Menu

Surowce roślinne

Kapar ciernisty

Kapar ciernisty (Capparis spinosa) to wieloletni krzew śródziemnomorski, od tysięcy lat ceniony w medycynie tradycyjnej. Jego pąki kwiatowe, owoce, liście i korzenie zawierają imponujący zestaw substancji bioaktywnych: flawonoidy (rutyna, kwercetyna, kemferol i ich glikozydy), glukozynolany (dominuje glukokapparyno – ponad 80% frakcji glukozynolanowej), alkaloidyindolowe i spermidynowe, polifenole, tokoferole oraz fitosterole. Wstępne badania – głównie na modelach zwierzęcych i w hodowlach komórkowych – sugerują działanie przeciwutleniające, przeciwzapalne, hipoglikemizujące, hepatoprotekcyjne i przeciwdrobnoustrojowe. Dowody kliniczne u ludzi są jednak ograniczone. Szczególną ostrożność powinny zachować osoby przyjmujące leki przeciwcukrzycowe lub przeciwzakrzepowe – kapary mogą nasilać ich działanie.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie substancje aktywne zawiera kapar ciernisty i w których częściach rośliny jest ich najwięcej?
Na jakie właściwości zdrowotne wskazują dotychczasowe badania i jak silne są te dowody?
Jakie interakcje z lekami są możliwe i kto powinien zachować szczególną ostrożność?
Jak kapar był stosowany w tradycyjnej medycynie i jak wygląda to na tle współczesnej nauki?

Co to jest kapar ciernisty i co zawiera?

Kapar ciernisty (Capparis spinosa L.) to wieloletni, ciernisty krzew z rodziny kaparowatych (Capparaceae), blisko spokrewnionej z kapustowatymi (Brassicaceae). Rośnie dziko w basenie Morza Śródziemnego, Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie. W kuchni znany jest przede wszystkim z marynowanych pąków kwiatowych, ale w medycynie tradycyjnej wykorzystywano praktycznie wszystkie jego części: pąki, owoce, liście, pędy i korzenie⁸.

Roślina ta wyróżnia się wyjątkowo bogatym składem fitochemicznym. Jej części nadziemne zawierają m.in. kaparylozydy A i B, stachydrynę, rutynę, kwercetynę i jej glikozydy, kemferol i jego pochodne, izoramnetynę, ginkgetynę, izoginkgetynę, sakuranetynę oraz glukokapparyno – dominujący glukozylolan rośliny⁹. Korzenie są bogate w alkaloidy spermidynowe (kapparyspin, kadabicynę i ich glukozydy) oraz stachydrynę, natomiast nasiona gromadzą głównie glukokapparyno i oleje bogate w kwas linolowy oraz oleinowy¹⁰.

Wśród substancji bioaktywnych warto wyróżnić kilka grup:

Flawonoidy i polifenole: rutyna (do ~16 900 µg/g świeżej masy liści), kwercetyna (~909 µg/g świeżej masy liści), kemferol i ich liczne glikozydy; kwasy fenolowe: chlorogenowy, protokatechowy, galusowy, waniliowy²¹¹.
Glukozynolany: glukokapparyno stanowi ponad 80–97% całej frakcji glukozynolanowej; mniejsze ilości glukobrassycyny, neoglukobrassycyny i 4-metoksyglukobrassycyny¹¹².
Alkaloidy: kapparyzyna A, B i C, kapparyna A i B, kapparyspin, flazyna, guanozyna, indolo-3-karboksyaldehyd¹³.
Lipidy i fitosterole: olej z nasion zawiera 24–50% kwasu linolowego, β-sitosterol (~60% frakcji sterolowej), tokoferole (γ-tokoferol dominuje)¹⁴.
Karotenoidy: luteina (dominuje w liściach), β-karoten¹⁵.

Czy marynowanie pąków zmienia skład kaparu? Tak – proces kiszenia i marynowania wpływa na biodostępność substancji czynnych. Zawartość i profil związków bioaktywnych różni się między świeżymi a fermentowanymi pąkami i owocami. W świeżych i fermentowanych pąkach dominują kwercetyna-3-O-rutynozyda oraz kemferol-3-O-rutynozyda, a głównym polifenolem świeżych owoców jest kwercetyna-3-O-rutynozyda¹⁶. Dlatego właściwości kulinarnych przetworów z kaparu nie można bezpośrednio przenosić na właściwości ekstraktów stosowanych w suplementach.

