Kompleks bakterii kwasu mlekowego

Czym są bakterie kwasu mlekowego i jak działają w jelitach?

Bakterie kwasu mlekowego (ang. lactic acid bacteria, LAB) to grupa drobnoustrojów, do której należy rodzaj Lactobacillus – jeden z najlepiej przebadanych probiotyków na świecie. Naturalnie zasiedlają jelita, jamę ustną, pochwę i drogi moczowe człowieka, pełniąc rolę strażników mikrobioty⁸. Gdy przyjmujemy je w preparatach, docierają do jelit i kolonizują ich ścianę, rywalizując z patogenami o miejsce i składniki odżywcze⁹.

Kluczowym mechanizmem działania jest produkcja kwasu mlekowego oraz innych kwasów organicznych, które obniżają pH środowiska jelitowego. To środowisko zakwaszone jest niegościnne dla wielu groźnych bakterii i grzybów¹⁰¹¹. Oprócz kwasu mlekowego, bakterie te wytwarzają bakteriocyny (naturalne peptydy antybakteryjne), nadtlenek wodoru oraz enzymy, które bezpośrednio niszczą lub hamują wzrost patogenów¹.

Równie ważna jest rola immunomodulacyjna: Lactobacillus pobudza aktywność komórek NK (natural killer), makrofagów i innych elementów układu odpornościowego, a przy tym redukuje stężenie prozapalnych cytokin w jelitach¹². Dodatkowo szczepy te produkują krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA), witaminy i aminokwasy, które odżywiają nabłonek jelitowy i wspierają ogólny metabolizm⁹.

Czy bakterie kwasu mlekowego przeżywają do jelit?

Droga probiotyku od kapsułki do jelita nie jest prosta – bakterie muszą przetrwać kwaśne środowisko żołądka (pH 1,5–3,5), zanim dotrą do jelita cienkiego i grubego, gdzie mogą się namnażać¹³. Przeżywalność zależy od szczepu, postaci preparatu (kapsułki dojelitowe, proszek liofilizowany, jogurt) i indywidualnych cech organizmu¹⁴. Liofilizowane tabletki i kapsułki zapewniają bardziej przewidywalną czystość i potencję niż produkty fermentowane¹⁵.

Po dotarciu do jelita bakterie nie ulegają istotnym przemianom metabolicznym w organizmie – same są „fabryką”, wytwarzając korzystne substancje na miejscu. Po zakończeniu suplementacji są wydalane z kałem, choć niektóre szczepy mogą utrzymywać się w jelicie przez pewien czas¹³.

Przy jakich problemach zdrowotnych działanie Lactobacillus jest najlepiej udowodnione?

Najsilniejsze dowody kliniczne dotyczą schorzeń przewodu pokarmowego. Biegunka poantybiotykowa (AAD) to obszar, w którym probiotyki Lactobacillus mają jedne z najlepiej udokumentowanych wyników: metaanaliza 12 randomizowanych badań kontrolowanych (RCT) z udziałem 1499 uczestników wykazała, że L. rhamnosus GG zmniejsza ryzyko AAD z 22,4% do 12,3% (RR = 0,49; NNT = 9), przy dawce ≥ 2 × 10⁹ CFU³. Kolejna metaanaliza 32 RCT potwierdziła, że LGG wypada lepiej niż siedem innych probiotyków³. Przegląd 42 badań opublikowany w BMJ Open (2021) szacuje ogólne zmniejszenie ryzyka AAD przez probiotyki na ok. 30–40%¹⁶.

W przypadku biegunki rotawirusowej u dzieci metaanaliza 19 RCT wykazała, że wysokie dawki L. rhamnosus GG (10¹⁰ CFU/dobę) skracają czas trwania biegunki o ok. 31 godzin i zmniejszają częstość epizodów. Ważna jest zasada: im wcześniej (w ciągu 3 dni od objawów) i im wyższa dawka, tym lepszy efekt – niskie dawki (2 × 10⁸ CFU/dobę) nie wpływały na wydalanie wirusa w kale¹⁷.

Nietolerancja laktozy – jak Lactobacillus może pomóc?

Nietolerancja laktozy wynika z niedoboru enzymu laktazy w jelicie cienkim. L. acidophilus produkuje własną laktazę, która może wspomagać trawienie laktozy bezpośrednio w świetle jelita². Podobne działanie wykazują L. bulgaricus i Streptococcus thermophilus obecne w fermentowanych produktach mlecznych – ich aktywność laktazowa in vivo zmniejsza objawy (wzdęcia, bóle brzucha, biegunka) u dorosłych i dzieci⁴. To jeden z dobrze udokumentowanych efektów tej grupy bakterii.

Jelito drażliwe, wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Leśniowskiego-Crohna

W zespole jelita drażliwego (IBS) metaanaliza sieciowa z 2022 roku obejmująca 43 RCT i ponad 5500 pacjentów wskazała, że L. plantarum przynosi największą poprawę jakości życia, a L. acidophilus wiąże się z najniższą częstością działań niepożądanych. Czas leczenia wynoszący 8 tygodni dawał najlepsze efekty¹⁸. W IBS z dominującą biegunką (IBS-D) L. rhamnosus GG w dawce 6 × 10⁹ CFU/dobę przez 6 tygodni był tak samo skuteczny jak dieta low-FODMAP¹⁹.

