagają potwierdzenia w większych próbach²¹.

Właściwości przeciwdrobnoustrojowe. Ekstrakty z liści henny hamowały in vitro wzrost bakterii (Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa, Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Streptococcus spp.) oraz grzybów (Candida albicans, Aspergillus niger, Trichophyton spp., Microsporum gypseum)²²²³. Frakcja dichlorometanowa i octanowa liści wykazały najsilniejszą aktywność w testach dyfuzji krążkowej¹¹. Są to jednak wyłącznie dane laboratoryjne – nie przekładają się automatycznie na skuteczność kliniczną w leczeniu infekcji u ludzi.

Aktywność przeciwutleniająca. Frakcja etanolowa nasion wykazała wartość IC₅₀ dla DPPH wynoszącą 3,06 µg/mL – niższą (a więc lepszą) niż kwercetyna stosowana jako wzorzec (IC₅₀ = 5,30 µg/mL)²⁴. Lawson osiągał IC₅₀ = 9,3 µM w testach zmiatania anionorodnika ponadtlenkowego⁴. Poszczególne składniki liści – p-kwas kumarowy, kosmozyna, apina – wykazywały aktywność przeciwutleniającą porównywalną z kwasem askorbinowym⁴.

Ochrona wątroby (hepatoprotekcja). W modelach zwierzęcych (uszkodzenie wątroby czterochlorkiem węgla) ekstrakty etanolowe i frakcje octanu etylu z liści i kory normalizowały poziomy enzymów wątrobowych (AST, ALT, ALP), bilirubiny, glutationu i markerów peroksydacji lipidów²⁵²⁶. Efekt przypisywany jest głównie flawonoidom.

Gojenie ran. Ekstrakt etanolowy z liści (200 mg/kg) przyspieszał kontrakcję rany, zwiększał wytrzymałość skóry na rozciąganie i zawartość hydroksyproliny w tkance łącznej w modelach szczurzych; histologicznie obserwowano lepiej zorganizowany kolagen i mniej komórek zapalnych²⁷. Jedno małe badanie kliniczne sugeruje poprawę w gojeniu ran u pacjentów z pęcherzowym oddzielaniem się naskórka (epidermolysis bullosa)²¹.

Potencjał hipoglikemiczny. W badaniach na gryzoniach z cukrzycą alloksanową 70% ekstrakt etanolowy (0,8 g/kg) obniżał stężenie glukozy, cholesterolu i trójglicerydów²⁸. Lawson i kwas galusowy hamowały też tworzenie zaawansowanych produktów glikacji (AGE) z IC₅₀ odpowiednio 67 µM i 402 µM²⁹. Są to dane wyłącznie z modeli zwierzęcych.

Jak stosuje się wyciąg z lawsonii bezbronnej i w jakich formach?

Wyciąg z lawsonii bezbronnej stosuje się niemal wyłącznie zewnętrznie – na skórę i włosy. W kosmetyce i dermokosmetyce henna pojawia się jako barwnik do włosów, składnik masek do włosów i skóry głowy, a w kulturach Bliskiego Wschodu i Azji Południowej – jako pigment do tymczasowych tatuaży (malowanie dłoni i stóp)³⁰. W aptekach i sklepach zielarskich dostępna jest sproszkowana kora lub liście, a także gotowe pasty i ekstrakty. Tradycyjnie stosowano też okłady z roztartych liści na rany, oparzenia i zmiany skórne³¹.

Doustne stosowanie henny nie ma udokumentowanego bezpiecznego dawkowania u ludzi – w badaniach na zwierzętach doustne LD₅₀ izolowanego lawsonu wynosiło 96 mg/kg¹⁸, co wskazuje na istotną toksyczność przy spożyciu. Dlatego preparaty do picia lub połykania z henną są uważane za niebezpieczne³².

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Stosowanie henny zewnętrznie jest ogólnie bezpieczne dla zdrowych dorosłych, jednak istnieje kilka sytuacji, w których konieczna jest konsultacja lekarska lub całkowita rezygnacja z preparatu.

• Niemowlęta i małe dzieci – henna jest uważana za niebezpieczną dla niemowląt. U dzieci z niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej (G6PD) nawet kontakt skórny może wywołać hemolizę (rozpad czerwonych krwinek) zagrażającą życiu⁷.
• Ciąża – doustne przyjmowanie henny jest bezwzględnie przeciwwskazane; istnieją dowody na ryzyko poronienia. Stosowanie zewnętrzne w ciąży również powinno być skonsultowane z lekarzem⁷.
• Karmienie piersią – doustne przyjmowanie henny jest niebezpieczne. Bezpieczeństwo stosowania zewnętrznego w okresie laktacji nie zostało wystarczająco zbadane⁷.
• Stosowanie litu – henna może ograniczać wydalanie litu przez nerki, podnosząc jego stężenie we krwi do potencjalnie toksycznych poziomów. Objawy zatrucia litem to drżenie, splątanie, nudności i zaburzenia rytmu serca⁸³³.
• Objawy alergiczne po kontakcie z henną – zaczerwienienie, swędzenie, pieczenie, obrzęk, pęcherze lub pokrzywka na skórze po zastosowaniu zewnętrznym wymagają przerwania stosowania i konsultacji z dermatologiem lub alergologiem³².
• Przypadkowe spożycie henny – wymaga natychmiastowej pomocy medycznej; może wywołać zaburzenia żołądkowo-jelitowe i hemolizę³².
• Aktywność abortyfacjentna – w badaniach na gryzoniach ekstrakty z korzeni henny wywoływały poronienie w sposób zależny od dawki³⁴. Kobiety planujące ciążę lub będące w ciąży powinny unikać preparatów zawierających ekstrakt z korzenia lawsonii.

Jeśli zażywasz jakiekolwiek leki na stałe lub masz chorobę przewlekłą, przed zastosowaniem preparatów z henną – nawet zewnętrznie – skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Podsumowanie praktyczne dla pacjenta

Lawsonia bezbronna to roślina o bogatym składzie fitochemicznym i obiecującym profilu biologicznym, ale dostępne dane kliniczne są wciąż niewystarczające, by rekomendować jej ekstrakt jako środek leczniczy. Stosowanie zewnętrzne – jako barwnik do włosów lub składnik kosmetyków – jest dla zdrowych dorosłych ogólnie bezpieczne, pod warunkiem że nie pojawią się objawy alergiczne. Nigdy nie stosuj henny doustnie ani nie aplikuj jej na skórę niemowląt. Jeśli bierzesz lit lub jesteś w ciąży, koniecznie porozmawiaj z lekarzem przed użyciem jakiegokolwiek preparatu z lawsonią. Przy zakupie produktów z henną zwróć uwagę na skład – tzw. „czarna henna” często zawiera p-fenylenodiaminę (PPD), która jest silnym alergenem i nie ma nic wspólnego z naturalnym ekstraktem z liści lawsonii.