Guarana

Co to jest guarana i jakie substancje czynne zawiera?

Guarana to wyciąg z prażonych i sproszkowanych nasion rośliny Paullinia cupana, pochodzącej z dorzecza Amazonki. Jej nasiona mają jedno z najwyższych naturalnych stężeń kofeiny spośród wszystkich znanych roślin – od 2 do 8% suchej masy, podczas gdy ziarna kawy zawierają zaledwie 1–3%¹. To właśnie kofeina odpowiada za większość efektów przypisywanych guaranie.

Poza kofeiną (nazywaną niekiedy guaraniną) nasiona zawierają dwa inne ksantyny: teofilinę i teobrominę⁷. Teofilina działa podobnie do kofeiny, ale silniej stymuluje serce i rozszerza oskrzela. Teobromine odpowiada za łagodne działanie moczopędne⁸. Do składu wchodzą też polifenole – kondensowane taniny, katechiny i epikatechiny (7–9% nasion) oraz procyjanidyny B1 i B2 – które wykazują właściwości antyoksydacyjne⁹¹⁰. Taniny mają dodatkową właściwość: wiążą kofeinę i spowalniają jej wchłanianie jelitowe, dzięki czemu działanie pobudzające narasta stopniowo, a nie gwałtownie¹¹.

Jak guarana działa w organizmie – mechanizm działania

Kofeina zawarta w wyciągu z nasion guarany blokuje nieselektywnie receptory adenozynowe (głównie A₁ i A₂A). Adenozyna to związek, który normalnie hamuje aktywność neuronów i wywołuje senność – jej zablokowanie prowadzi do wzmożonego wydzielania neuroprzekaźników: noradrenaliny, dopaminy i serotoniny². Efektem jest pobudzenie ośrodkowego układu nerwowego (OUN), przyspieszenie akcji serca i skurcz naczyń krwionośnych.

Na poziomie komórkowym kofeina i teofilina hamują też fosfodiesterazę, co podnosi stężenie cyklicznego AMP (cAMP) i nasila sygnalizację przez kinazę białkową A (PKA)¹²¹³. Opisano cztery mechanizmy działania metyloksantyn: blokowanie receptorów adenozynowych, hamowanie fosfodiesterazy, modulacja receptorów GABA oraz regulacja wewnątrzkomórkowego wapnia¹². Polifenole guarany aktywują z kolei szlak Nrf2, zwiększając poziom enzymów antyoksydacyjnych – dysmutazy ponadtlenkowej (SOD), katalazy (CAT) i oksygenazy hemowej (HO-1)¹⁴. Warto wiedzieć, że guarana może też hamować agregację płytek krwi – efekt wykazano zarówno w badaniach laboratoryjnych, jak i w żywych organizmach⁶.

Na co stosuje się guaranę? Tradycyjne i współczesne zastosowania

W tradycyjnej medycynie amazońskiej guarana była stosowana jako środek pobudzający i tonizujący przy zmęczeniu, bólach głowy, biegunce i bolesnym miesiączkowaniu¹⁶. Współcześnie wyciąg z guarany pojawia się w suplementach diety, napojach energetycznych i preparatach przedtreningowych, a główne powody stosowania to poprawa koncentracji, zmniejszenie zmęczenia i wsparcie metabolizmu.

Badania kliniczne przynoszą wyniki mieszane. Metaanaliza z 2023 roku (Hack i wsp., czasopismo Nutrients) wykazała niewielką, lecz powtarzalną poprawę czasu reakcji w zadaniach uwagowych i pamięciowych; nie stwierdzono natomiast istotnego ogólnego efektu poznawczego³. W pojedynczym badaniu z udziałem 129 zdrowych dorosłych jednorazowe przyjęcie guarany z witaminami i minerałami poprawiło sprawność umysłową i zmniejszyło zmęczenie psychiczne¹⁷. Inne próby – zwłaszcza przy długotrwałym podawaniu u osób starszych – nie wykazały korzyści poznawczych¹⁸. Guarana jest zatem raczej umiarkowanym stymulantem zadaniowym niż udowodnionym, szerokim środkiem nootropowym.

Dane obserwacyjne z amazońskiej populacji seniorów regularnie spożywających guaranę wskazują na niższą częstość nadciśnienia, otyłości i zespołu metabolicznego, jednak do potwierdzenia tych zależności potrzebne są kontrolowane badania kliniczne¹⁹.

Guarana a zmęczenie przy chemioterapii – co mówią badania?

Kilka małych prób klinicznych oceniało guaranę u pacjentów onkologicznych. Wyniki są niejednoznaczne: część badań u chorych na raka piersi podczas chemioterapii systemowej sugerowała zmniejszenie zmęczenia, natomiast inne – m.in. randomizowane badanie z udziałem 60 pacjentów z rakiem głowy i szyi (guarana 25 mg dwa razy dziennie przez 6 tygodni) – nie wykazały poprawy zmęczenia ani jakości życia w porównaniu z placebo²⁰. Metaanaliza obejmująca 7 badań i 383 pacjentów (de Araujo DP i wsp., 2021) potwierdziła brak istotnej przewagi guarany nad placebo w zakresie zmęczenia, depresji, snu i jakości życia²¹. Guarana nie jest zatem rekomendowana jako interwencja w zmęczeniu związanym z leczeniem onkologicznym.