Na jakie właściwości wskazują badania – co wiemy, a czego jeszcze nie?

Kapar ciernisty jest badany pod kątem wielu potencjalnych działań biologicznych. Ważne zastrzeżenie: większość dostępnych danych pochodzi z badań laboratoryjnych (in vitro) i na modelach zwierzęcych – nie z dobrze zaprojektowanych badań klinicznych na ludziach. Wyniki te są obiecujące, ale nie mogą być traktowane jako dowód skuteczności u człowieka¹⁷.

Działanie przeciwutleniające jest jedną z najlepiej udokumentowanych właściwości kaparu. Ekstrakty z pąków, liści i owoców wykazują zdolność do neutralizacji wolnych rodników w testach DPPH, ABTS i FRAP. Aktywność ta wynika głównie z wysokiej zawartości rutyny, kwercetyny i kwasów fenolowych¹⁸¹⁹. W badaniach laboratoryjnych wykazano, że składniki kaparu mogą chronić komórki wątroby (linia HepG2) przed stresem oksydacyjnym, nie wykazując przy tym cytotoksyczności²⁰.

Potencjał hipoglikemizujący (obniżanie poziomu cukru we krwi) jest najczęściej badanym klinicznie działaniem kaparu. Wczesne badania sugerują, że ekstrakt z owoców kaparu może obniżać glikemię u niektórych osób z cukrzycą typu 2 przyjmujących już leki – jednak nie wszystkie wyniki są zgodne²¹. Na modelach zwierzęcych doustne podanie wodnego ekstraktu z owoców (20 mg/kg) normalizowało glikemię u szczurów z cukrzycą indukowaną streptozotocyną w ciągu dwóch tygodni²². Mechanizm może obejmować hamowanie α-glukozydazy (enzymu rozkładającego cukry w jelicie) przez flawonoidy oraz ochronę komórek beta trzustki²³.

Działanie przeciwzapalne wiąże się z obecnością kwercetyny, kemferolu i ich pochodnych, które hamują enzymy cyklooksygenazy i lipooksygenazy, a także szlak NF-κB – kluczowy regulator odpowiedzi zapalnej²⁰. Metanolowe ekstrakty z pąków, liści, łodyg i owoców wykazywały aktywność przeciwzapalną, przeciwartretyczną i przeciwzakrzepową w badaniach przedklinicznych²⁴.

Hepatoprotekcja (ochrona wątroby) to kolejny obszar badań. Metanolowy ekstrakt z liści, zawierający rutynę, resweratrol, kumarynę, epikatechinę i kemferol, wykazywał działanie chroniące wątrobę i nerki w modelach zwierzęcych²⁵. Jedno badanie kliniczne (opublikowane w Advanced Pharmaceutical Bulletin) wykazało, że 12-tygodniowe stosowanie kaparu zmniejszyło u pacjentów z niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby (NAFLD) stężenie trójglicerydów, cholesterolu oraz aktywność enzymów wątrobowych ALT i AST²⁶. Dane te wymagają jednak potwierdzenia w większych badaniach.

Działanie przeciwdrobnoustrojowe kaparu wykazano wobec różnych bakterii i grzybów w warunkach laboratoryjnych. Polisacharydy z liści były aktywne wobec bakterii Gram-ujemnych (E. coli, Shigella dysenteriae, Salmonella typhi), a wywar z korzeni hamował wzrost Deinococcus radiophilus²⁷²⁸. Są to jednak wyniki badań in vitro, które nie przesądzają o skuteczności klinicznej.

Inne badane właściwości: działanie obniżające stężenie lipidów we krwi (ekstrakt wodny 20 mg/kg u szczurów)²⁹, działanie przeciwbólowe (ekstrakt metanolowy), wstępne dane dotyczące hamowania proliferacji komórek raka jelita grubego HT-29 w warunkach laboratoryjnych³⁰. Wszystkie te dane pochodzą z badań przedklinicznych i wymagają weryfikacji u ludzi.