Inaczej wygląda sytuacja w nieswoistych chorobach zapalnych jelit (IBD). W colitis ulcerosa wieloszczepowy preparat VSL#3 (3,6 × 10¹² CFU/dobę) w połączeniu ze standardowym leczeniem dawał 44% remisję wobec 25% w grupie placebo (metaanaliza 3 RCT, n = 319)²⁰. Natomiast w chorobie Leśniowskiego-Crohna dane są niepokojące: metaanaliza 6 RCT wykazała, że L. rhamnosus GG w monoterapii może zwiększać ryzyko nawrotu (RR = 1,85)²¹. Oznacza to, że przy IBD każda decyzja o stosowaniu probiotyków powinna być skonsultowana z gastroenterologiem.

Czy bakterie kwasu mlekowego mogą wspierać odporność i zdrowie poza jelitami?

Metaanaliza 15 RCT obejmująca 5212 dzieci wykazała, że L. rhamnosus GG skraca czas trwania infekcji górnych dróg oddechowych o 0,78 dnia, a kolejna metaanaliza 4 RCT (1805 dzieci) potwierdziła zmniejszone ryzyko zachorowania (RR = 0,62) i mniejsze zużycie antybiotyków (RR = 0,80)²². Mechanizm prawdopodobnie polega na modulacji osi jelitowo-immunologicznej: bakterie Lactobacillus wzmacniają aktywność komórek NK, makrofagów i odpowiedź IgA na śluzówkach¹².

Badania nad zdrowiem pochwy i układem moczowym pokazują mieszane wyniki. Przegląd 7 RCT (600 uczestników) przy bakteryjnym zapaleniu pochwy wykazał korzyści w 3 z 7 badań (wskaźniki wyleczenia 60–88% vs poniżej połowy w grupie kontrolnej), ale 4 badania nie potwierdziły efektu. Przy nawracających infekcjach dróg moczowych tylko 1 z 4 RCT odnotował redukcję epizodów o 73% – pozostałe 3 nie wykazały korzyści. Autorzy przeglądu nie mogli sformułować jednoznacznych zaleceń z powodu ograniczeń metodologicznych²³.

Obiecujące, choć wstępne, są dane dotyczące funkcji poznawczych u starszych osób. W randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu kontrolowanym placebo (n = 200, wiek 52–75 lat) suplementacja L. rhamnosus GG (2 × 10¹⁰ CFU/dobę przez 3 miesiące) wiązała się z istotną poprawą ogólnego wyniku poznawczego u osób z wyjściowymi zaburzeniami poznawczymi (wynik wzrósł z 38,7 do 47,6 punktu; RCI = 2,07; p = 0,03). U osób bez zaburzeń efektu nie zaobserwowano. Badanie jest obiecujące, ale wymaga potwierdzenia w większych próbach²⁴²⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Probiotyki Lactobacillus są bezpieczne dla zdrowych dorosłych i dzieci – analizy bezpieczeństwa obejmujące ponad 7500 uczestników nie wykazały istotnych działań niepożądanych przy dawkach 10⁶–10⁹ CFU/dobę przez okres do roku²⁶. Mimo to istnieją grupy, które powinny omówić stosowanie probiotyków z lekarzem lub farmaceutą:

• Osoby z obniżoną odpornością (chemioterapia, immunosupresja po przeszczepie, HIV) – odnotowano nieliczne przypadki bakteriemii i endocarditis wywołanych przez Lactobacillus⁶⁷.
• Wcześniaki i noworodki z bardzo małą masą urodzeniową – wymagają nadzoru specjalisty, choć dane sugerują potencjalną korzyść w zapobieganiu martwiczemu zapaleniu jelit²⁷.
• Osoby z wadami zastawek serca lub implantami wewnątrzsercowymi – ryzyko endocarditis, choć rzadkie, jest dokumentowane⁶.
• Pacjenci z chorobą Leśniowskiego-Crohna – metaanaliza sugeruje możliwy wzrost ryzyka nawrotu przy monoterapii L. rhamnosus GG²¹.
• Pacjenci w stanie krytycznym przebywający na oddziałach intensywnej terapii – probiotyki nie powinny być stosowane bez konsultacji lekarskiej⁷.

Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli podczas stosowania probiotyku pojawią się: gorączka, dreszcze, nasilone bóle brzucha lub biegunka trwająca dłużej niż 3 dni u dorosłego lub 24 godziny u małego dziecka. Są to sygnały wymagające diagnostyki, a nie samoleczenia.

Wybierając preparat z bakteriami kwasu mlekowego, sprawdź pełną nazwę szczepu na opakowaniu i upewnij się, że odpowiada ona wskazaniu, w którym chcesz go stosować. Stosuj go konsekwentnie przez zalecany czas – efekty probiotyczne wymagają regularności. Przy antybiotykoterapii zachowaj 2-godzinny odstęp między antybiotykiem a probiotykiem. Jeśli objawy, z powodu których sięgasz po probiotyk, nie ustępują po kilku tygodniach, wróć do lekarza w celu oceny dalszego postępowania.