Dawkowanie guarany – ile jest bezpieczne?

Przegląd bezpieczeństwa (Patrick i wsp., J Agric Food Chem, 2019) wykazał, że guarana nie wiąże się z ryzykiem zdrowotnym przy dawkach 75–1200 mg ekstraktu dziennie; krótkoterminowe stosowanie w zakresie 75–300 mg przez maksymalnie 6 tygodni nie powodowało istotnych zmian parametrów życiowych ani enzymów wątrobowych⁴. Inne źródła podają dawkę 50–75 mg jednorazowo (przed południem), ewentualnie dwie porcje po 50 mg – łącznie 100 mg dziennie²⁷. Nie zaleca się przyjmowania guarany wieczorem ze względu na zawartość kofeiny i właściwości pobudzające²⁷. Maksymalna dzienna dawka ekstraktu nie powinna przekraczać 3 g²⁸.

Działania niepożądane guarany – na co uważać?

W typowych dawkach guarana jest dobrze tolerowana; jej profil działań niepożądanych jest zbliżony do kawy i herbaty²⁹. Przy wyższych dawkach lub łączeniu z innymi źródłami kofeiny mogą wystąpić objawy typowe dla nadmiaru kofeiny:

• tachykardia (przyspieszone bicie serca) i kołatania serca³⁰
• wzrost ciśnienia tętniczego³¹
• bezsenność, nerwowość, drażliwość²⁹
• drżenie rąk, pobudzenie, dezorientacja³¹
• zgaga, nudności, zaburzenia żołądkowo-jelitowe⁵
• bóle głowy i odwodnienie przy bardzo wysokich dawkach³¹

W opisach przypadków odnotowano przedwczesne skurcze komorowe u 25-letniej kobiety z wypadaniem płatka zastawki mitralnej po spożyciu napoju energetycznego z guaraną oraz napady drgawkowe u czterech zdrowych młodych dorosłych po wypiciu dużych ilości napojów energetycznych zawierających guaranę³⁰. Guarana może też uzależniać, podobnie jak inne źródła kofeiny²⁹.

Interakcje guarany z lekami

Guarana wykazuje kilka istotnych interakcji lekowych. Najpoważniejsza to możliwość nasilenia działania leków przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych (np. warfaryny, aspiryny, klopidogrelu) – wyciąg z guarany hamuje agregację płytek krwi, co może zwiększać ryzyko krwawień⁶³². Badanie na szczurach wykazało, że guarana zmniejsza biodostępność amiodaronu (leku antyarytmicznego); znaczenie kliniczne tego efektu u ludzi nie zostało określone³³.

Guarana może też nasilać działanie innych stymulantów (w tym leków stosowanych w ADHD), co zwiększa ryzyko tachykardii i innych działań niepożądanych³⁴. Szczególnie niebezpieczne jest łączenie guarany z inhibitorami MAO – kofeina może wchodzić w groźne interakcje z tą grupą leków³⁴. Połączenie z efedrą wiązało się z poważnymi działaniami niepożądanymi z powodu nadmiernej stymulacji³⁵. Należy też pamiętać, że łączenie guarany z innymi produktami zawierającymi kofeinę (kawa, herbata, napoje energetyczne) sumuje całkowite spożycie tego związku³⁶.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Guarana jest suplementem, który ze względu na zawartość kofeiny i działanie na układ sercowo-naczyniowy wymaga szczególnej ostrożności w określonych grupach. Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem, jeśli:

• chorujesz na choroby serca, nadciśnienie tętnicze lub zaburzenia rytmu serca⁵
• masz nadczynność tarczycy, zaburzenia lękowe lub nerwicę⁵
• stosujesz leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe (warfaryna, heparyna, klopidogrel)⁶
• przyjmujesz inhibitory MAO, leki antyarytmiczne, stymulanty lub leki nasenne i uspokajające³⁴
• masz chorobę nerek lub wątroby – przy zaawansowanej marskości wątroby długotrwałe stosowanie wysokich dawek jest odradzane³⁷

Guarany nie należy stosować w czasie ciąży, karmienia piersią ani u dzieci⁵³⁸. Natychmiast przerwij stosowanie i zgłoś się do lekarza lub na izbę przyjęć, jeśli po przyjęciu guarany wystąpią: szybkie lub nieregularne bicie serca, ból w klatce piersiowej, drgawki, silne drżenie, dezorientacja, znaczny wzrost ciśnienia krwi lub wymioty³⁰³¹.

Guarana w rozsądnych dawkach to bezpieczny suplement dla zdrowych dorosłych – pod warunkiem że nie łączysz jej z innymi źródłami kofeiny i nie przekraczasz zalecanych ilości. Kupując wyciąg z guarany, sprawdź standaryzację na zawartość kofeiny, aby kontrolować jej całkowite spożycie. Nie stosuj guarany wieczorem – ryzyko bezsenności jest realne. Jeśli regularnie pijesz kawę lub herbatę, zsumuj całkowite dzienne spożycie kofeiny (bezpieczny limit dla zdrowego dorosłego to około 400 mg dziennie). Guarana nie zastąpi leczenia zmęczenia przewlekłego ani innych schorzeń – w razie utrzymujących się dolegliwości skonsultuj się z lekarzem.