Jak kapar był stosowany tradycyjnie? Przez wieki kapar ciernisty był stosowany w medycynie tradycyjnej wielu kultur: w medycynie irańskiej – w formie tabletek, syropów i okładów na choroby śledziony, trawienne, układu mięśniowo-szkieletowego i oddechowego³¹. W medycynie greckiej – jako napar z korzenia i młodych pędów na reumatyzm²⁸. W ajurwedzie – jako środek wspierający wątrobę, serce i nerki oraz naturalny diuretyk³². Tradycyjne zastosowania obejmują też leczenie bólu głowy, gorączki, cukrzycy, chorób skóry, hemoroidów i rwy kulszowej³³. Warto jednak podkreślić, że tradycyjne stosowanie nie zastępuje dowodów klinicznych.

Jakie formy kaparu można spotkać i jak był dawkowany?

Nie istnieje ustalona, potwierdzona naukowo dawka terapeutyczna kaparu ciernistego. Dostępne źródła naukowe są zgodne: brak wystarczających danych klinicznych, by określić optymalną i bezpieczną dawkę w preparatach suplementacyjnych⁶.

W tradycyjnej medycynie irańskiej stosowano różne formy preparatów: tabletki, syropy, proszki i okłady³¹. Jako kulinarny składnik diety kapary są spożywane bez obaw w ilościach typowych dla kuchni śródziemnomorskiej. Na poziomie diety (ok. 1–3 g suszonych kaparów dziennie) tolerancja jest dobra, natomiast wysokie dawki ekstraktów mogą powodować dyskomfort żołądkowo-jelitowy³⁴.

W badaniach na zwierzętach stosowano m.in. wodny ekstrakt z owoców w dawce 20 mg/kg masy ciała²², ale dawki zwierzęce nie przekładają się wprost na zalecenia dla ludzi. Zawsze należy stosować się do zaleceń producenta konkretnego preparatu i skonsultować dawkowanie z farmaceutą lub lekarzem.

Część rośliny	Główne substancje aktywne	Tradycyjne zastosowania
Pąki kwiatowe	Rutyna, kemferol-3-O-rutynozyda, kwercetyna-3-O-rutynozyda, glukokapparyno	Środek przeciwzapalny, tonik
Owoce	Kapparyzyna A–C, kapparyna A–B, kwercetyna, glukokapparyno	Cukrzyca, otyłość, nadciśnienie
Liście	Rutyna (~17 mg/g), kwercetyna, kemferol, karotenoidy (luteina), polifenole	Choroby nerek i wątroby, stany zapalne
Korzenie	Kapparyspin, kadabicyna, stachydryna, glukobrassycyna	Reumatyzm, choroby bakteryjne
Nasiona	Glukokapparyno, kwas linolowy, oleiniowy, γ-tokoferol, β-sitosterol	Źródło nienasyconych kwasów tłuszczowych

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Kapar ciernisty spożywany w ilościach typowo kulinarnych jest uważany za bezpieczny dla większości dorosłych. Sytuacja zmienia się przy stosowaniu preparatów suplementacyjnych zawierających ekstrakty w wyższych stężeniach – tu dane o bezpieczeństwie są ograniczone³⁵.

Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem kaparu w formie suplementu, jeśli:

Masz cukrzycę lub przyjmujesz leki obniżające cukier (insulina, metformina, pochodne sulfonylomocznika i inne) – kapary mogą nasilać ich działanie i powodować hipoglikemię (zbyt niski poziom cukru we krwi). Obserwuj objawy: drżenie rąk, pocenie się, kołatanie serca, nagłe osłabienie⁴³⁶.
Przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe (warfaryna) lub leki hamujące agregację płytek (np. aspiryna) – rutyna zawarta w kaparze może potencjalnie nasilać ich działanie⁵.
Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – kapary w ilościach kulinarnych są uważane za bezpieczne, ale brakuje danych o bezpieczeństwie wyższych dawek suplementacyjnych. Zaleca się ostrożność i konsultację⁷.
Planujesz zabieg operacyjny – kapary mogą wpływać na poziom cukru we krwi podczas operacji i w okresie pooperacyjnym. Zaleca się odstawienie preparatów suplementacyjnych co najmniej 2 tygodnie przed planowaną operacją⁷.
Wystąpi u Ciebie wysypka skórna lub podrażnienie skóry po kontakcie z kaparem lub stosowaniu preparatów z jego ekstraktem – są to możliwe reakcje niepożądane³⁵.
Masz choroby wątroby lub nerek – brak wystarczających danych o bezpieczeństwie wysokich dawek ekstraktów w tych grupach pacjentów.

Kapar ciernisty to roślina o ciekawym profilu fitochemicznym i długiej historii stosowania w medycynie tradycyjnej. Jeśli chcesz włączyć go do swojej diety w formie kulinarnej – np. jako marynowane pąki do sałatek czy sosów – nie ma powodów do obaw. Jeśli rozważasz suplementację ekstraktem, porozmawiaj najpierw z lekarzem lub farmaceutą, szczególnie jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki na stałe. Pamiętaj, że żaden suplement nie zastępuje leczenia farmakologicznego ani zdrowej, zbilansowanej diety.

Pytania i odpowiedzi

Czym jest kapar ciernisty i czy to ta sama roślina co kapary z kuchni?

Tak – kapar ciernisty (Capparis spinosa L.) to roślina, z której pąków kwiatowych robi się powszechnie znane kapary. Pąki zbiera się przed rozwojem kwiatu, a następnie marynuje lub kisi. W medycynie tradycyjnej i suplementacji stosuje się też owoce, liście i korzenie tej rośliny⁸.

Jakie substancje aktywne zawiera kapar ciernisty?

Kapar ciernisty jest bogaty w flawonoidy (rutyna, kwercetyna, kemferol i ich glikozydy), glukozynolany (dominuje glukokapparyno – ponad 80% frakcji), alkaloidy (kapparyzyna A–C, kapparyspin), polifenole, fitosterole (β-sitosterol) oraz tokoferole. W liściach rutyna osiąga stężenie nawet ~16 900 µg/g świeżej masy¹².

Czy kapar ciernisty obniża poziom cukru we krwi?

Wczesne badania sugerują, że ekstrakt z owoców kaparu może obniżać glikemię u niektórych osób z cukrzycą typu 2, jednak wyniki nie są spójne i brakuje dużych, dobrze zaprojektowanych badań klinicznych²¹. Nie stosuj kaparu jako substytutu leków przeciwcukrzycowych.

Czy kapar ciernisty może wchodzić w interakcje z lekami?

Tak – kapary mogą nasilać działanie leków obniżających cukier (ryzyko hipoglikemii) oraz potencjalnie oddziaływać z lekami przeciwzakrzepowymi, takimi jak warfaryna, ze względu na zawartość rutyny hamującej agregację płytek⁴⁵. Zawsze informuj lekarza o stosowanych suplementach.

Czy kapar ciernisty jest bezpieczny w ciąży?

Kapary spożywane w typowych ilościach kulinarnych są uważane za bezpieczne. Jednak brakuje danych o bezpieczeństwie wyższych dawek suplementacyjnych w ciąży i podczas karmienia piersią – zaleca się ograniczenie do ilości spożywczych i konsultację z lekarzem⁷.

Czy kapar ciernisty chroni wątrobę?

Badania na zwierzętach i w hodowlach komórkowych sugerują, że ekstrakty z liści i nasion kaparu mogą chronić wątrobę przed stresem oksydacyjnym i toksycznym uszkodzeniem. Jedno badanie kliniczne wykazało zmniejszenie aktywności enzymów wątrobowych u pacjentów z NAFLD po 12 tygodniach suplementacji, ale są to dane wstępne wymagające potwierdzenia²⁵²⁶.

Jaka jest zalecana dawka kaparu ciernistego w suplemencie?

Nie ma ustalonej, naukowo potwierdzonej dawki terapeutycznej kaparu w formie suplementu. Brakuje wystarczających badań klinicznych, by ją określić⁶. Stosuj się do zaleceń producenta preparatu i skonsultuj się z farmaceutą lub lekarzem.

Czy kapar ciernisty działa przeciwzapalnie?

Badania laboratoryjne i na zwierzętach wskazują, że kwercetyna, kemferol i inne składniki kaparu hamują enzymy zapalne (COX, LOX) oraz szlak NF-κB. Ekstrakty z różnych części rośliny wykazywały aktywność przeciwzapalną i przeciwartretyczną w modelach przedklinicznych²⁰²⁴. Brak jednak potwierdzonych badań klinicznych u ludzi.

Czy kapary z marynaty mają te same właściwości co ekstrakt z kaparu?

Nie – proces marynowania i fermentacji zmienia profil i biodostępność substancji aktywnych. Kulinarnych przetworów z kaparu nie można porównywać bezpośrednio ze standaryzowanymi ekstraktami stosowanymi w suplementach¹⁶³⁷.

Czy kapar ciernisty może powodować działania niepożądane?

W ilościach kulinarnych kapar jest dobrze tolerowany. Przy wyższych dawkach ekstraktów mogą pojawić się dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Opisywano też rzadkie reakcje skórne – wysypkę i podrażnienie³⁴³⁵.

Czym różni się glukokapparyno od innych glukozynolanów?

Glukokapparyno to alifatyczny glukozylolan specyficzny dla kaparu ciernistego – stanowi ponad 80–97% całej frakcji glukozynolanowej tej rośliny, podczas gdy inne glukozynolany (glukobrassycyna, neoglukobrassycyna) występują w śladowych ilościach¹¹². Jest to związek pokrewny glukozynolanom z rodziny kapustowatych.

Czy kapar ciernisty ma działanie przeciwdrobnoustrojowe?

W badaniach laboratoryjnych ekstrakty z kaparu hamowały wzrost różnych bakterii i grzybów, w tym E. coli, Salmonella typhi i Shigella dysenteriae²⁷. Są to wyniki badań in vitro – nie potwierdzono skuteczności przeciwinfekcyjnej u ludzi.

Czy przed operacją trzeba odstawić suplementy z kaparem?

Tak – zaleca się odstawienie preparatów suplementacyjnych z kaparem co najmniej 2 tygodnie przed planowanym zabiegiem operacyjnym, ponieważ kapar może wpływać na poziom cukru we krwi podczas operacji i w okresie pooperacyjnym⁷.

Kapar ciernisty w tradycji – roślina tysiąclecia

Kapar ciernisty towarzyszy człowiekowi od tysięcy lat. Starożytni Grecy, Rzymianie i Egipcjanie cenili go nie tylko jako przysmak kulinarny, ale i jako roślinę leczniczą – stosowali infuzje i nalewki z korzeni i pąków na reumatyzm, problemy trawienne i dolegliwości wątroby³⁸. W tradycyjnej medycynie irańskiej opisano aż dziewięć różnych postaci leczniczych opartych na kaparze – od tabletek i syropów po okłady i lewatywy³¹. Nazwa rośliny znana jest w dziesiątkach języków: po arabsku kabbar, po włosku cappero, po hiszpańsku alcaparro³⁹. Ciekawostka botaniczna: młode pędy kaparu są uznawane za warzywo, marynowane pąki – za zioło, a dojrzałe owoce znów za warzywo³⁷.

Skład oleju z nasion kaparu – ciekawostka dla miłośników zdrowych tłuszczów

Nasiona kaparu ciernistego zawierają 27–38% oleju, bogatego w wielonienasycone kwasy tłuszczowe. Kwas linolowy (omega-6) stanowi 24–50% składu, kwas oleinowy (omega-9) – ok. 10%, a kwas wakcenowy – ok. 30%¹⁴. Olej zawiera też wyjątkowo duże ilości γ-tokoferolu (do 1945 mg/100 g) oraz fitosterole – β-sitosterol (~60% frakcji sterolowej), kampesterol (~16%) i stygmasterol (~10%)⁴⁰. Fitosterole mogą konkurować z cholesterolem o wchłanianie w jelicie, co jest mechanizmem zbadanym dla tej klasy związków w innych roślinach. Dane dla oleju z kaparu pochodzą jednak wyłącznie z badań laboratoryjnych.

Kapar a metabolizm glukozy – co mówią badania kliniczne?

Spośród wszystkich badanych właściwości kaparu, działanie na poziom cukru we krwi doczekało się największej liczby badań klinicznych – choć nadal są to badania małe i o ograniczonej jakości metodologicznej. Jedno randomizowane, podwójnie zaślepione badanie z placebo (opublikowane w Complementary Therapies in Medicine) wykazało, że ekstrakt z owoców kaparu obniżał glikemię u pacjentów z cukrzycą typu 2⁴¹. Inne badanie (opublikowane w Endocrine, Metabolic & Immune Disorders) oceniało wpływ ekstraktu na parametry metaboliczne u chorych na cukrzycę⁴¹. Wyniki nie są jednoznaczne, a autorzy przeglądów naukowych zgodnie wskazują, że konieczne są większe, lepiej zaprojektowane badania, zanim kapar będzie mógł być rekomendowany jako środek wspomagający leczenie cukrzycy³.